Skip to main content

Full text of "Guibert de Nogent. Histoire de sa vie (1053-1124)"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book thaï was prcscrvod for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's bocks discoverablc online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to 
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for 
Personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character récognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any spécifie use of 
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of ihis book on the web 

at |http: //books. google .com/l 



Google 



A propos de ce livre 

Ceci est une copie numérique d'un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d'une bibliothèque avant d'être numérisé avec 

précaution par Google dans le cadre d'un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l'ensemble du patrimoine littéraire mondial en 

ligne. 

Ce livre étant relativement ancien, il n'est plus protégé par la loi sur les droits d'auteur et appartient à présent au domaine public. L'expression 

"appartenir au domaine public" signifie que le livre en question n'a jamais été soumis aux droits d'auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à 

expiration. Les conditions requises pour qu'un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d'un pays à l'autre. Les livres libres de droit sont 

autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel et de la connaissance humaine et sont 

trop souvent difficilement accessibles au public. 

Les notes de bas de page et autres annotations en maige du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir 

du long chemin parcouru par l'ouvrage depuis la maison d'édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains. 

Consignes d'utilisation 

Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages apparienani au domaine public et de les rendre 
ainsi accessibles à tous. Ces livres sont en effet la propriété de tous et de toutes et nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine. 
Il s'agit toutefois d'un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les 
dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des 
contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées. 
Nous vous demandons également de: 

+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l'usage des particuliers. 
Nous vous demandons donc d'utiliser uniquement ces fichiers à des fins personnelles. Ils ne sauraient en effet être employés dans un 
quelconque but commercial. 

+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N'envoyez aucune requête automatisée quelle qu'elle soit au système Google. Si vous effectuez 
des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer 
d'importantes quantités de texte, n'hésitez pas à nous contacter Nous encourageons pour la réalisation de ce type de travaux l'utilisation des 
ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile. 

+ Ne pas supprimer l'attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet 
et leur permettre d'accéder à davantage de documents par l'intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en 
aucun cas. 

+ Rester dans la légalité Quelle que soit l'utilisation que vous comptez faire des fichiers, n'oubliez pas qu'il est de votre responsabilité de 
veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n'en déduisez pas pour autant qu'il en va de même dans 
les autres pays. La durée légale des droits d'auteur d'un livre varie d'un pays à l'autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier 
les ouvrages dont l'utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l'est pas. Ne croyez pas que le simple fait d'afficher un livre sur Google 
Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous 
vous exposeriez en cas de violation des droits d'auteur peut être sévère. 

A propos du service Google Recherche de Livres 

En favorisant la recherche et l'accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le français, Google souhaite 
contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet 
aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les auteurs et les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer 
des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l'adresse fhttp: //book s .google . coïrïl 



V 



(XlLLECmuN DK TEXTES 



(JUTBERT DE NOTENT 

III S ('(M m- ihh ^ \ viiv 



1 IMJT-li l'Ail 



ATTENTION PATRON: 

This volume is too fragile for any future repair. 
Please handle with great care. 






VOl.irMES- f'UBLir.S ; 

Will II» Ciii'lili'. |i.<lil>.i |Mr 11 »«<'rt. Utrcv Vll^; ^IVi' 
■irJC ili> llriMVlti'*. imliliu l'iir (i. <^ii.u>n ,Ih<c. 3el I* 
t iti-MI flIKiIrllIl-* I->Ii(lia., ...>.,..-.■... 



IhlflA Pui»i> 

*;vH»l'1lT L/tM. 



uq llvrrn d* m* biiftoinat <*<, ifl 






GUIHKHT 1)K NOCiENT 



llISTOinK 1)K SA VIE 

- .. >■ 



MAGON, PBOTAT FRÈRES, IiMPRIMEURS 



COLLECTION DE TEXTES 

POUR SERVIR A l'ÉTDDE ET A l'eNSEIGNEMENT DE l'hISTOIHE 



GUIBERT DE NOGENT 

HISTOIRE DE SA VIE 

(1053-H24) 

PUBLIÉE PAR 
Georges BOURGIN 

ANCIEN MBMBRK DE LECOLE FRANÇAISE DE HOMK 
ARCHIVISTE AUX ARCHIVES NATIONALES 




PARIS 

LIBRAIRIE ALPHONSE PICARD ET FILS 

IJi»rairc des Arcliivcs nulionuies et de la Société de l'Keule des Chartes 

H2, HUE BONAPARTE, 82 

1907 



» • - • 



ninéië In Frantti 



3^ vro 



INTRODUCTION 



I. — Vie de Glibert de Nogent (10S3-H24). 

Guibert*de Nogent est en quelque sorte Tancêtre des 
mémorialistes K En écrivant Thistoire de sa vie, il a élaboré 
un document humain qui est aussi un document historique 
tel que, dans tout le moyen âge, on n'en trouve pas l'ana- 
logue. L'intérêt en est si grand qu'on voudrait n'y point 
trouver les lacunes qui le rendent fragmentaire. Guibert, 
dépourvu de la vanité de plus d'un mémorialiste moderne, 
n'a pas donné en etfet tous les renseignements précis sur sa 
vie, sur sa famille, que nos habitudes actuelles d'esprit nous 
font demander à cette sorte de documents. Sa chronologie 
est le plus souvent faible ^ Pour ce qui le concerne, nous 
ignorons la date exacte de sa naissance. Guibert est né 
vraisemblablement en 10S3, le 10 avril : il nous apprend 
en effet qu'il vint au monde iduato ferme aprili^ la veille 
de Pâques •^, et l'on a fait remarquer que l'année où Pâques 
tombe à cette date est justement 1053^. 

Quant au lieu où il est né, on ne peut que le présumer. 
II est Picard : ses relations avec les familles du pays sulïi- 

1. M. E. von Otlenthal n'a pas songe à (juibertdans son travail sur les 
chroniqueurs à caractère personnel du moyen âge \Das Memoirenhafie 
in Geschichtsquellen des frûheren Mitlelalters, Vienne, 1905, in-S. Extr. 
des Sitzungsber. der Akad. der Wissenschaflen) . 

2. V. p. XXXIV. 

3. De vita sua, I, ni. 

4. Mabillon, Ann. Ord. S. Bened., t. IV, p. 496 ; Thurot, dans Rev. hist.^ 
1876, t. II, p. 104. Cf. U. Chevalier, Bibliogr., 2- édition, col. 1916; 
B. Monod, Le moine Guiherl^ p. 3; A. Molinier, Les Sources de ihisloire 
de France, I, n« 1856, p. 186. 

Ven. (iuiberti vilu. \ 



Il VEN. GUIBERTI VITA 

raient à le prouver ^. Mais est-il né à Beauvais -, dans les 
environs de cette ville ^, à Glermont-en-Beauvaisis ^, ou 
aux alentours ? on ne peut le dire exactement. On wsait seule- 
ment qu'un de ses frères occupait une situation importante 
dans cette dernière ville •' ; d autre part, quand la mère de 
Guibert quitta le monde, elle se retira dans une maison de 
campagne de Févêque de Beauvais, ami de la famille ^•, proche 
Tabbaye de Saint-Germer. Guibert nous apprend aussi que 
dans une église de son pays natal était conservé un bras ^e 
saint Arnoul ^ ; mais il y avait à Guise et à Rouen une relique 
semblable du même saint ^. Il nous dit enfin qu'auprès de 
la ville où il est né, s'élevait une église consacrée aux 
saints Léger et Machut^; qui parviendra à découvrir cette 
chapelle pourra déterminer par suite exactement le lieu de 
naissance de Guibert ^^. 

Guibert était d'une excellente souche. Sa famille était 
riche, et parmi les libéralités de ses parents, Guibert 
rappelle un beau reliquaire offert à saint Arnoul **. Son 
grand-père avait occupé un rang dans la hiérarchie ecclé- 
siastique ou laïque, puisque l'abbé de Saint-Germer, 
Garnier, avait été à la fois son élève et son bénéficiaire ^-. 
Son père, qui s'appelait Evrard^^, possédait des vassaux'^, 

1. V. p. xiv-xv. 

2. Dachery, Prolegomena aux Guiberti opéra omnia; Gall. Christ.^ t. IX, 
col. 606. A noter qu'un de ses oncles était archidiacre de Beauvais (De 
vita sua, I, xxvi). 

3. Thurot, loc. cit.^ p. 104. 

4. Mabillon, op. cit., lib. lx, n" 36, t. IV, p. 495 ; Hisl. litt., t. X/p. 433; 
U. Chevalier, loc. cit.., col. 1916. 

5. « Adolescentulus frater meus quidam eques et municeps Glarimontis 
castri » (De vita sua, I, vu). Ajoutons qu'un jeune homme, élevé par la 
mère de Guibert, et qui devint abbé de Saint-Germer, était très proîïable- 
ment de Clermont {Gall. Christ., t. IX, col. 791). 

6. De vita sua, I, xiv. , 
1. Ibid., III, XX. 

^ 8. V. p. 230, n. 4, Le culte de saint Arnoul était particulièrement en 
/honneur à Clermont. 

9. De vita sua, III, xx. • 

10. V. p. 232. n. 1. Il est possible, d'ailleurs, qu'il s'aj^issait d'un château 
isolé dont la détermination serait encore plus difllcile que celle d'une ville. 
Au ch. IV du 1. I, il est, d'autre part, question d'un burgus; toutes ces don- 
nées rendent le problème d'autant plus difficile à résoudre. 

11. De vita sua, I, xx. 

12. Ibid., I, XV. 

13. Ibid,, I, XVIII. 

14. Gesta DeiperFrancos, dans Hist. des croisades [Occid.], t. IV, p. 183 F G. 



INTRODUCTION Ul 

et était lui-même vassal du roi de France : comme tel, il 
prit part à la guerre d'Henri P*" contre le duc de Normandie ; 
fait prisonnier par ce dernier, il mourut en captivité K Gui- 
bert n'avait pas huit mois -, et n'était alors qu'un enfant 
malingre, presque un avorton, comme il le dit lui-même ■\ 
Deux de ses frères étaient morts avant lui ^. Ainsi Guibert 
a eu quatre frères, deux qu'il n'a pas connus, un troisième, 
chevalier à Clermont ', un quatrième, moine k Nogent ^. 
Tous ces enfants étaient nés d'une union malheureuse. La 
mère de Guibert, belle, chaste et bonne ", s'était vue, par 
suite de circonstances assez obscures, et surtout grâce aux 
manœuvres d'une belle-mère méchante, complètement 
délaissée par son mari ^, qui bientôt prenait une maîtresse 
et devenait père d'un bâtard ^. L'abandon dura sept 
années '^. La pauvre méprisée finit par recourir à un empi- 
rique pour ramener au logis son mari, pour l'amour duquel 
elle avait repoussé les tentatives des séducteurs empressés. 
A la mort de son époux, de nouveaux ennuis l'assiégèrent : 
on en voulait à l'héritage *^, et aussi à la veuve qui, avec 
beaucoup d'esprit, sut repousser les prétendants, en parti- 
culier un peu sympathique neveu de son mari ^'-. 

Cette famille de Guibert ne se distinguait donc pas 
particulièrement par sa vertu *^, encore qu'on y comptât une 



1. De vila sua, I, xiu. 

2. Ib'id., I, IV. Au chapitre xiii du même livre, Guibert dit qu'il avait 
alors six mois. 

3. Ihid.^ l, m. 

4. Ibid.^ I, ni. 

5. Ibid., I, vil, 

6. Ihid., II, IV. B. Monod, Le moine Guibert^ p. 16, n. 1, se demande, on 
ne voit pas bien pourquoi, si c'est le chevalier clermontois qui était entré 
avec Guibert à Notent. 

7. iJbtd., I, II, IV, XII, XIII ; II, iv. 

8. Ibid.^ I, XII. 

9. Jbid., I, xviii. 

10. Ibid., I, XII. Dans le même chapitre Guibert parle seulement de 
Irienno, mais il est par deux fois question de seplennium. 

M. Ibid., l, XIII. 

12. Ibid.^ I, XIII. Ce personnage est peut-être le même qui^ habitant dans 
un château voisin, fut élevé par le précepteur de Guibert (Ibid., I, iv et 
vu). 

13. Guibert insiste plusieurs fois là-dessus {Ibid.^ I, ii, iv, xiij. 



IV . YEN. GUIBERTI VITA 

espèce de saint ermite ^ un archidiacre - et un abbé ^. A 
deux reprises Guibert faillit devenir un prêtre simoniaque 
par la faute des siens et par sa propre faiblesse. La première 
fois, on voulut lui acheter un canonicat, mais le chanoine 
4épouillé excommunia Guibert et s'a mère ^ ; la deuxième, 
on tenta de le placer sur un siège épiscopal ^. 

Et pourtant la piété de la mère de Guibert était remar- 
quable, comme sa vertu, qui faisait contraste avec Fimmora- 
lité de tant de femmes adultères de son monde ''. Elle avait 
voué son fils, à la Vierge et voulait en faire un clerc ^. De 
cette époque de sa jeunesse, Guibert garda la plus grande 
fidélité au culte de la Vierge, défendant la pure image 
qu'il s'en faisait contre ceux qui la profanaient par des pra- 
tiques inacceptables ^, L'excellente dame était entourée de 
chapelains ^-^j et, sans avoir lu les œuvres de saint Gré- 
goire le Grand, car elle était illiterata^^ , elle semblait rem- 
plie de sa doctrine *^ Sa charité était grande: elle avait 
élevé le futur abbé de Saint-Germer, Jean ^2, et, après une 
vision, elle adopta un enfant pour lequel elle dut engager 
une nourrice ^'^. Néanmoins, elle était, contrairement aux 
canons, propriétaire d'une église *^. De plus, ce n'était pas 
une bonne éducatrice. Elle semble avoir beaucoup gâté ses 
enfants, qu elle habillait comme des princes*^, et dont elle 
essayait de pallier les fautes. 

1. Je fais allusion ici au cousin de Guibert, Evrard de Bretcuil, qui 
embrassa la vie de solitaire [De vilu sua, I, ix). 

2. Lisiard. archidiacre de Beau vais [Ibid., I, xxvi). 

3. Ibid., lil, XIX. 

4. Ibid., I, VII. 

5. Ibid., I, XIX. On ne voit pas pourquoi le P. Lelong, Bibliothèque 
hislor. de la France, t. I, p. 240, l'appelle saint. 

6. De celles-ci, Guibert trace des portraits vigoureux et fins. Sur leur 
conversation, il note : « tanto loquebantur fœdius quanto noverant sese 
secretius » (III, v). 

7. De vita sua, I, m. 

8. Ibid., I, XVI ; III, xii. Il parle de la Vierge avec une réelle émotion : 
cf. I, m. 

9. Ibid., I, m, XXIV : III, xx. 

10. Ibid., I, XIX. 

11. Ibid., I, IV. 
J2. Ibid., II, IV. 
13. Ibid., I, xviii. 
1 i. Ibid.. III, x\. 
I."). Ibid., I, XII. 



INTRODUCTION V 

Après avoir appris les lettres au petit Guibert, elle le con- 
fia à un précepteur qui avait élevé un enfant de la famille ^ . 
De cette éducation, Guibert nous a fait une peinture très amu- 
sante et très pénétrante. Son pauvre homme de pédagogue 
était parfaitement ignorant, mais le peu qu'il savait, il Tin- 
culquait à son éjève au moyen de coups, au sujet desquels 
la mère parfois s'attendrissait ; il était très strict sur la 
question des niœurs, accompagnant partout Guibert, et 
prenant même sur le sommeil de l'enfant, lui interdisant 
de jouer, pour lui donner des leçons de morale ^ ; il s'occu- 
pait même de la façon dont on vêtissait Guibert et repre- 
nait au besoin sa mère •^ Le résultat de cette éducation fut 
que Guibert, surmené, devint gauche et timide, et il s'en 
fallut de peu qu'il n'ait écouté les conseils de sa mère, qui, 
navrée des coups reçus par son fils, et oublieuse des enga- 
gements anciens, le dissuadait finalement d'entrer dans les 
ordres ^ ! ^ 

Guibert avait douze ans, lorsqu'il perdit à la fois l'appui 
tendre de sa mère et la rude protection de son précepteur. 
Tous deux, en effet, résolurent de quitter le monde. La 
mère de Guibert se retira dans une maison de campagne de 
son ami l'évêque de Beauvais, Gui, et le précepteur entra k 
l'abbave de Saint-Germer de V\y, dont était voisine la nou- 
velle résidence de la noble dame ^. C'est alors que l'ado- 
lescent^-à-ce qu'il assure, se jeta dans un grand libertinage ^': 
ce débauché de douze ans semble surtout s'être repu du 
sommeil dont son pédagogue l'avait jadis sevré. 

Ce temps d'abandon dura peu. Guibert fut admis à Saint- 
Germer (1064), et, très vite, sa vocation apparut. Le milieu 

1. De vita, sua^ I, iv. 

2. Ibid., 1, V. Il y a dans tout ce que Guibert dit de l'éducation des idées 
vraiment excellentes, qu'a soulijçnées récemment B. Monod (La pédagogie 
et l'éduc. au moyen âge, dans la Rev. universit., 1904, t. XIII, p. 25; cf. Le 
moine Guibert^ p. 325 sq.V 

3. Ibid.^ I, VI. 

4. Ibid.^ 1, VI. 

5. Ibid., 1, XIV, XV. Tout en renonçant au siècle, la mère de Guibert 
n'abandonna pas tout à fait son ancien train de maison, puisqu'elle garda 
des domestiques. 

6. Ibid., I, I, III, XII : cf. B. Monod, Le moine Guibert^ p. 41. 



L.^. 



VI VEN. GUIBERTI VITA 

conventuel était celui qui convenait le mieux k sa nature, trop 
longtemps opprimée par une éducation absurde, et qui 
reprenait toute sa vigueur. Dans la bibliothèque abbatiale, 
sans cesse il lit et son esprit travaille ^. Sa sensibilité, qui 
est celle d'un chétif, s'affine : ses lectures lui reviennent la 
nuit 2, ses rêves sont remplis de visions démoniaques, ou 
de scènes dans lesquelles il voit des manifestations de la 
volonté divine ^; avec cela, il se sent supérieur aux moines 
qui Tentourent, et qui répondent à son orgueil par de la 
jalousie^. Aussi songe-t-il à quitter le couvent, et il faut 
une vision de sa mère pour le détourner de ce projet ^. Son 
imagination, cependant, se développe : il veut rivaliser 
avec Virgile et Ovide, avec les païens [ethnici), il écrit des 
poèmes erotiques, malgré les avis de son maître, qui con- 
tinue de le guider dans la vie morale ^. Sa peur des jaloux 
ne l'empêche pas de satisfaire sa vanité de littérateur : quand 
il a composé un poème, il ne le récite pas sous son nom, mais 
sous un nom supposé, et recueille néanmoins en personne 
les éloges qui sont au moins dus à ses vers ^. Vers le même 
temps, à la demande d'un certain Salomon qui goûtait son 
style, il compose un traité sur la pureté et la chasteté ^, publié 
plus tard. Ainsi ses idées et sa morale sont encore loin d'être 
fixées, car il est capable d'exprimer sans scepticisme des 
pensées contradictoires. Même alors qu'il sera plus avancé 
en âge, son caractère demeurera instable, puisqu'il défendra 

1. De vita siza, I, xv. 

2. Ibid., I, XV. Il a besoin de lumière, la nuit, pour n'avoir point peur, 
et pourtant il sait raisonner sur l'inanité de plus dune rêverie. 

3. V. p. XXVIII. 

4. De vita sïia, I, xvi. Un peu plus tard, il croit que ses commentaires- 
ont plu « plerisque plurimum literatis » (I, xvii). 

5. Ibid.^ I, XVII. 

6. Ibid., l, XVII. Cf. la préface du De Incarnatione conira Judœos : 
« Cum puer essem et sub pœdagogo agerem, accidit me quasdam admo- 
dum saeculares litterulas dictitasse ; quod cum magister idem aegrre tulis- 
set, dormienti astitit càno persona capite. dicens : « Volo mihi rationem de 
« litteris reddas, verumtamen manus quœ scripsit non est illius persona' 
quœ scripsit. » Quod cum esset mihi ab ipso relatum, animadverti quod 
aliquidmihi internae lucis impederet Deus, ut manus mea piis serviretope- 
ribus » fcd. Dachery, Opéra omnia, p. 264; Migne, P. L., t. 156, col. 490\ 

7. De vita sua, I, xvii. 

8. De Virginilate (v. p. xx). On trouve dans le De vita sua une critique 
vive des femmes impudiques (I, xii). 



INTRODUCTION Vil 

et attaquera successivement Gaudri, évêque de Laon, Gui, 
évêque de Beauvais, puisqu'il prendra des positions diffé- 
rentes vis-à-vis de la simonie '. De cette époque déformation 
littéraire, Guibert gardera un goût prononcé pour les 
choses de style, pour la grammatica '^ ; et c'est ainsi qu'il 
refera le récit de la première croisade, donné d'abord par 
r Anonyme, parce que ce livre était à ses yeux « nimis 
simplex ». De cette époque, il gardera aussi, tout en regret- 
tant ses premiers essais •', une facilité telle à composer les 
vers que, pour écrire l'histoire de la croisade, il songera à 
employer le noble langage de la poésie^. 

Pourtant la satiété même le rebute des faciles écrits, et, 
de lui-même, il revient aux études sérieuses"*. Qu'Anselme, 
le futur docteur de Cantorbéry, alors prieur de Saint-Ger- 
mer, s'intéresse à cette jeune intelligence qui s'agite et 
cherche sa voie, ce sera assez pour que Guibert, revenu 
aux saintes Ecritures, s'initie à la philosophie scolastique '\ 
et conçoive l'utilité de la dogmatique pour le salut des 
fidèles". C'est à cette époque qu'outre la lecture des œuvres 
de saint Grégoire, il faut rapporter le commerce de Gui- 
bert avec les livres de saint Augustin. Les esprits des deux 
hommes se ressemblaient assez, pour que Guibert ait 
trouvé dans les confessions de l' évêque d'Hippone un motif 
et un modèle pour composer ses propres mémoires. Quant à 
la doctrine même de saint Augustin, elle a passé en partie 
dans les œuvres de Guibert, qui, sur plus d'un point, n'a fait 

1. V. p. XXVI. Cette instabilité, Guibert la formule d'une façon heu- 
reuse (I, i) : « Semper ego peccans et inter peccandum semper ad te 
rediens. » 

2. Epistola ad Lisiardum^ dans Ilist. des Crois., t. IV, p. 117, et Préface 
aux Gesta Dei per Francos, ii)td.,p. 120. Sa vanité littéraire n'apparaît-elle 
pas encore dans le fait qu'il a reproduit ses principaux sermons dans 
ses mémoires ? 

3. « Subjectum valde in tenera adolescentia positus peregi opusculum. 
Nam cum arti metricœ, quaecomes esse consuevit tumoris ac lasciviœ. . . »> 
(Préface au De Virginilate, Dachery. Op. omnia,p. 311; Migne, loc. cit., 
col. 579). 

4. Préface aux Gesta Dei per Francos, dans Hist. des crois., t. IV, p. 119. 

5. De vita sua, I, xvn. 

6. Ihid., I, xvn. 

7. Epistola nuncupatoria, en tête du De Virginitate, Dachery, Op. omnia, 
p. 311 : Migne, loc. cit., col. 580. 



VIU YEN. <ilIIBERTI VU A 

que coniîrmer la pensée du Docteur africain ^ A ce moment 
de sa vie, sa jeune science se dépense surtout en paroles. 
Un jour il accompagne dans un monastère voisin l'abbé 
Garnier, et supplée ce dernier à qui on demande un ser- 
mon : à rimproviste, il développe une sentence du livre 
de la Sagesse '-. Nous avons peut-être ce premier sermon 
de Guibert ; il en a repris ou résumé d'autres dans ses 
mémoires '^. L'abbé Garnier, toutefois, ne constatait pas avec 
sympathie les velléités littéraires de son moine. C'est à 
son insu que Guibert jette sur des feuilles volantes ses 
commentaires de la Genèse, où il voulait compléter saint 
Augustin, qui s'était contenté de l'explication ad litteram 
du livre de la Bible ^. Il n'avait pas encore trente ans •. 

Aussi pense-t-il valoir mieux qu'un simple moine. Sans 
avoir la notoriété que, de son aveu, ses livres lui vaudront ^^ 
bien qu'il ne soit pas encore l'orateur qu'il deviendra, — 
c'est-à-dire un des meilleurs du diocèse et k qui on donnera 
la parole dans des occasions notables, devant le pape 
même ^, — il se croit appelé à une belle situation ecclé- 
siastique. Tandis que la mère de Guibert, qui avait apporté 

1. Devita sua, I, i (« si compunctio. . . », etc.), xvi et xvii. Tout ce que 
Guibert dit de ses péchés est bien conforme à cette version. — Sur saint 
Augustin, en dernier lieu cf. A. Harnack, Die Relractationen Augustin s. 
Extr. des Sitz^ingsber. d. preuss. Akademie der Wissenschaften, Berlin, 

1905, in-8, et abbe Sanvert, Sainl Augustin, étude d'âme, Chalon-sur-Saône, 

1906, in-8. 

2. V. p 67. 

3. Ces sermons ont été prononcés le jour de l'entrée de Guibert au cha- 
pitre de Notent \De vita sua. II, m), à Langres, devant le pape, pour sou- 
tenir l'clection de Gaudri Ibid.^ III, iv), dans la cathédrale de Laon pour 
réconcilier l'église souillée par le meurtre de Gérard de Quierzy (Ibid., III, 

VI). 

i. V. p. XVII. 

ô. L'abbé Garnier, mort en 1095, démissionna en 1084 [Gall. Christ., 
t. IX, col. 790; Hist. litt., t. X, p. 462), et l'on a vu que Guibert est né 
très probablement en 1053. 

6. Dans VEpistola ad Lisiardum qui précède les Gesta Deiper Francos, 
Guibert ne craindra pas de dire : « Non deerant sane praesules et alii, 
quos hujus aliorum(|ue scriptorum meorum notiones, aut etiam opiniones 
atligcrant. » {toc. cit., p. 11). Sa renommée d'ailleurs était parvenue déjà 
aux oreilles des moines de Nogent (De vita sua, I, xix). 

7. V. n. 3. Son séjour à Saint-Gernier n'a laissé d'ailleurs aucune trace 
dans les actes administratifs de l'abbaye, si l'on en doit croire M. l'abbé 
Bornet, curé de Saint-Germer, qui a constitué le cartulaire factice de 
cette église, et n'a trouvé aucune mention de Guibert, simple moine en 
ce lieu. 



• — vr — "" 



INTRODUCTION JX 

dans sa nouvelle vie d'extraordinaires scrupules de cons- 
cience ^ , était en proie k des visions morbides, qui la faisaient 
assister en esprit aux supplices subis par son mari en Purga- 
toire -, sa famille tâchait de réaliser ses désirs de gran- 
deur et s'occupait de lui trouver un évêché -K Guibert s'est 
plus tard ressaisi, et il a lui-même condamné dans ses 
mémoires ce péché de faiblesse, fruit de l'immoralité à 
peu près générale du clergé de son temps, qu'il a stigma- 
tisée avec tant d'énergie. 

Les moines de l'abbaye de Nogent-sous-Coucy avaient 
entendu parler de lui ; leur abbé Geoffrôi venait d'être 
élevé au siège épiscopal d'Amiens *. Us l'élurent, et Gui- 
bert dut remplacer ses rêves d'*épiscopat par l'humble 
réalité d'une abbaye nouvellement fondée, où son prédéces- 
seur, kses débuts, n'avait trouvé que neuf moines •'', et qui 
vivait sous l'ombre menaçante du château féodal ^. Le 
dimanche 18 décembre 1104, Guibert inaugura ses fonc- 
tions par un sermon solennel ^. 

Sa mère avait vu avec désolation le départ pour Nogent de 
Guibert, accompagné par son frère ^ ; elle le trouvait trop 
jeune pour être abbé. Et, de fait, à travers les réticences de 
ses mémoires, ou malgré les lacunes du manuscrit 9, on peut 
présumer qu'il ne mena pas toujours une vie canonique. 



1. Devita sua, I, xviii. 

2. Ihid., I, xviii. 

3. Ihid.^ I, \i\. 

i. Saint Geotîroi était clcjà élu au moment du concile de Troyes, en 
J 104 cf. p. 109, n. 3: V. Ga^L CVi/'/.s'/.. t. IX, col. 606; Nicolas de Saint-Crépin, 
Viia S. Godefridi, I, xxx, dans Surius, Snnclorum Vitœ, Nov., t. V^I, 
p. 192). 

5. Nicolas de Saint-Crépin, loc. cil., I, xxvi, p. 190. 

6. La charte d'immunité accordée à Nogent par Thomas de Marie, et 
sur laquelle je reviendrai (p. xi, n. 2), même si elle nest pasauthenthique, 
donne une idée des déprédations que pouvaient exercer les sires de Coucy 
sur les biens de l'abbaye. La bizarre cérémonie desrissoLes, qui illustrait 
d'une façon ridicule la sujétion des hommes de l'abbaye aux seigneurs 
de Coucy, n'est pas un signe de la sujétion même de l'abbaye, et d'ailleurs 

nous n'en connaissons pas la date initiale (cf. GaiZ. Christ., t. IX, col. 604, 
et Melleville. flist. de ia inUe el des sires de Coucy, Laon, 1848. in-S", 
p. 19-21). 

7. De vila sua, II, m. 

8. Ibid., \, XIX. 

9. Ibid., 1, XIX. Voy. p. xlv. 



X VEN. GUIBERTI VITA 

car il est impossible que ce soient ses seules légèretés 
d'enfant et d'adolescent que Guibert ait regrettées avec la 
douleur qu'il étale à plus d'une page. Ce qui semble sûr, 
c'est qu'il n'a pas vécu constamment à Nogent, et il avoue 
lui-même que son absence a été « innobilis » . On le voit 
même revenir à son ancienne abbaye de Saint-Germer, 
puisque c'est deux ans avant cette retraite que meurt sa 
mère * et, sans doute, une seconde fois, il quitta Nogent, 
dont les moines, excités par l'archidiacre de Laon, Gautier, 
lui causaient des ennuis 2. Il vit sa mèrfe disparaître avec 
douleur: c'était le seul bien qu'il eût jamais réellement 
possédé, « bonam inter omnia quee temporaliter possedi, 
specialiter solam habui >') /*; son affection pour elle, encore 
que teintée d'ironie ^, constitue un charme touchant de ses 
mémoires. 

Ce que fut l'administration de Guibert, le peu de textes 
qui la concernent ne nous permet guère de le dire ^. On 
voit en 1107 l'évêque de Soissons, Manassès, lui donner 
l'autel de Crécv tenu en bénéfice de l'évêché de Soissons 
par Gui de Coucy ''. Dix ans après, le successeur de 
Manassès, Lisiard, lui cédait Téglise de Bagneux (1H7) ', 

1. De vita sua, II, iv. 

2. Ibid., III, vu. 

3. Ibid., II, IV. 

4. C'est ainsi qu'il la croit pudique par vertu, sans doute, mais par peur 
aussi du qu'en-dira-t-on {Ibid.,], xii). De môme, il note avec une moquerie 
délicate les scrupules de conscience de la tremblante pénitente (I, \i\). 
La mère de Guibert n'est donc pas un doublet de Monique. 

5. Les archives de l'abbaye de Notent ont été dispersées au xvi" siècle 
par les Calvinistes. Mais Dom Simon Maubaillard avait pu conserver 
quelques documents, dont Dachery s'est servi pour la composition de ses 
Noise aux Opéra omnia (p. 616). D'autre part, Dom Toussaints Du Plessis a 
employé le Cartulaire de Nogent pour son Hisl. de la ville et des seigneurs 
de Coucy, Paris, 1728, in-4''. En dehors de Dom Dachery, de D. Du Plessis et 
de la Gall. Christ.^ t. IX. col. 606-607, on trouvera quelques textes dans 
D. Cottron, Chron. eccL. de Nogento, Arch. Aisne, H 325, p. 109-116 (copie, 
Bibl. Nat., ms. lat. 17775, ff. 94-100) et P. J. 

6. D. Cottron, p. 213 (B. N., lat. 17775, f» 193): D. Du Plessis, loc. cit., 
P. J.,n»XI, p. 134. 

7. <« In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Eg:o Lisiardus Dei gratia 
Suessorum episcopus futuris ac presentibus notum fieri volo, quod ccclesie 
Dei apud Novigentum constitute altare de Balneolis pro animç nostrç 
sainte concessimus. Cui tamen dono quidam de nostris clericis Adam 
nomine, quia crebro videbatur motare calumpniam, nobis exorantibus, 
lilio quoque nostro, loci ipsius abbate, Guitberto, itidem supplicante, 



.■•»<.-i-* - - -•^■t — ' 



INTRODUCTION XI 

On rapporte à la même année ^ une charte de Thomas de 
Marie accordant à Tabbaye de Notre-Dame de Coucy une 
véritable immunité- : dans les limites de Nogent, les 
agents de Thomas ne pourraient mettre la main sur les 
hommes ou sur les biens de Tabbaye. Ce texte n'est pas 
sans présenter un certain nombre de difficultés. Il n'est 
pas daté, et si on le rapporte, avec Melleville, à Tannée 
1117, on a alors à se demander s'il n'a pas été conclu du 
vivant d'Enguerrand de Boves, père de Thomas. La date 
de la mort de ce dernier n'est pas exactement déterminée ^. 
Il existe, en effet, une confirmation par l'évêque de Laon, 
Barthélémy de Vir, d'une donation par Enguerrand à 
l'abbaye de Nogent, pour la création d'un anniversaire au 
nom de son fils Robert, du cens perçu à Coucy à la Saint- 
Rémi^; cette confirmation est de 1120. Mais l'acte que 
nous avons porte- t-il la date de la donation ou celle de la 
confirmation, naturellement postérieure? Un autre acte, où 
figurent, outre Guibert, comme témoin, Barthélémy et 
Enguerrand, comme auteurs, et par lequel Enguerrand 
restitue à Saint-Rémi de Reims un cens récognitif et ses 
droits à Coucy, en se réservant l'avouerie de l'abbaye ^, est 

accepta tandem anniversarii sui faciendi sponsione, ex sua suorumque 
omnium remisit. Dei gratia ac nostra autoritate monasterio illi altare pre- 
fatum, prescntibus sillabis sijçilli nostri appositione firmantes, universos 
qui exinde detrahere voluerint perpetuo anathemati addicentes, Deo et 
Beatç Mariç inibi servienlibus destinamus. Acta sunt bec Suessionis 
anno incarnati Verbi millésime centesimo septimo decimo anno Ludovici 
régis ( ) filio, indictione décima [suivent les souscriptions au nombre 
de 14]. Ego Bernardus sanctorum Gervasii et Protasii cancellarius relegi » 
{Orig., Bib. Nat., coll. D. Grenier, t. 234, n** 155 ; Copie, dans Cottron, 
p. 2i7, et Bib. Nat. lat. 17775, f« 198). 

1. Melleville, loc. cit., p. 276. 

2. I>. Cottron, loc. cit., p. 219 (copie, f" 200-201), d'après l'original (?) ; 
D. Du Plessis, op. cit.. P. J.,n** XVI, p. 137, d'après le cartulaire ; publié 
sans indication de source, dans Dachery, Notœ, p. 658, et Melleville, loc. 
cit., p. 276-277, en note. 

3. On la rapporte à tort, semble-t-il, à l'année 1116 {Art de vér. les dates, 
t. II, p. 716). 

i. Publié incomplètement dans D. Du Plessis, loc. cit., P. J., n" XV, 
p. 136-137. 

5. Publié incorrectement par Duchesne, Hist. des Maisons de Guines, 
etc., 1. VI. Preuves, p. 324, et incomplètement par de L'Épinois, loc. 
cit., p. 71. La date de cet acte ne concorde pas dans tous ses éléments, 
(juibert seul, figure comme témoin dans la formule reproduite par 
Duchesne : <« Unie interfuerunt Vuibertus abbas Novianni et alii. » 



Xll VEN. GUIBERTl Vn'A 

du même type diplomatique : la date de Taete et celle de 
la confirmation semblent se confondre ^'. En est-il de 
même pour le texte précédent ? c'est ce qu'il est difficile 
de dire. Mais s'il en est ainsi, et si on le date de 1120, 
peut-on croire que Thomas de Marie, du vivant de son 
père, avec qui il ne cessait pas d'être en guerre ^, ait pu 
accorder à l'abbaye de Nogent une charte d'immunité, et 
ne peut-on s'étonner de voir, à un an de distance, Thomas 
étendre les droits de l'abbaye de Nogent, Enguerrand 
ceux de Saint-Rémi de Reims dans des périmètres juridic- 
tionnels facilement confondus 3? Enfin, peut-on supposer 
que Guibert n'ait rien dit d'un acte qui intéressait de si 
près les destinées de l'abbaye administrée par lui ^ ? 

Que s'il est loisible de ne pas retenir cet acte, — au 
moins pour l'abbatiat de Guibert, — en revanche, on doit 
rappeler celui par lequel Guibert réglait lui-même son obit, 
et qui est daté de i 121 '\ L'abbé de Nogent y rappelait 

1. Le texte confirmatif proprement dit est le suivant : « Quia vero terra 
illa in nostra parrochia est, ex una parte Ingelrannus, et alia parte mona- 
chi S. Remigii nos exoraverunt, ut praedictam constitutionem auctoritate 
nostra confirmaremus. Eam itaque confirmamus... » ; suivent une formule 
comminatoire et la date. 

2. Cf. De vita sua^ III, xiv. 

3. La terre de Coucy se rattachait par des liens étroits à l'abbaye de 
Saint-Rémi de Reims, d'où sortit, d'autre part, le premier abbé de Notre- 
Dame de Nogent (cf. II, n, avec les notes). 

4. Ce qu'on sait de l'impartialité de Guibert permet d0 croire Qu'il n'a 

êas passe cet acte sous silence, afin d'être plus libre pour charger Thomas. 
Vautre part, il ne parle pas de l'acte de 1118, qui intéresse exclusive- 
ment la maison de Coucy et l'abbaye de Saint-Rémi de Reims, pas plus 
que du plaid de Crépy de 1117, où il a été seulement témoin {Gall. Christ., 
t. X, Instr., col. 423-124). 

5. « Ego Guitbertus Dei gratia sanctae Dei genitricis Mariae apud Novi- 
gentum servus. Quoniam de augmente ecclesiae suae quemque rectorem 
curare convenit, octo solidos, qui apud Landicurtem in atrio ecclesiae ab 
hospitibus nostris accipiebantur, in festo sancti Martini tali modo emi. 
Maritus cujusdam mulieris in feodo a nobis t^nuerat ; nomen Paganus 
erat ; quo defuncto, cui relicta ipsi quse in dote cos a marito acceperat, 
Hildeburgis nominc, filium et filiam habens, cum valde egeret, et feodum 
nostrum alii quam nobis sibi vendere non liceret, tandem nobis vendidit, 
et centum solidos proinde a nobis accepit, ita ut, pnesentibus Codiciaci 
castri proceribus, tam ipsa quam filius et fîlia ejus a potestate feodo sese 
exuerent, mihique et ecclesiae redderent, et pariter donum eJus super 
altare ponerent. Huic interfuerunt Robertus Castellanus, Rainaldus 
Bolehere, Ado et Iterius cum pâtre suo Guidone, Robertus Anguilla, 
Gerardus Dolle. — Quin etiam a quodam milite qui Guermundus vocaba- 
tur, et in eleemosynam accepimus mansum quemdam apud Remeias, quem 
pro allodio possidebat : quem etiam Fortmundus quidam, cujus familia 



INTRODUCTION Xlll 

quelques-unes de ses acquisitions : le rachat d'un fief à 
Landricourt, l'achat d'un alleu à Remies. 

Les soins temporels de son abbaye ne remplissaient d'ail- 
leurs pas toute sa vie. Sans avoir voyagé en beaucoup d'en- 
droits, on sait qu'il a, en dehors des villes picardes de Laon*, 
Beauvais '^ , Soissons '^ , Grépy-en- Valois '* et probablement 
Amiens ^, visité le Portien ^, Langres ^, et même Clermont- 
Ferrand, où il a assisté à la prédication de la première 
croisade^. 11 a donc connu Urbain II et Pascal II. Il est 
probable qu'il a vu aussi le roi de France Louis le Gros, 
venu à plusieurs reprises à Laon ^\ Il a appartenu k la 

tota erat de jure ecclcsiae nostrœ, cum terra appendice ab ipso Guermun- 
do tenebat. Cujus larj?itioiie tamen non fuit inj,'ratus, sed triginta quinque 
soiidos ei contuli, quia euni pauperem scivi : qui mansus très solidos 
Laudunensis monetœ quotannis solvit in festivitate sancti Remigii. Gui 
dono Furmelina uxor ejus libenter annuit. Et hujus rei testes suntGuido 
de Guni, Ado filius, Helias de Fera, Guido filius,.. Gerelmus,.. Albericus 
de Traveci. — Hos octo solidos cum tribus illis, qui de manso solvuntur, 
prt) anniversarii mei die constitui cum consilio fratrum nostrorum, ipsis 
fratribus ad quos potuerint epularum apparatus dandos : et ea die omnes 
ecclesiae sacerdotes missassinguli quique cantent, sicutindie ordinationis 
facere soient. In vita autem mea, etiam si ab abbatia decederem, aut alias 
quavis occasione transmigra rem, in festo sanctae Luciae eosdem denarios 
dandos constituimus ad fratrum refectioném. Ex Dei ergo et nostra 
omnium auctoritate excommunicamus, et Dei judicio addicimus omnes 
qui bas expensas undecim quos praidiximus solidorum, ab eo cui destinati 
sunt, rcmoverent. — Actum Incarnati Verbi anno 1122. S. Alardi. 
S. Radulfi. S. Hainaldi. S. Alardi refectorarii. S. Godifridi cantoris. 
S. Odonis. S. Guillcrmi. Addclmi... S. Adœ. S. Fulconis. S. Leodegarii, 
et caîterorum omnium » (Dachcry, Notœ, p. 626-627 ; D, Cottron, loc. 
cit., p. 221-222 et f"' 202-203). 

1. De vita sua, lll, passim. 

2. Il a assisté en particulier au concile de Beauvais {Ihid., III, xvii . 

3. Ibid., III, xvii. Il a sans doute visité l'abbaye de Saint-Médard pour 
pouvoir parler d0s reliques de cette abbaye comme il fait dans le De 
pignorihus Sanctorum. • 

4. Il assiste en 1117 à un plaid entre un chevalier, nommé Ingelran, et 
le prieur de Saint-Arnoul, jugé par l'évêque de Senlis, Clairambaud 
{Galt. Christ., t. X, Instriim., col. 423-424). 

5. Le récit des événements d'Ami0ns semble supposer qu'il y a assisté en 
personne {De vita sua, III, xiv). 

6. De iHta sua, III, m. 

7. Ibid., III, IV. 

8. Gesla Dei per Francos., II, ii, loc. cit., p. 136. B. Monod trouve 
néanmoins le récit du concile de Clermont-Ferrand trop froid, comparé 
à celui de l'entrevue de Langres (De vita sua. III, iv^i, pour qu'on puisse 
croire que Guibert y a assisté {Rev. hist., 1904, t. LXXXIV, p. 56 : Le 
moine Guibert, p. 264, et note Ii. Notons ici qu'un des parents de Gui- 
bert, qu'il a connu dans sa jeunesse, et qui devait Thommage à ses 
parents, s'est croisé {Gesla, IV. xviii, p. 183 FG) : il l'a peut-être accom- 
pagné à Clermont-Ferrand. 

0. Dcvila sua, III, vu et xiv. 



XIV VEN. GUIBEKÏI VITA 

haute société ecclésiastique et laïque de la Picardie, dans 
ce qu elle avait de bon et de pire : saint Geoffroi, abbé de 
Nogent, puis évêque d'Amiens, à qui Tanticommunalisme 
de Guibert n'a pas pardonné ses irrésolutions * ; Févêque 
de Laon, Gaudri, à l'élection duquel il prêta les mains, 
parlant et payant pour lui ^, ce dont il se repentit bien 
vite quand il vit comment tournait le prélat, et à qui il en 
veut peut-être davantage d'avoir négligé un de ses livres ^, 
que d'avoir été puni par lui d'une peine canonique ^ ; le suc- 
cesseur de Gaudri, Barthélémy de Vir, dont il n'a pas 
eu le temps de raconter les efforts pour reconstituer 
l'évêché laonnais ; les deux évêques de Soissons, Manassès -^ 
et Lisiard ^, dont les mœurs rappellent respectivement 
celles des deux évêques de Laon ; l'évêque de Beauvais 
Gui qu'il juge à deux reprises de façon très contradictoire ^ ; 
l'archevêque de Reims, Raoul ^ ; — voilà les grands per- 
sonnages de ses mémoires. Il a connu les deux Anselm^e, 
celui qui, après Saint-Germer, illustra le Bec et Cantor- 
béry ^, et celui qui, au milieu des tragédies laonnaises *o, 
s'adonnait aux études spéculatives et fondait l'école de 
Laon ^^ ; Raoul, le frère d'Anselme de Laon, à qui il 
décerne des éloges égaux ^"^ ; saint Norbert, le fondateur 

1. De vita sua^ II, u et III, xiv, passages où Guibert décoche à l'adresse 
de saint Geoffroi de jolis traits d ironie. 

2. Ibid., III, IV. 

3. Ibid.^ III, XI. Il s'agit du manuscrit des Gesta. 

4. Ibid.^ III, VII. Guibert avait fulminé contre les assassins de Gérard 
de Quierzy, protégés par Gaudri. 

5. Ibid., III, XVI. ^ 

6. Ibid.^ III, XVII. 

7. /Jbtd., I, XIV. Cf. B. Monod, Le moine Guibert^ p. 33 et 177. 

8. Ibid., III, X. 

9. Ibid.^ I, XVII. 

10. Ibid.^ III, IV et suivants. 

11. Le jugement de Guibert au ch. vu du 1. III du De vita sua est conforme 
à ce qu'il en dit dans la Préface aux Commentaires sur la Genèse : « Indidit 
tanto Deus capiti duos oculos sideribus clariores, dum a dextris habes 
Anselmum, tbtius Latini orbis magisterio praedicatum, cujus tam sincera 
est in Scripturarum ac fîdei assertione severitas, ut plures veros suis pro- 
betur documentis fecisse Catholicos, quam instituisse potuerit erroneus 
quispiam temporis hujus hœreticos ; altrinsecus Radulphum, cujus 
ingenii et doctrinœ sicut a praefato fratre non discrepavit alacritas, ita 
totiuseum bonae habitudinis aemulatur honeslas » (Dachery, Opéra omnia^ 
p. 1). 

12. Dachery, Opéra omnia, p. 1. 



V 



INTRODUCTION XV 

de Prémontré * ; et il a dédié plusieurs de ses ouvrages 
à des ecclésiastiques honorables du nord de la France ^, 
Il a connu aussi ces archidiacres de Laon qui ne crai- 
gnaient pas de se souiller de sang ^ ; tous ces prêtres et 
ces moines dont il nous rapporte les actions et les 
visions, et qui font, par contraste, saillir davantage la 
beauté de telle ou telle figure de réformateur^. D'autre 
part, il a fréquenté la famille d'Eu •^, celle de Breteuil 6, 
celle de Grépy, et les différentes maisons nobles de Laon, 
parmi lesquelles il devait compter celle de Renier, le 
mari de sa cousine ^, et qui eurent un sort si lamentable 
au temps delà révolte de Laon. Il n'a pas non plus ignoré les 
ignominies cachées ou cyniques des familles de Coucy et de 
Soissons, toutes pleines d'adultères, d'assassinats et d'irré- 
ligion ^, et dont la peinture fait un pendant à celle des pré- 
lats simoniaques et belliqueux, des prêtres improbes et 
sataniques. Il avait de quoi peindre et raconter. 

Dans un espace de temps assez limité, dans un territoire 
assez restreint, Guibert a donc pu avoir l'occasion d'exer- 
oer les facultés d'observation morale que la lecture avait 
éveillées en lui, et celles de sensibilité qu'il tenait desa 
naissance. Il ne se donna à l'histoire que sur le tard, alors 
que ses ouvrages théologiques lui avaient assuré déjà une 
renommée ®, et la verdeur de son esprit était intacte quand 
il se mit à écrire ses mémoires. Il les a commencés huit 
ans avant sa mort, s'il est vrai que le premier livre ait été 
écrit peu après 1114 *" et qu'il ait quitté le monde vers 

1. V. p. xvin. 

2. Bernard, doyen de Soissons, SitlVoi, abbé de Saint-Vincent de Laon. 
Et encore ses deux conipnjfnonsdu voya^j^e de Langres (De vita sua, III, iv). 

3. De vila sua, III, v. 

4. Le De vita sua tout entier répond à cela, mais dans le ch. vu du l. I, 
Guibert a pour ainsi dire systématisé l'immoralité du clergé de son 
temps. Cf. b. Monod, Le moine Guibert^ p. 175 sq. 

5. Ibid, II, V. 

6. Ibid.. I, IX. 

7. V. p. 164, 165. 

8. Devitasua^ lll^ passim. 

9. Epist. ad Lisiardum^ citée déjà p. viii, n. 6. 

10. V. p. xLvii. Je pense que se trouvant « in matura.., aetate » (I. i; cf. 
aussi maturescente^ I, xi\; quand il écrit son premier livre (c. i), il veut 



XVI VErs. GLIBERTI VIÏA 

1121 K Guibért avait trop la passion d'écrire pour accor- 
der un repos à ses mains et à ses yeux lassés par le tra- 
vail ^. On peut dire que depuis 1084 au moins, jusqu'au 
seuil de la mort, pendant près de trente-six ans, Tabbé de 
Nogent s'est adonné à la culture des lettres et à la science 
de la théologie. 



II. CEUVRES DE GUIBERT DE NoGENT. 



En dehors du De vita sua sur lequel je reviendrai, 
de poésies perdues, dont il ne semble rester qu'une 
séquence de saint Germer, qui se chantait encore au xviii® 
siècle ^, d'un opuscule disparu, peut-être inachevé ^, et des 



désigner plus que la maturité. Ufiora média, plus loin (I, vi, semble cepen- 
dant s'appliquer à lui-même. Au reste, peu importe ce qu'il pense person- 
nellement de son âge ; son premier livre ne paraît pas devoir être daté 
autrement que je ne le fais. 

1 . La date de la mort de Guibert ne nous est pas connue exactement. On 
peut admettre, avec Thurot {Rev. hist., 1876, t. II, p. 105), qu'elle n'est pas 
très postérieure à la constitution de son obit qui est de 1121 (V. p. xii, 
n. 5). Mabillon (Ann. ord. S. Ben., i. IV, p. 619), et avec lui la Gall. 
Christ., t. IX, col. 607, et VHist. Utt., t. X, p. 438, la mettent vers 1124; de 
même D. Cottron, loc. cil., p. 115 (f" 98). On constate qu'une charte de 
l'évêque de Laon, Barthélémy de Joux, en 1122, concernant Nogent, ne 
mentionne ni Guibert, ni son successeur André (D. Du Plessis, îoc.ci7., 
P. J., n« XVII, p. 137, et D. Cottron. loc. cit., p. 223, f-* 204-205). D'autre 
part Guibert fait allusion dans son commentaire sur Abdias à l'abbé de 
Saint-Médard de Soissons, élu en 1120 [Gall. Christ , t. IX, col. 415 . 
B. Monod, Le moine Guibert, p. 133, ne précise pas, et donne les dates 
extrêmes 1121 et 1124. Cf. A. Molinier, loc. cit., p. 186. 

2. Préface aux Tropologiœ, dans Opéra omnia. p. 182; Migne, ioc. cit., 
col. 340. 

3. Dachery, Opéra omnia. p. 613. Cf. VHist. litt., t. X, 499. D'après 
M. l'abbé Bornet, on pourrait lui attribuer également les vêpres, avec 
matines et laudes, de l'office de Saint-Germer, contenues dans le ms. lat. 
13817 de laBibl. Nat. (ff"'396-i00). Quanta la séquence, connue parle court 
extrait de Dachery et faisant partie de la messe, elle semble avoir disparu. 
Le plus ancien missel de l'église de Saint-Germer, de 1514, donne une 
prose du même mètre, en seize versets, qui est peut-être une retouche de 
l'œuvre de GuiBert. 

Guibert a Je plus inséré dans le De Lande Sanctœ Mariœ (dans Opéra 
omnia, p. 309-310) et dans les Ge.sta Dei per Francos (passim), des pièces 
de vers de rythmes divers. 

4. D'ajjrès le De vita sua, I, xvi, ce traité portait le titre de : «• Capitularis 



INTRODUCTION XVII 

actes signalés plus haut ^, nous connaissons de Guibert les 
œuvres suivantes : 

1® Quatre serinons, dont trois, déjà signalés-, résumés 
ou repris dans le De vita sua ^, datant de 1104, 1106, 1112. 
Le quatrième, auquel Guibert ferait allusion au chap. xvii 
du 1. I du De vita sua^ prononcé le jour de la sainte Made- 
leine dans un couvent voisin de Saint-Germer, aurait été, 
selon Mabillon, attribué à tort à saint Bernard ^. Il n'y a 
rien qui contredise formellement cette conjecture '\ Le ser- 
mon serait alors antérieur à 1084 ^. 

2® Dix livres de Commentarii in Genesim, précédés d'une 
préface ^, où Guibert a imité saint Grégoire le Grand, dans 
ses commentaires sur le livre de Job ^, et continué 
saint Augustin, qui avait écrit un commentaire littéral de 
la Genèse ^. L'ouvrage est dédié à Barthélémy de Vir, 
évêque de Laon ; mais la dédicace même ne le rend pas 
postérieur à 1112, année de l'élection de Barthélémy ^^, 
car nous avons vu que Guibert commença de le composer, 
alors qu'il était encore à Saint-Germer, avant 1084 **, 
et nous voyons que les Gesta Dei per Francos, qui sont 



libellusdediversisevangelicorum etpropheticorum voluminum sententiis. » 
Au moment de la rédaction du livre I du De vita sua^ il dit : « cui hue et 
usque..., » en parlant de cet opuscule, ce qui semble prouver qu'il ne la 
pas achevé. 

I. P. x-xii. 

2. P. VHI. 

3. II, m; 111, IV et vi. 

4. S. Bernardi opéra, t. II, p. 702-709; Mig^ne, P. L., t. 184, col. 1031- 
1044. 

5. Ann. ord. S. Ben., 1. LXIV, n. 120, t. V, p. 97-98. 

6. Avant la démission de l'abbé Garnier pour qui Guibert prononça ce 
sermon. , 

7. Opéra om/iia, p. 1-181 ; Mijçne, loc. cit., col. 19-338. Cette préface 
contient un court exposé « quo ordine sermo lieri debeat » (Op. omnia 

f. 1-8 ; Migne, loc. cit., col. 21-32), rédigé à la même époque [De vita sua, 
, xvir. 

8. Migne, P. L., t. 75. Les Moralia in librum Joh comprennent XVI livres. 

9. Préface, p. i. — Le traité de saint Augustin, De Genesi ad litteram, 
en XII livres, a été publié en dernier lieu par J. Zycha, dans le Corpus 
Script, eccles. lat., de l'Académie de Vienne, t. XX\ III, section m, 1"" par- 
tie (1894). 

10. De vita sua, III, xiv. 

II. P. vu. 

Ven. Guiberti vitu. » 



XVIll VEN. GUIBERTI VITA 

certainement d'avant 1112^, ont été écrits après cet 
ouvrage - . 

3** Cinq livres de Tropologise in prophetas Osee^ Amos ac 
lamentationes Jeremise avec une préface ''\ dédiés à saint 
Norbert. Les trois premiers livres sont consacrés à Osée, 
dont l'interprétation, à son avis, avait été plutôt obscurcie 
par les divers commentateurs antérieurs, saint Jérôme, en 
particulier^, le quatrième à Amos, le cinquième à Jérémie, 
ces deux derniers précédés chacun d'un prologue particulier. 
Cet ouvrage est postérieur aux commentaires sur la 
Genèse •, et a été probablement composé par Guibert dans 
un âge assez avancé, puisqu'il dit dans la préface qu'il ne 
peut plus se servir de ses mains ni de ses yeux^; il est 
antérieur à la rédaction complète du livre I du De viia sua ^ 

4** De ces commentaires, il faut rapprocher des commen- 
taires sur les Douze petits prophètes, qui n'ont pas encore 
vu le jour, et dont des manuscrits existaient dans les biblio- 
thèques des abbayes de Vauclair et de Pontigny ^. Le pro- 
logue du commentaire sur le prophète Abdias, dédié aux 
abbés de Saint-Médard de Soissons et de Florennes, a été 
publié par Mabillon^, et paraît dater de 11 20 au plus tôt*'^ 
D'autre part, le P. Hommey a publié d'après un manuscrit 
du collège de Navarre une lettre de Guibert h saint Nor- 



1. V. p. XXI. 

2. Episl. ad Lisiardiim eu tète des Gesta [loc. cit., p. 118): « Longe alio, 
quam in Exposilionibus Geneseos vel aliis opusculis tractatoriis, me 
usum stylo iienio miretur. » — L'ouvrage a été composé de même avant la 
fin du l. I du De vila sua, puisqu'il en est question au c. vu de ce livre. 

3. Opéra omnia, p. 182-263 ; Migne, loc. cit.^ col. 337-488. 

4. Préf., p. 182. 

5. Préf., p. 183. 

6. Préf., p. 182 : « Ut... sola memoria, sola voce, sine manu, sine oculis 
prœsens opusculum cogeret explicari. » 

7. De vila sua, I, xvii. — Il est antérieur aussi aux Gesta, si le mot trac- 
laloria employé dans VEpist. ad Lisiardum (v. n. 2) s'applique à lui. 

8. Hisl. un., t. X, p. 465; Leloug. Biblioth. sacra, t. II, p. 756. 

9. Ann. ord. S.Ben., App., t. VI, p. 592. 

10. Il y fait allusion au De vita sua. D'autre part GeofTroi; abbé de Saint- 
Médard de Soissons, fut élu en 1120 [Gall. Christ., t. IX, col. 415). Quant à 
Alard, abbé de Florennes, la liste de la Gallia Christiana, t. III, col, 978, 
ne le mentionne pas. 



INTRODUCTION XIX 

bert ^, qui est comme l'épilogue du commentaire sur les 
Douze prophètes. 

5® Trois livres d'un Tractatus de Incarnationc contra 
Judœos^ précédés d'une Epistola nuncupatoria -, Ce traité 
de théologie polémique, dont les deux premiers livres 
traitent de l'incarnation de Jésus-Christ, le troisième de la 
vie et de la résurrection du Sauveur, a été composé par 
Guibert sur la demande de Bernard, doven de la cathédrale 
de Soissons -, qui le lui réclamait depuis deux ans ^. Il est 
dirigé en général contre les Juifs, en particulier contre le 
comte de Soissons, Jean, qui les protégeait dans son terri- 
toire ^ ; et il a servi en même temps h fortifier la foi récente 
d'un jeune Juif converti à l'abbaye de Nogent ^. Ce traité 
est antérieur à la date de la mort du comte Jean, que les 
auteurs de VArt de vérifier les dates rapportent à l'année 
11187. 

6** Une réponse en cinq chapitres à Siffroi, prieur de 
Saint-Nicolas-au-Bois, qui lui avait posé la question si 
Judas avait reçu ou non l'Eucharistie par le fait que Jésus- 
Christ lui avait donné un morceau de pain trempé ^. On 
peut placer cet écrit avant l'année 1120, date du passage 
de Siffroi de Saint-Nicolas à Saint- Vincent de Laon ^. 

7® Un Liber de laude Sanctse Marise^ en quatorze cha- 
pitres ^^, qui est avant tout un commentaire des principaux 
passages de la Bible se rapportant à la Vierge, et qui con- 
tient, sur la fin, le récit de divers miracles qu'on retrouve 
dans Herman de Laon^*. Il est à présumer que la compo- 
sition de cet opuscule, comme celle du livre III du De vita 

1. Siipplem. Palrum, Paris, 1684, in-8», p. 488-490. 

2. Opéra, omnia^ p. 264-281 ; Mignc, loc. cit.^ col. 489-528. 

3. Gall. Christ., t. Vil, col. 386. 

4. Préf., p. 264. 

5. De vita sua, III, xvi. 

6. Ibid., Il, V. 

7. T. II, p. 728. — V. p. 211. 

8. Opéra omnia, p. 28-86; Migiie, loc. cit., col. 527-538. 

9. Gall. Chrisl, t. IX, col. 577. 

10. Opéra omnia, p. 287-310 ; Mignc, loc. cit., col. 537-578. 

11. Comparez les chap. ix 0t x de Guibert et le chap. xxvii du livre III 
d'Hermau (dans Migne, loc. cit., col. 1008-1011). 



XX VEN. GUIBERTI VITA 

sua, OÙ Guibert a inséré d'autres miracles racontés par le 
même Herman de Laon ', est postérieure à 1112. 

8** Un traité De virginitate, en dix-sept chapitres, précédé 
d'une Epistola nuncupatoria et d'une préface 2, composé 
dans sa jeunesse, à la demande d'un amateur de belles- 
lettres, du nom de Salomon, mais publié dans son âge 
mur '\ 

9® Quatre livres De pignoribus sanctorum, précédés 
d^une Epistola nuncupatoria^, dédiés à Eudes, abbé de 
Saint-Symphorien de Beauvais, de 1 1 12 à 1132 ^. Cet ouvrage 
fut composé après le De vita sua ^, probablement vers 
1119 ^, et sa lecture permet de faire croire que Guibert était 
alors en pleine possession de son talent et de ses idées. 
L'occasion de ce traité fut la prétention, émise par les 
moines de Saint-Médard de Soissons, qu'ils possédaient une 
dent du Christ. Guibert attaqua cette proposition qui était 
contraire à ses principes, visiblement inspirés de saint 
Augustin, et nettement dirigés contre l'abus du culte des 
saints, tel que Tentendait le xii* siècle ^. Le premier livre 
a un caractère tout à fait général, et c'est là que Guibert 
développe ses idées touchant ce culte ; le deuxième traite 
de l'Eucharistie, le troisième du fait même qui a donné 
naissance au dessein de l'auteur; le quatrième, De interiori 
mundo, est mystique, d'une théologie subtile et assez spé- 
cieuse, — peut-être, selon un érudit, postérieur aux trois 
autres et ajouté à ceux-là pour leur enlever quelque peu de 
leur allure polémique^. 

10** Les ouvrages précédents sont tous théologiques dans 

1. Cf. De vita sua, III, xii et xiii, et les notes. 

2. Opéra omnia, p. 311-326; Migiie, loc. cit., col. 579-608. 

3. « Subjectum valde in tenera adolescentia positus peregi opusculum. . 
Quod quomodo expliciierim curiosus siclectoradvertatut, qua; bene sense- 
rini, I)eo, si qua secus quam debiii, pubertati référât » (Préf., p. 311). 

4. Opéra om/ita, p. 327-366; Migne, loc. cit., col. 607-680. 

5. Gall. Christ., t. IX, col. 808. Eudes sortait de Saint-Germcr de Fly. 

6. Au 1. I, c. III du De pignoribus sanctorum, il fait allusion aux héré- 
tiques de Bucy, dont il parle aussi au c. xvii du 1. III du De vita sua. 

7. Abel Lefranc, dans J^^. d'hist. du moyen âge dédiées h G. Monod, 
p. 287. 

8. V. surtout p. 327-328 (col. 609-611). 

9. Lefranc. loc. cil., p. 30 i, n. 2. 



'^::it 



INTRODUCTION XXI 

leur essence ; sauf le De pignoribus sanctorum et les Com- 
tnentaires sur les petits prophètes, ils sont antérieurs aux 
ouvrages historiques, au nombre de deux, le De vita sua^ 
et les Gesta Dei per Francos^ en huit livres, précédés d'une 
lettre dédicatoire et d'une préface K Dans ce dernier 
ouvrage, où Guibert a inséré des pièces de vers, il a voulu 
rééditer, en Tépurant, en l'ennoblissant et en le complétant 
par des détails anecdotiques ou biographiques -, le récit de 
l'Anonyme, document de première main pour l'histoire de 
la première croisade 'K 11 est dédié à Lisiard, évêque de 
Soissons, de 1118 à 1126 ^; il est postérieur à la composi- 
tion primitive des Commentaires sur la Genèse ^ ; le livre 
VI a été fini, et peut-être tout l'ouvrage, vers 1 1 08 ^\ deux ans 
après la mort de Manassès II, archevêque de Reims ~. Toute- 
fois Guibert y travaillait encore après la mort de Boémond 
d'Antioche, qu'il rapporte ^^ et qui arriva en H H ^. 11 offrit 
son œuvre avant 1112 a Gaudri, évéque de Laon '^. C'est 
un ouvrage de maturité. Guibert a alors conscience de sa 
propre valeur ^^ 

Tels sont les ouvrages de Guibert '-\ Il convient d'en 



1. Édité par Bongars, Gesla Dei per Francos, Hanovre, 1611, in-f", t. I, 
p. 465-560 (les livres 7 et 8 ont été réunis) ; Dachery, ()/>. omnia, p. 367- 
453 (Migne, loc. cit., col. 678-834) ; Rec. des Ilist. des Crois., Hist. Occid., 
t. IV, Paris, 1879, in-f°, p. 115-263. Il y a un neuvième livre d'un auteur 
resté anonyme. 

2. On en trouvera le détail dans Thurot, Rev. hist., 1876, t. II, p. 110- 
111. ^ 

3. Édité par Hagenmeyer, Ileidelberg, 1890, in-8. 

4. Gall. Christ., i. IX, col. 355-357. 

5. Epistol. ad Lisiardum, déjà signalée p. xviii, n. 2. 

6. Gesta, VI, vni. 

7. Manassès serait mort le 18 sept. 1106, d'après Mabillon, Ann. Ord. S. 
Ben., 1. LXXI, n. 12, t. V, p. 461. Cf. Gall. Chri.H., t. IX, col. 80. 

8. Gesta, p. 154, variante 7. Ce passage n'existe que dans l'édition de 
Bongars. 

9. Ch. Kohler, dans la Grande Encyclopédie, t. VII, p. 39 E. Rey, Hist. 
des princes d'Antioche, dans Rev. de l'Orient latin, 1896, t. IV, p. 334. 

10. De vita sua, III, xxi. 

11. « At ego juventute, gradu, experientiaque provectior, non id verbis 
plausibilibus, non versuum crepitibus enuutiandum rébus sed majori, si 
dicere audeam, quam omnes belli Judaici historiés maturitate dignum di- 
geri, si esset cui Deus copiam super hac se tribuerct, arbitrabar » (Préf., 
p. 120). 

12. On lui a attribué à tort {Hist. litt., t. X, p. 499) un « Elucidarium sive 
dialogus summam totius christianœ religionis complectens ». 



XXII VEN. GUIBERTI VITA 

extraire le résumé de ses idées directrices, et par là de 
donner quelques indications sur la manière de procéder à 
la critique d'ensemble de son œuvre au point de vue histo- 
rique. 



III. — Idées de Guibert. la critique historique 

DE Guibert K 

Guibert n'est pas comparable à la plupart des écrivains 
monastiques qui ont compilé des annales ou des commen- 
taires théologiques. Il tient une place honorable dans la 
renaissance intellectuelle du xii^ siècle. Une preuve en est 
que son esprit dépasse T horizon borné du seul pays natal, 
cadre ordinaire des pensées des moines contemporains. Il 
est Picard, mais en même temps, il est Français *. A l'ar- 
chidiacre de Mayence, qui raille l'accueil fait en France au 
pape Pascal II, il répond : « Si vous tenez les Français 
pour tellement faibles et lâches que vous croyez pouvoir 
insulter par vos plaisanteries un nom dont la célébrité 
s'est étendue jusqu'à la mer Indienne, dites-moi à qui le 
pape Urbain s'est adressé pour demander des secours 
contre les Turcs ! N'est-ce pas aux Français ? Si ceux-ci 
n'eussent, par leur activité et leur courage, opposé une bar- 
rière aux progrès des barbares, ce ne sont pas tous vos 
Teutdns, dont le nom n'est même pas connu, qui devaient 
servir à quelque chose ^. » Ce patrigtisipe apparaît surtout 
dans les Gesta ; dans le tableau vraiment grandiose de la 
croisade, à laquelle se donne la France, entraînée par un 
véritable mouvement national ^, les laideurs morales que 

1. J'ai employé pour la rédaction de ce paragraphe presque exclusive- 
ment les œuvres historiq^ues de Guibert. 

2. V. B. Monod, L'éveil du sentiment national en France an XI* siècle : 
Guibert de Nogent et Philippe /" [Paris, 1903], in-18; Le moine Guibert, 
p. 235 sq. 

3. Gesta, II, i, p. 136 BC. J'en ai emprunté la traduction à B. Monod, 
Le moine Guibert, p. 242. 

4. « Honores amplissimi, castellorum et urbium dominia spcrnebantur, 
uxores pulcherrimae quasi quiddam tabidum vilescebant, omni gemma 



M^ifiik 



13 



INTRODUCTION XXllI 

Guibert, historien local, a peintes avec une minutie rigou- 
reuse dans ses mémoires, disparaissent, pour ne laisser 
plus qu'une impression d'ensemble, à peu près exclusive- 
ment favorable à son pays ^ : les Français ne peuvent être 
comparés aux brutaux Allemands ou aux Grecs" trop astu- 
cieux 2. Le titre même de l'œuvre souligne assez la pré- 
férence de Guibert. 

La chose est à noter d'autant mieux que le patriotisme 
de Guibert n'est pas dynastique. Il trouve aux origines de 
la royauté capétienne un crime, la trahison d'Adalbéron 3. 
Surtout il garde à l'égard des trois successeurs d'Hugues 
Capet une très grande indépendance de jugement^. Et, à 
rinverse de Suger, il ne cherche point à pallier les petits 
accidents des rois, puisqu'il raconte comment Louis VI fut 
blessé au siège du Castillon d'Amiens, épisode que passe 
sous silence Tabbé de Saint-Denis '^. 

Ce patriotisme ne fait pas corps non plus avec le senti- 
ment populaire, encore endormi. Guibert ne peut com- 
prendre déjà toute l'importance, dans l'histoire du pays, 
des masses profondes du peuple. Sans doute, ici, il pourra 
expliquer intelligemment la nature d'un marché urbain au 
xii*^ siècle ^, ou les résultats économiques de la croisade 
prêchée, qui empêche la disette de se développer ^; là, 
montrer dans les cerveaux rudimentaires des campa- 
gnards le processus d'une hérésie ^, ou le développement 
du culte de saints inauthentiques ^. La culture de 

quondam gratiores promiscui sexus pignorum fastidiebantur aspectus, et 
ad quod mortalium nullus aut urgere imperio potuisset, aut suasione pro- 
pellere, ad id subiia mentium demutatarum obstinatione ferebantur. . .» 
{Gesla, I, p. 124 FG). 

1. Guibert critique surtout l'insolence et parfois la brutalité des Fran- 
çais (B. Monod, loc.cit.^ p. 246) ; il leur reproche ce qu'ifs ont fait en Hon- 
grie {Gestaj II, VIII, p. 124 H). — En revanche, il a une explication touchante 
de répithète morale franc {Ibid., II, i, p. 136 G). 

2. uesta, II, i; I, ii; III, ii ; VIII, vi. 

3. De vita sua, III, i. 

4. Gesta, II, ii ; De vita sna^ III, ii etvi. 

5. De vita sua, III, xiv. 

6. Ibid., III, VII. 

7. Gesta, II, vi, p. 141 A-D. Cf. B. Monod, Le moine Guibert, p. 231. 

8. De vita sua, III, xvii. 

9. De pignoribns sanctoruniy 1. III {Op. omnia, p. 334, col. 612). 



XXIV YEN. GUIRERtI VITA 

son temps est trop le fait d'une aristocratie pour que, 
en dépit des enseignements chrétiens, Guibert parle du 
peuple avec sympathie. Il est profondément hostile au mou- 
vement d'émancipation qui agite bourgeois et paysans. 
Comme la plupart des écrivains ecclésiastiques de son 
temps ^, il attaque la révolution communale, qui, en fait, 
est une arme dirigée contre la théocratie -, et c'est de lui, 
la fameuse définition de la « commune, l'odieuse nou- 
veauté '^ », qui a traversé les siècles. 

C'est que, patriotisme, critique des actes royaux, anti- 
communalisme, en un mot toute la politique de Guibert se 
rattache à sa doctrine et à sa pragmatique religieuses. La 
France est grande parce que c'est à elle que la papauté a 
recours contre l'islamisme au moment où l'Allemagne est 
engagée contre Rome dans la querelle des investitures ^. 
Henri P"", Philippe P*", Louis VI méritent les reproches de 
TEglise, parlant par la bouche de Guibert, parce qu'ils sont 
simoniaques, qu'ils installent dans les évéchés et dans les 
abbayes les candidats qui ont acheté leur faveur ^ ; les 
ministres, souvent, sont tels que leurs maîtres, témoin 
Etienne de Garlande ^. La simonie est d'ailleurs la maladie 
qui ronge la société cléricale au xu^ siècle. Guibert a vu 
par deux fois la cour pontificale, à Clermont et à Langres, 
et là aussi la puissance de l'or s'étale : « Moris est ut, au- 
dito auri nomine, mansuescant ^. » Il parle avec d'autant 

1. En particulier Raoul, archevêque de Reims, dont Guibert nous a 
résumé le discours aux obsèques de Gaudri (De vUh sua, III, x). — A citer 
encore Yves de Chartes {Hist. Fr., t. XV, p. 105) et Etienne de Tournai 
(dans Wauters, Libertés communales, t. II, p.. 636). 

2. Cf. A. Luchaire, Les communes françaises, Paris, 1890, in-8, p. 259 sq. 

3. De vita sua, III, vu. 

4. Gesta, II, i,*^. 136 A : « Apostolicae nempe sedis pontificibus ab 
antiquo consuetudinarium fuit, si quam sunt passi a fînitima gente moles- 
tiam, auxilia semper expetere a Francis. . . Vidimus, jam annis emensis plu- 
ribus, Teutonicos, imo totius Lotharingiœ regnum, beati Pétri ejusque 
pontificum praeceptis barbarica quadam obstinationereniti. . . » 

5. De vita sua, II, ii. — Guibert reproche en outre à Philippe l**" son 
adultère avec Bertrade (Ges<a,II, m, p. 137 C). 

6. De vita sua, III, xiv. 

7. Ibid., III, IV. C'est sans aucun respect, d'autre part, pour la personne 
d'un pape qu'il rapporte une tradition concernant la simonie de Victor IH 
(III, xix). 



Mttifiife 



^ 



INTRODUCTION XXV 

plus d'horreur de ce péché auquel succombent clercs et 
lais, que lui-même en a tâté : il a failli être chanoine, 
puis prélat par ce moyen ^, et c'est par ce moyen qu'à 
Langres il a soutenu la candidature de Tévêque de Laon, 
Gaudri -, De ces diverses rencontres, il a rapporté des 
remords pour soi-même, et de Tindignation contre les 
autres '^, 

Les prêtres mariés ou concubinaires choquent moins 
Guibert '*, quoique lui-même, à l'exemple de saint Augus- 
tin, ait, au moins théoriquement, vu dans Tétat de chasteté 
celui qui plaît le mieux à Dieu ^, et qu'il ait dit des choses 
extrêmement fines sur la psychologie de la pudeur ^. Néan- 
moins, c'est aux réformateurs contemplatifs, qui, indivi- 
duellement, en France, concourent à la réforme générale 
du clergé entreprise par Grégoire VII, à saint Simon de 
Crépy ^, à saint Bruno ^, à saint Thibaud 9, au bienheureux 
Evrard de Breteuil *^, que, sans qu'il les suive lui-même 
dans leurs retraites, vont toutes ses sympathies, et Ton sait 
qu'il a pour ami le fondateur des Prémontrés, saint Nor- 
bert**. D'ailleurs il comprend fort bien que la rigueur des 
règles monastiques primitives finisse toujours par fléchir 
en proportion de renrichissement des couvents *'-\ 

i. V. p. IV. 

2. De viia sua, III, iv. 

3. Cf. De viia sua, III, i et xix; De pignoribus sanctorum, II, vi. — Pour 
révêque de Laon, Hélinand, Guibert est embarrassé, parce que le prélat a 
fait du bien aux églises, en particulier à Nogent (De vita sua, III, ii). Aux 
yeux de Guibert, le fait môme pour un moine de garder de l'argent malgré 
le vœu de pauvreté est criminel {Ihid., I, xxii), et il n'est pas éloigné de 
critiquer l'évêque d'Amiens, saint Geollroi, qui s'était muni de fonds pour 
séjourner à la Grande-Chartreuse (Ibid., III, xivV 

4. De vita sua, I, vu. 

5. Dans le De Virginitate. 

6. De incarnatione, I, vet vi {Op. omnia, p. 263-264 : Migne, loc.cil., col. 
495-498j.Le De Virginitate, en revanche, expose une théologie bizarre de 
la génération (c. vu, p. 316, ou col. 589). 

7. De vita sua, I, x. 

8. Ibid., I, XI. 

9. Ibid., I, XIX. Guibert note toutefois chez saint Thibaud la manie amu- 
sante de Valbum. 

10. Ibid., I, IX. 

11. V. p. XVIII. 

12. De vita sua, I, vu. Cette constatation ne l'empêche pas d'ailleurs de 
reprocher aux hommes de son temps d'être moins larges à l'égard des 
couvents (I, xi). 



XXVI VEN. GUIBERTI VITA 

Mais Guibert n'exige pas seulement des clercs, avec cette 
atténuation, la pureté des mœurs, il exige aussi d'eux celle 
de la doctrine. Au point de vue purement théologique, 
il suffira de savoir que Guibert est un disciple de saint 
Augustin, un mystique qui repousse la matérialité des 
peines éternelles ^, un adversaire de ces nominalistes qui 
prétendaient soumettre à l'examen de la raison les mystères 
de la foi 2. Les conséquences pratiques qu'il tire de la doc- 
trine, seules, nous intéressent. Ainsi, il est l'ennemi déclaré 
des hérésies qui dégradent l'édifice du catholicisme, et 
même des libertés d'interprétation qui conduisent aux 
hérésies 3, et peuvent ramener au paganisme, — s'il est vrai, 
comme il le pense, que l'islamisme soit un produit indirect 
de la théologie byzantine ^. C'est de l'Orient que sont venues 
la plupart des hérésies, dont, par saint Augustin, il con- 
naît l'histoire ^ le manichéisme en particulier qui, en s'infil- 
trant dans les classes inférieures de la société, fait naître des 
erreurs que l'Eglise est bien forcée d'extirper ^, pour sauve- 
garder l'intégrité de la foi française '' ; il pourra reprocher 
aux exécuteurs de la justice populaire d'être trop prompts, 
mais, adversaire plus ou moins convaincu du duel judi- 
ciaire ^, il admet pour les causes religieuses la validité du 
jugement de Dieu par l'eau ^. 

C'est contre les Juifs surtout que Guibert se montre 
intolérant. Deux de ses traités peuvent témoigner de son 
intention de les attirer au christianisme en les évangéli- 

1. De pignoribus sanctorum, IV, en entier, en particulier c. viii {Op. 
omnia, p. 366; Mij^ne, loc. cil.^ col. 677 sqq.). 

2. Hist. lut., t. X, p. 436 sqq. 

3. « Orientalium autem fîdes, cum semper mutabunda constiterit, et 
rerum molitione novarum mutabilis et vagabunda fuerit, semper a régula 
verae credulitatis exorbitans, ab antiquorum Patrum auctoritati descivit » 
(Ge.sia, 1, II, p. 125 F). 

4. Gesta, I, ii, p. 126-127. 

5. En particulier par le De hseresibus. Cf. Guibert, De vita sua, III, 

XVII. 

6. De vita sua, III, xvii. Toutefois on ne trouve pas dans les œuvres de 
Guibert de formulation décisive du principe de Textermination. 

7. Gesta, I, i, p. 125 B, et II, i, p. 136. 

8. De vita sua, III, xv. Il y a là encore, dans la façon de penser de Gui- 
bert, une ironie indéniable. 

9. Ibid., III, XV et xvii. 



■■^■«i ; 



INTRODUCTION XXVII 

sant *, et, défait, à ses yeux, les Juifs ne sont pas inconver- 
tissables ^. Mais il ne condamne pas formellement ceux qui 
tentent, comme à Rouen, de les massacrer -^ car, en 
somme, Jésus-Christ, en refusant à Judas TEucharistie, a 
exclu les héritiers même de Judas de la communion du 
salut ^. C'est que les Juifs, à ce que croit Guibert, souvent 
assez instruits et doctes en médecine, sont des intermé- 
diaires tout trouvés entre Satan et les chrétiens méchants 
ou de foi incertaine : l'un d'eux fournira du poison à la 
comtesse de Soissons pour se débarrasser de son frère ^, et 
un autre servira les vices du fils de cette comtesse '* ; un 
autre ménagera une entrevue entre le Prince scélérat et 
un moine inquiet, qui consent à une libation infâme pour 
acquérir la puissance d'enchanteur, mais finit par sauver 
son âme en se confessant ^. 

Comment pourrait-il en être autrement ? Le cerveau, 
k tant d'égards si lucide, de Guibert, est en effet plein 
des concepts de la démonologie médiévale. Les appari- 
tions diaboliques, les visions du Purgatoire et de tout 
l'au-delà, les rêves où l'esprit humain doit lire la prédiction 
des lendemains, tout cela constitue une partie de sa vie 
morale ^. Lui, qui ne croit pas que les élus jouissent au 
ciel de joies matérielles et que les réprouvés subissent dans 
Tenfer des peines sensibles ^, par une étonnante contradic- 
tion dont il ne s'aperçoit pas, car elle est propre à son 
époque, il admet que la terre est tout entière livrée aux 
diables^o. Ceux-ci ne se contentent pas de tenter les fidèles et 



1. Epistola ad Si/fridum et De Incarnatione. 

2. De vita sua, II, v. 

3. Ibid., II, V. 

4. Cette idée est développée dans ÏEpist. ad Siffidum (Op. omnia, p. 282, 
sq. ; Migne, loc. cit., col. 527 sq.). 

5. De vita sua, III, xvi. 

6. [bid., III, XVI. 

7. Ibid., I. XXVI. 

H. De vita sua, I, xiii, xvii, xx, xxi, xxii; II, vi ; III, ix, xi, xix. — Gesta, 
p. 248 A, 250 G, 829 BC. 

9. De pignoribus sanctorum, IV, iv et vm. 

10. Ibtd'.. IV, III. Les diables ne cesseront, d'après Guibert, de persécu- 
ter le monde qu'après le jujçement dernier. 



XXVIII VEN. GUIBERTI VIT A 

de faire succomber les âmes faibles * , mais ils infligent encore 
aux êtres humains des maladies ^, et leurs troupes viennent 
les taquiner sottement de toutes les façons ^. Cette démo- 
nologie qui frise le sadisme '* et la scatologie ^ n'est pas la 
seule preuve que Guibert, tout en le dépassant sur certains 
points, est bien de son temps. Ses faibles lumières scien- 
tifiques le font s'étonner de phénomènes tératologiques, 
et l'amènent à voir des miracles dans des cas de guérison 
assez mal déterminés ^, encore que des deux sourds dont 
il rapporte le sort merveilleux, l'un, de son aveu, « ad 
omniadicenda et intell igendarudis, » soit mort peu de temps 
après, et l'autre n'ait su que répéter mécaniquement 
les paroles de l'entourage '. La sainte Vierge à qui Guibert 
consacre une dévotion débarrassée, à certains égards, des 
superstitions en cours ^, a aussi le pouvoir de faire des 
miracles ^. Mais Dieu ne se manifeste pas seulement par 
des miracles, il s'exprime encore par des présages. Aux 
yeux de Guibert, la foudre pronostique la perte des 
Turcs ^^ ; la chute des étoiles filantes ^^, la couleur de la 
lune ^-, les lueurs indéterminées qui apparaissent dans le 
ciel *-^ sont autant de signes des volontés divines*^. Certaines 
indications des Livres saints, interprétées comme les « sortes 
virgilianae, » résument la vie des hommes qui les trouvent*^. 
La crédulité de Guibert lui fait admettre l'authenticité de 

1. Cf. p. XXVII, n. 7. 

2. Devitasuii^ II, vi. 

3. Ibid., II, V et xix. Cf. p. xxvii, n. 7. 

4. Ibid.y I, \xvi; III, xix. 

5. Ibid.^ II, V. 

6. Le sien, en particulier, dans sa jeunesse {De vita sur^ III, xx). 

7. De vita sua, III, xii. 

8. On prétendait conserver à Laon des cheveux [De vita sua, III, xii) et 
même du lait de la sainte Vierge [De pignoribus sanciorum, III, m). Parmi 
les inventions des moines promeneurs de châsses, signalées par Guibert, il 
faut noter la dent du Christ (De pignoribus sanctorum, préf.), et un mor- 
ceau de pain mâché par le Seigneur [Ibid., I, ii). 

9. De laade Sanctœ Mariœ, x. 

10. Gesia, V, v. 

11. Ges^a, p. 149 EG, p.712C. 

12. Ibid., p. 150 A, p. 712 D. 

13. Ibid., p. 252 H, p. 824 A. 

14. On trouvera d'autres exemples dans De vita sua^ III, xi. 

15. De vita sua, II, m ; III, xiv. 



j'-î'^*. 



INTRODUCTION XXIX 

la croix trouvée en 1099 ^ et de la sainte lance, tenue pour 
douteuse par Foucher de Chartres ^. 

Partisan de la démonologie et de l'astrologie ^, il faut 
dire cependant que Guibert n'admet pas tous les miracles, 
et la preuve, c'est qu'il est hostile à ces translations qui 
donnaient justement lieu à tant de miracles plus ou moins 
acceptables ^. 11 regrette aussi que le culte des saints et 
leur béatification même ne soient pas davantage contrôlés 
par les évêques, et c'est pour soutenir ces deux idées, en 
partie empruntées à saint Augustin ^ et à saint Anselme ^, 
et exprimées au concile de Poitiers, en 1100, par les deux 
légats du pape Pascal 11 ', qu'il a écrit le De pignoribus 
sanctorum ^. S'il admet l'authenticité de la sainte lance ^, 
celle de l'or des rois mages incorporé au calice de la cathé- 
drale dé Reims *o, il n'admet pas celle du corps prétendu de 
saint Firmin que retrouva l'évêque d'Amiens, Geoffroi, 
et auquel Nicolas de Saint-Crépin ajoutera la plus grande 
foi ^*. 11 sait fort bien qu'on vénère à la fois à Saint- Jean 
d'Angely et à Constantinople la tête de saint Jean-Bap- 
tiste^'-\ Un jour, un moine impudent osera le prendre k 
témoin qu'il montre un véritable morceau de pain mâché 
par le Christ, sans que Guibert ose le démentir ^^ ; tout son 
De pignoribus sanctoru/n n'est pourtant qu'un vif réquisi- 
toire contre les abus de la crédulité monnayable. 

1. Gesla, p. 257 H, p. 830 H (cf. Lefranc, loc. cil., p. 290). 

2. Ibid., pp. 203 D, 768 C, 218 AG, 785 A, 252 BF, 823 B, 

3. Ibid., pp. 246 1-247 A, 817 B. 

4. De vita sua, III, xii. 

5. En particulier le Desermone Domini in monte, le Contra Adimantium 
et le De civitate Dei (cf. Lefranc, loc. cit., p. 297). 

6. Cf. Ch. de Rémusat, Saint Anselme, p. 457, 459 sqq. 

7. B. Monod, Le moine Guibert, p. 307. 

8. A la fin du 1. III, c. v (p. 358, ou col. 666\ Guibert formule le principe : 
« QuoDstum autem ex sanctorum vel circumlatione, vel ossium eorum 
ostensione qujrrere, quam profanum sit discite, si velitis aeque sanctos 
avaritiamque taxare. » — Cf. aussi Gesta, p. 695 A. 

9. Les textes sur la sainte lance ont été réunis par F. de Mély, dans les 
Exuviœ sacrœ Constantinopolitanœ, III Paris, 190 i, in-8;. 

10. De vita sua, I, xi. 

11. Vita S. Godefridi, II, x.wi, loc. cit., p. 199. Cf. De pignoribus sancto- 
rum, I, m. 

12. De pignoribus sanctorum, I, m (Op. omnia, p. 336: Migne, loc. cit., 
col. 624). 

13. Ibid., II, II (p. 341, ou col. 633;. 



XXX VEN. GUIBERTI VITA 

Ce rationalisme, il le doit en partie aux anciens, — et 
je ne parle pas ici des Pères de l'Eglise, saint Augus- 
tin, saint Jérôme ^, saint Grégoire le Grand ^, Eusèbe de 
Césarée ^, saint Grégoire de Nazianze et Cassien ^, — mais de 
l'antiquité classique proprement dite. lia lu des poètes, Vir- 
gile, Calpurnius, Ovide, Lucain, Horace'', et des historiens, 
Salluste ^, Justin ^, Hirtius Pansa ^, Josèphe ^, le compilateur 
Solin^o et le philosophe Boèce^*. A la bibliothèque de Saint- 
Germer, pendant les quarante années qu'il y a passées, il a 
appris à connaître Achille, Philippe *2^ Alexandre, Xerxès, 
Darius, César ^^ et Auguste '^, les histoires de Pégase *^ et 
d'Hercule*^, la fable de Vénus et de Vulcain^^, les mythes de 
Gérés et de Bacchus*^. Il a entendu parler de Platon^^. Il sait 
ce qu'est une ode pyrrhique^ et il emploie dans les Gesta Dei 
per Francos les rythmes poétiques les plus divers.* Sa cri- 
tique enfin du polythéisme n'est ni absurde, ni de parti 
pris 2î . 

Il ne prétend pas cependant s'asservir à l'antiquité : il 
revendique fermement les droits des modernes ^2; en géo- 



1. En particulier les commentaires sur Osée (v. p.xviii)et sur Daniel 
(De incarnatione, III, m, p. 271, ou col. 510). 

2. V. p. XVII. 

3. Gesta, IV, i. 

4. Comment, in Genesim, Préf., p. 5 et 6, ou col. 27 et 29. 

5. Ibid., Gesta, p. 180-181. Cf. De vita sua, p. 196. 

6. Ibid., I, II ; III, xi, xiv. 

7. Gesta, VI, v. 

8. Ibid., VIII, XIV. 

9. Ibid., Préface. 

10. De vita sua, p. 220. 

11. De virginitate, c. xv, p. 323, ou col. 603. 

12. Gesta, I, i. 

13. De vita sua, III, xiv. 

14. Ibid., III, vil. 

15. Ibid., III, XI. 

16. Ibid., III, IV. 

17. Ibid., III, m. 

18. Ibid., II, I. 

19. De laude beatœ Marise, v, p. 294, ou col. 551. 

20. De vita sua, III, xiii. 

21. Ibid., II, I. 

22. « Quorumdam mortalium vitiose aliquoties, sed non semper, moribus 
constat inolitum, ut modernorum facta vitupèrent, prœteri ta sœcula sustol- 
lant... » etc. [Gesta, I, i, p. 123 A). 



lAlA^MHAi 



INTRODUCTION XXXI 

graphie, il emploie la terminologie actuelle *. Nous avons 
vu que dans la société dont le De vita sua nous peint les 
côtés fâcheux, il a fréquenté des hommes éminents comme 
les deux Anselme, dont la culture, surtout théologique, 
n'a pas été sans avoir d'influence sur lui, Raoul, frère de 
l'écolâtre de Laon 2. Il a lu certains ouvrages de l'héré- 
siarque Béranger de Tours, qu'il réfute '^, de Lanfrçinc '*, 
probablement aussi de Radbod, évêque de Noyon '\ et 
d'Abbon, abbé de Fleury 6; pour l'histoire de la première 
croisade, il a employé l'Anonyme, qu'il transforme et com- 
plète ^, et Foucher de Chartres, qu'il discute ^. 11 connaît 
l'histoire de la France au moins depuis la révolution 
capétienne ^, en partie celle de l'Orient byzantin et musul- 
man *o. Il en a tiré un goût prononcé pour la recherche des 
raisons exactes des événements humains *^ Son analyse 
des causes de la révolte de Laon, qui remonte à la lin 
du x® siècle, et où intervient l'étude de faits économiques, 
— comme la répercussion des variations de la monnaie sur 
la condition des habitants ^'-, — montre qu'il ne se contente 
pas des simples généralisations de la philosophie chré- 
tienne de l'histoire. Il ne saurait évidemment s'abstraire 
tout à fait de celle-ci, et l'idée maîtresse des Gesta, c'est 
que Dieu se manifeste sans cesse dans l'humanité, et 
qu'il emploie bien souvent, pour la réalisation de ses 



1. Gesta, Préf. : « ...Vulgari eliam modo malui euuntiare aliquam quam 
obscurari aut contendere ponendo diversa » (p. 121.) 

2. V. p. XIV. 

3. Epist. ad Siffridam, c. m, p. 283, ou col. 530-531. 

4. De pignoribus sanctorum, I, i, p. 330, ou col. 614. 

5. De vita sua, III, xviii. 

6. Ibid.^ III, XX. 

7. Gesta, Prcf. : « Erat siquidem eadem historia, sed verbis contexta 
plus aequo simplicibus... » etc. (p. 119). 

8. Cf. Thurot, Rev. hisL, 1876, t. II, p. 110-111. 

9. De vita sua, III, 1. — On sait néanmoins qu'il connaît les interventions 
de Pépin et de Charlemag^ne en faveur de la papauté opprimée par les 
Lombards (Gesta, II, i). 

10. Gesta, I, 11 et m. 

il. Gesta, Préf. : « Primo causas et nécessitâtes proposui referendas » 
(p. 120). 

12. De vita sua, III, vu. 



XXXIl VEN. GUIBERTI VITA 

desseins, des instruments imparfaits*. Cela ne l'empêche 
pas de rechercher le fait précis et nouveau-. Son objectif, 
c'est la connaissance de la vérité ^, et il apprend à la 
connaître soit par lui-même, soit par autrui. 

Ainsi, il a eu recours, pour raconter la première croi- 
sade, outre les écrits de l'Anonyme et de Foucher de 
Chartres, aux récits mêmes des croisés^; pour le siège du 
Castillon d'Amiens, au neveu de l'évêque Geoffroi ^ 'pour le 
miracle de Semur, au moine Geoffroi^ ; pour l'histoire, 
d'ailleurs contestable, de Victor III, à un moine du Mont- 
Cassin ' ; pour les miracles de Laon, aux porteurs de châsse^. 
La comparaison du récit de Guibert touchant ces miracles 
avec celui d'Herman de Laon montre comment le premier 
procède, car dans la relation précise d'Herman^, on ne 
trouve point l'intelligence ironique de l'abbé de Nogent, 
qui n'admet qu'avec un sourire tel miracle ou telle 
relique^o, et sait que les témoignages oraux sont suscep- 
tibles d'erreur**. Le même système de critique*^, Guibert 
l'applique aux documents écrits dont il se sert. J'ai dit ce 
qu'il a fait de l'Anonyme et de Foucher de Chartres. 

1. Cf. B. Monod, Rev. hist., 1904, t. LXXXIV, p. 53 sq.; Le moine Giii- 
beri^ p. 253 sq. 

2. « Opusculi hujus mei, pmeter spiritualem, si quis tamen futurus est, 
fruclum, ea intentiocst ita me velle dicere uti ab alio, si eadcm scriberet, 
mihireferri volueriiit...Ea quippe qiiae nieum exercere queiint auinium plu- 
ris appretior, quani ea quaî, captu facilia, nihil memorabile avido semper 
novitatis largiuntur ingenio » {Gesta, V, /ne, p. 184 A). 

3. « Dubitare non volui quod rei gestuî mihi induerit veritatem >» 
{Gesta, Préf., p. 120). 

4. Gesta, Pref., p. 120. 

5. De vila sua, III, xvi. 

6. Ibid., III, XIX. 

7. Ibid.^ III, XIX. 

8. Ibid.^ III, XII. 

9. En appendice aux Opéra om/iici, p. 526 sqq., Migne, loc. cii.^ col. 961 
sqq. ;cf. mes notes au De vita sua, III, xii. 

10. En ce qui concerne, en particulier, les cheveux de la Vierge. 

11. « Non est igiturseverius arguendum, si ignoranter in verba prolabi- 
mur; sedilludest irremissibili censura terendum. cum falsitas ex industria 
deceptionis, vel cujuspiam subornationis voto contexitur » {Gesta, Préf., 
p. 121). 

12. « Nemo juste, ut œstimo, me id operis deridet agressum. Etsi enim 
neque Jherosolimam isse, et plerasque personas, loca nihilominus ipsa 
mihi hactenus contigeritnon novisse, in nuUo generali utilitati reor obesse, 
siquidem ea quae scripsi vel scripsero, a viris veritatis testimonio pne- 
dictis constat audisse » Gesta, IV, //ic, p. 165 A . 



LNTRODL'CTION' XX XI II 

Mais le voici en présence d'un texte évidemment apo- 
cryphe, récrit qui rapporte la fondation de Nogent par un 
hypothétique roi anglo-saxon ^ : il en donne le contenu 
sans en affirmer la véracité 2. Semblablement il expose le 
système théologique de Mahomet, tel qu'on le lui a exposé 
à lui-même •^, il résume les pauvres conceptions des héré- 
tiques de Bucy d'après les on-dit des dénonciateurs ^, et 
dans les deux cas, il prévient le lecteur de la nature de la 
source employée. 

S'il rapporte les faits dont il a été le témoin ou Tacteur, 
son système reste le même. L'influence des Confessions de 
saint Augustin est évidemment grande sur lui, mais tout de 
même il est sincère quand il s'accuse, et il ne se livre point 
aux remords comme à une sorte de flagellation morale dont 
il tirerait vanité ou satisfaction. Il dit franchement qu'il fut 
faible devant les tentations, devant la simonie, devant 
même les supercheries inventées par les moines '^. 11 est 
juste à l'égard des autres comme à l'égard de soi. Guibert, 
qui ne cache pas ses défauts, ne cache pas non plus ceux 
' de sa nation, de ses rois, de ses compatriotes. Mais cette 
impartialité n^est pas seulement une qualité intellectuelle : 
c'est presque un attribut physique. Guibert a le seog de 
l'exactitude visuelle. Sa description des efl'ets de la 
foudre sur Téglise de Saint-Germer est d'une très grande 
précision ^, et telle qu'elle a permis à des archéologues 
modernes de retracer l'histoire monumentale de l'abbave 
primitive^. Lui-même a quelque chose de l'archéologue ^ : 

1. De vita sua^ II, 1. 

2. Contre cette interprétation, Hisi. lilt., t. X, p. 442; en sa faveur, 
Lelranc, loc. cii.^ p. 293, et B. Monod, Le moine Guibert^ p. 272. 

3. Gesta, I, m. 

4. De vita .sua, III, xvii. 

5. Je fais allusion à la petite scène déjà sijjrnalée du moine hâbleur 
le prenant à témoin de la véracité d'une relique impossible, sans qu'il pro- 
teste (De pignoribus sanctorum, I, n, p. 334, col. 621). 

6. De vita sua, I, xxni. 

7. Cf. E. Lefèvre-Pontalis, Étude sur la date de l'église de Saint -Germer^ 
dans Bibl. de VÉc. des Chartes, 1885, t. XLVI, p. 478-495. 

8. Hist. litt.^ t. X, p. 500 ; Quicherat, Mél. d'archéoL et d'hist., ArchéoL 
du moyen âge^ p. 351 ; Lefranc, loc. cit., p. 292. L'historien du costume 
pourra en particulier trouver plusieurs détails dans le De vita sua 
(v. la Table à Cordoue et à Scoti], 

Ven. Guiberli vita. c 



XXXIV VEN. GUIBERTl VITA 

il a découvert à Nogent des tombes, franques vraisembla- 
blement \ qui ont été retrouvées, au xix® siècle, et dans 
une situation parfaitement conforme à la description du 
XII*" -. Le jugement par Teau des hérétiques de Bucy ^ 
.reproduit le fond du Rituel soissonnais, qui décrit la céré- 
monie ^. Guibert n'a pas seulement compris la situation 
stratégique de Laon au moment de la révolution capé- 
tienne "•, il nous fait saisir le dessin schématique du plateau 
laudunois <», comme, d'autre part, Taspect riant de la cam- 
pagne de Coucy ^. Ce qu'il a vu, en outre, se série normale- 
ment dans sa mémoire : il raconte dans le détail le plus 
menu, jour par jour, heure par heure, la révolte des bour- 
geois de Laon ^. 

Mais cette précision n'a malheureusement pas fait de 
Guibert un chronographe rigoureux. Dans tous ses 
mémoires, il n'y a qu'une date d'année ■* ; partout ailleurs, 
il ii'olTre, comme éléments de datation, que des indications ' 
de fêtes ^^K Emporté par son récit, il donne son attention à 
un seul fait, dont il néglige les corollaires, ou revient à plu- 
sieurs reprises au même sujet ^K 

Ainsi dans les œuvres comme dans la vie de Guibert le 
l)ienet le mal se mélangent, mais, de même que les légè- 
retés de la jeunesse ne doivent pas nous faire oublier la 
gravité de l'homme mûr, de même les préjugés et les 
erreurs du moine ne peuvent atténuer la valeur réelle de 
l'historien. 



1. De vila sua, II. i. 

2. Lefranc, loc. cit.. p. 292-293. 

3. De vita sua. III, xvii. 

4. Riiuale ecclesiae suessionensis. Paris, Soissoiis, 1856, in-4, p. 241. 

ô. C'est dans la bouche de Thomas de Marie que nous trouvons cette 
phrase : « Civilas ha»c cumcaput re^'-ni sit »> De vita sua, III, xi), mais telle 
devait bien être l'idée de Guibert, Picard de race, et carolingien en poli- 
tique. 

6. De vila sua, III, xi. 

7. Ihid., II, I. 

8. Ibid., III, VII et viii. 

9. Ibid., III. xii. 

10. Ainsi pour sa naissance, ibid., I, m. Cf. aussi I, xxiii, etc. 

l I. V. p. XLVI. 



INTRODUCTION XXXV 



IV. — Le (( De vita sua » 

C'est avant tout aux mémoires de Guibert qu'on peut 
emprunter les éléments d'une monographie de son esprit et 
de sa vie : il les a écrits pour mieux se connaître, et, par 
suite, pour être plus près de Dieu. Ce qui vient d'être dit 
détermine le caractère de cette œuvre et l'usage qu'on 
en peut faire. Il importe maintenant d'exposer comment 
elle se présente au lecteur. 

Il n'existe plus, à ma connaissance, aucun manuscrit, 
aucune copie ancienne du De vita sua K L'œuvre de Guibert 
ne rentrait pas dans les genres littéraires admis du moyen 
âge ; le livre premier concerne la vie de Guibert, le second 
l'abbaye de Nogent-sous-Coucy, le troisième les événe- 
ments de Laon, et les trois contiennent des excursus 
moraux ou anecdotiques très nombreux et d'allures très 
diverses, le piemier livre surtout -. Cette œuvre n'était pas 
un traité théologique du remords, un recueil annalistique, 
l'histoire d'une abbave ou d'une famille, un livre de 
miracles ou d exempta. Elle était tout cela, et, en même 
temps, malgré l'imitation certaine des Confessions de saint 
Augustin, elle était encore une véritable autobiographie où 
s'étalait une personnalité vivace. La place d'une pareille 
œuvre n'était pas dans les bibliothèques monastiques^ 
réservées aux annales plus ou moins officielles et aux 
traités impersonnels. D'autre part, Guibert avait été sévère 
pour les grandes familles de la Picardie, et alors que, le 
progrès des mœurs aidant, la souche des Soissons et des 
Goucy avait enfin produit des rameaux estimables, il aurait 
été presque injuste, et probablement dangereux, de souli- 
gner la laideur des origines, en accordant quelque crédit à 

1. M. Abel Lefranc, qui s'était chargé d'abord de l'édition du De vita, sua^ 
a fait, au moyen de la presse locale, tous les efforts possibles" pour attirer 
l'attention des collectionneurs sur la lacune en question. — Pour les mss 
des Gesia^ cf. Hist. des Crois., ïTisl. occid., t. IV. p. 114. 

2. V. la Table analytique, p. lvu-liv. * 



XXXVl YEN. GUIBERTI VITA 

Tabbé de Nogent '. Ces deux raisons, en dehors des cir- 
constances accidentelles, expliquent assez le peu de succès 
du De vita sua, et Tabsence de manuscrits le contenant. 
En tout cas, dès le xvii® siècle, ce qu'on peut appeler l'ori- 
ginal semble disparu déjà. 

Ce n'est pas en effet à un original, autographe ou non, 
qu'ont eu recours les premiers éditeurs, à savoir : 

1® André Duchesne, dans ï Histoire généalogique des 
Malsons de Guise, d'Ardres, de Gand et de Coucy, et de 
quelques autres familles qui y ont esté alliées (Paris, 1631, 
in-f"), livre VI (famille de Coucy), Preuves, p. 321-323 et 
325-330. — Cette édition, sans aucune indication de source-, 
et partielle, est donnée sous le titre de : « Extraict du traicté 
de la mort de Gualdric Evesque de Laon, composé par 
Guibert, abbé de Nogent, près Coucy. » Elle comprend 
des fragments des chapitres m, iv, v, vu, vni, xi et xiv du 
livre III ^ 

2^ Le bénédictin Dom Luc Dachery, en donnant une 
édition des œuvres de Guibert (Guiberti abbatis S. Marise 
de Xovigento opéra omnia, Paris, 16SI, in-f**), a publié pour 
la première fois intégralement le texte en question, p. 456- 
526, en le faisant suivre de divers appendices et de notes 
qui servent conjointement à le commenter. — Le texte de 
Dachery, avec des fautes typographiques en plus, a été 

1 . A quelques siècles de distance, n'est-ce pas l'idée de l'historien 
d'Amiens la >Iorlièr«, qui compare Guibert à un scorpion parce qu'il a 
mal parlé de la famille de Marie ? (Cf. J. Morcau, Notice sur les sires de 
Coucy..., 2" éd., Chauny, 1871, in-8, p. 134.) 

2. On en trouvera la copie dans Hib. nat., CoH. Di/c/iesne, t.64,fT. 138-141. 

3. A ce propos, je ne sais comment explicjuer l'origine d'une erreur 
commise par les auteurs de V Histoire littéraire de la France (t. X, 
p. 499) et par le P. Lelonj; (Bibliothèque historiaue de la France, éd. in-f«*, 
l. I, p. 631. n" 9635y qui disent [Lélong] : « (îisleberti, abbatis de Novi- 
urenlo, Ilistoria ecclesia; Laudunensis. — Cette histoire est citée par 
bu Chesne, pajçe 248 de sa Hibliolhèque des Historiens de France. 
Du (Chesne pourroit bien s'élre trompé..., car il n'y a point d abbé de 
No};:ent qui ait porté ce nom. » C'est évident; seulement je ne vois pas où 
André Duchesne ait parlé d'un Gislebert abbé de Nojifent dans aucun 
des cinq volumes de ses Historiœ Francorum Scriptores ; dans le tome IV, 
édité par son lils, il a oublié, p. 322, un court extrait du De pignorihus 
sanclorum. J'ai vérifie à toutes les pajçes 24K des divers ouvrag-es de 
Duchesne, et je n ai rien trouvé d'approchant. (Comment d'ailleurs 
Duchesne eût -il pu publier dans ses Ilistoriie Scriptores une œuvre qu'il 
attribuait exactement, dans son Histoire des maisons deGuise^ à Guibert 
de No{;:ent, et lorscpie. d'autre part, il en possédait un manuscrit complet? 



INTRODUCTION XXXVII 

réimprimé en entier par l'abbé Migne, dans le Patrologise 
cursus completus^ Pair, latina, t. 1S6 (Paris, 1853, in-4), 
col. 837-962. 

C'est à l'édition de Dachery qu'ont été empruntés la plu- 
part des extraits donnés par les grands recueils de textes 
dont je citerai les principaux : 

1« Gallia Christiana, t. IX, 1751, col. 525-527 (= III, 
IV, vni, x), col. 603 (= II, i), col. 604 (= II, ii), col. 606 
(=11, lï), et plusieurs phrases détachées que j*ai relevées 
dans mes notes (en particulier, même tome, col. 71-75). 

2® D. Bouquet, Historiens des Gaules et de la France^ 
t. XII, 1781, p. 235-266, correspondant, par livres, aux 
chapitres suivants de l'édition de Dachery : 

I = IV, VII, vin, IX, X, XI ; 

II = v; 

III = I, II, m, IV, V, \his, VI, vu, viii, ix, x, xi, xii, xii, 
XIV, XV ; 

3® Bollandistes, Acta Sanctorum, Juillet, t. IV, 1768, 
p. 401 (= III, xx), Novembre, t. I, 1887, p. 261 (= III, 
xviu). 

De plus on trouve dans Y Historia monasterii S. Gere- 
mari Flaviacensis, manuscrite, du P. Jacques de Boulongne, 
prieur des Bénédictins réformés de Saint-Germer en 1643 
(Bib. nat., lat. 13890), une série de chapitres, fort délayés, 
consacrés à Guibert (p. 381-451). Comme on n'a pas 
conservé d'actes de l'abbaye où figure le moine Guibert, le 
P. Jacques de Boulongne a pris le parti d'en parler en uti- 
lisant le De vita sua^ dont il découpe de larges morceaux 
pour les insérer dans ses chapitres. Ces morceaux ont été 
empruntés à l'édition de Dachery (cf. p. 447), et il n'y a 
pas aies retenir pour l'établissement critique de notre texte. 
Voici, au surplus, la liste des chapitres de V Historia 
S. Geremari qui concernent Guibert : 

C. 15. De Guiberto ex monacho Flaviacensis Beatœ 
Mariae de Novigento abbate ; 

C 16. De ipsius Guiberti matre. Cf. De vit^ sua, I, ii ; 



XXXVIIl YEN. GUIBERTI VITA 

C. 17. De religiosa ejusdem sanctae feminœ apud Fla- 
viacum reclusione et eonversatione. Cf. Devita sua, I, xiv; 

C. 18. De nonnuUis divinorum visorum speciebus piae 
eidem matri per quietem animo subjectis. Cf. De vita sua, 
I, XVIII ; 

C. 19. De funesta monachorum pecunias clam asser- 
vantium morte. Cf. De vita sua, 1, xxi-xxii ; 

C. 20. De terribili fulminum jactu Flaviaeo injecta strage. 
Cf. De vita sua, I, xxiii ; 

[C. 21. De Joanne abbate] ; 

C. 22. De Judaeo monacho. Cf. De vita sua, II, v ; 

C. 23. De Guiberto in abbatem postulato. Cf. De vita sua, 

n, 1»; 

C. 24. De felice Guiberti matrîs obitu. Cf. De vita sua, 

II, iv; 

C. 25. De tertia Flaviaeo fulminis jactu illata clade. 
Cf. De vita sua, I, xxiii ; 

C. 26. De funesto miserabilis monachi fine et de quibus- 
dam eventis notatione dignis. Cf. De vita sua, I et llpas- 
sim ; 

[C. 27. De Hildegario abbate et rébus ab eo prœclare 
gestis] ; 

[C. 28. De quibusdam militibus et aliis in Flaviacense 
sodalitium allectis] ; 

[C. 29. De Flaviacensi monacho apud Claramvallem a 
sancto Bernardo in cœtum ascito] ; 

[C. 30 De pœna servo domestico furti reodivinitus illata) ; 

C. 31. De Guiberti apud Novigentum gestis. Cf. De vita 
sua, II, m; 

C. 32. De Guiberti obitu ejusque elucubrationibus nec- 
non de Hildegarii abbatis Flaviacensis morte. 

Duchesne et Dachery ont évidemment employé le même 
manuscrit, sur lequel le second éditeur nous donne les 
renseignements suivants ^ : c^est une copie de date relative- 
ment récente, que Dachery ne précise pas, bien écrite 

1. Prolep:., Lector i {Migne, loc. cit., col. 15). 



lâatiali 



INTRODUCTION XXXIX 

(ffraphice), et très mauvaise, pleine d'incorrections, d'in- 
versions, et de lacunes que Téditeur a indiquées au moyen 
de points ^ Par bonheur, nous savons ce qu'est devenue 
cette copie. La description qu'en donne Dachery s'applique 
en effet parfaitement aux f*** 28-1 07 v** du manuscrit 42 du 
fonds Baluze k la Bibliothèque Nationale ^ ; ce manuscrit 
appartient à la catégorie de ceux que Baluze tira du cabinet 
de Duchesne, tandis que les autres passaient dans la biblio- 
thèque de Golbert. 11 n'est pas de la main de Duchesne, sauf 
peut-être un passage '\ mais d'une belle écriture, qui est 
peut-être antérieure au temps même de Duchesne ; en tout 
cas, il porte une note en tête et un certain nombre de correc- 
tions interlinéaires de la main de ce dernier, et c'est aussi de 
lui sans doute que sont les annotations très sommaires des 
marges, qui devaient servir à amorcer un commentaire pos- 
térieur plus sérieux. D'autre part, une découverte heureuse 
de mon confrère M. R. Poupardin pei'met de préciser ce 
que j'avance ; la lettre suivante montre bien en effet que 
c'est au manuscrit employé par Duchesne que Dachery 
recourut, au moins deux fois, pour son édition : 

(( Monsieur, 
« Je suis contraint de vous importuner en vous priant 
de m'envoyer la vie de Guibert a cause qu'en j'en ay besoin 
a présent que je travaille pour y faire des observations ; il 

1. Ces points dcsi}?nent aussi quelquefois une lecture douteuse. 

2. En dehors du De vita si/a, ce manuscrit contient, de toutes mains : 
la liste du second portefeuille (IT. 1-2) ; le Chronicon incerti auctoris qui 
fuit canonicus Turonensis (IT. 3-11) ; des additions (f. 12) ; une autre chro- 
nique de Saint-Martin de Tours (IT. 13-18) ; la généalogie des comtes de 
Flandre (IT. 19-21) ; une autre généalogie (IT. 22-27). Ajjrès quoi vient le 
De vita sua (IT. 28-107). Puis c'est VHistoria combustionis et restaurationis 
ecclesise Laudunensis (IT. 108-135) ; la Chronica brevisabbatum Premons- 
Iratensium ((Y. 136-139) ; une liste des abbés de Saint-Évroul (140-141) ; une 
chronique de Saint-Richer avec des appendices (fT. 142-193) ; des listes 
d'abbés et des diplômes concernant Corbie (IT. 194-226) ; VHistoria restaura- 
tionis ecclesiœ sancti Martini Tornacensis (IT. 227-246) ; la chronique de 
Lambert d'Ardres (IT. 247-292) ; VHistoria ecclesiœ Leciensis (IT. 293-296) ; 
le Lihellus cronicorum monasterii Lœtiensis (fT. 297-299); la chronique de 
Lambert Watrelos (fT. 300-334) ; le Chronicon Lobiense (335-351) ; une liste 
des abbés de Corbie (fT. 352-357) ; un long fragment de la chronique de 
Guines (fT. 358-411). — Sur le fonds, cf. L. Delisle, Le cabinet des manus- 
crits, t. I, p. 366-367, t. II, p. 333. 

3. Cf. p. xLi, n. 4. 



XL VKN. (iL'lBKRTl VITA 

y a quelques doubles dans le texte qui m'arrestent. Vous 
m'obligerez de la donner au porteur. C'est, 

« Monsieur, 
(( Vostre très obéissant serviteur, 
<( F. Luc Dachery. » 
[2^ feuille :] 

(( Je confesse avoir receu deMons*" Duchesne un ms conte- 
nant la vie de Guibert, abbé, lequel je promets rendre a sa 
volonté. Ce 7'' avril 1650 ^ en TAbbave de S. Germain 

des Prez. 

« F. Luc Dachery ^. » 

Ce n'est pas tout. La comparaison, du manuscrit de 
Duchesne et de l'édition de Dachery montre d'abord que 
Dachery a respecté la division en trois livres entre lesquels 
Duchesne avait réparti la matière de son manuscrit ^ ; que 
Dachery, assez généralement, a fait des paragraphes de ce 
manuscrit autant de chapitres ; qu'enfin, entre l'édition et ce 
manuscrit, il y a un nombre relativement fort minime de 
lectures divergentes que Dachery a généralement soulignées 
au moyen de la lettre f. ^, et en revanche on y trouve presque 
toujours les mêmes fautes, les mêmes graphies, les mêmes 
lacunes. A ces lacunes, qui provenaient de l'inexpérience 
du premier copiste, ou, au cas où Duchesne n'a point opéré de 
collation, de l'état du prototype, Dachery a eu beau en ajou- 
ter deux de son crû, assez importantes, qui portent sur une 
anecdote du 1. Il, v, et trois autres du 1. III, xix •"*, sans 
qu'on voie bien les causes matérielles ou psychologiques de 
ces lacunes, rares chez un érudit ordinairement sérieux ^ ; il 

1. Dachery a barré [16]49 qu'il avait d'abord écrit. 

2. Bib. nat., Coll. Duchesne, t. 30, f" 94. 

3. Le livre II commence au f** 65, le livre III au f" 75 v°. 

4. Forsan ou falsiim, suivi de la lecture proposée. Ces lectures sont 
quelquefois amenées par une correction de Duchesne au texte de sa copie. 

5. P. 121-122 et 226-228. 

6. Cf. L. Delisle, Le cabinet des manuscrits, t. II, p. 59-63. On pourrait 
penser que Dachery a supprimé les passages en question soit par un 
sentiment de pudeur, — mais il a inséré des anecdotes encore plus répu- 
gnantes dans son édition (I, xxvi), — soit par respect pour la personne aes 
papes, — mais il a édité tout ce qui concerne le voyage de Guibert à 
Langres (III, iv. Voir cependant la correction signalée p. 161, n. b). La 
disposition des feuillets elle-même ne permet pas d'expliquer mécanique- 
ment les lacunes de Dachery. 



INTRODUCTION XLl 

a pu, en transcrivant le texte du De vita sua, oublier quelques 
mots ou quelques propositions, simples bourdons faci- 
lement explicables. Il n'en reste pas moins que la com- 
paraison des fragments édités par Duchesne ^ , évidemment 
d'après sa copie, et l'édition de Dachery, souligne l'analo- 
gie frappante des trois textes, les deux éditions et le manu- 
scrit. Il est regrettable seulement que Dachery, en remerciant 
Duchesne *, n'ait pas dit exactement que c'était à Duchesne 
qu'il avait eu recours pour mettre sur pied, au moyen d'une 
copie unique, l'édition de Guibert. Quant à la question de 
savoir si c'est sur le manuscrit de Duchesne, ou sur une 
copie de ce manuscrit que Dachery a imprimé son édition, on 
peut la laisser de côté, — encore qu'on doive plutôt pencher 
pour la deuxième hypothèse ^, — car la lettre publiée plus 
haut prouve que Dachery a eu une deuxième fois entre les 
mains le manuscrit de Duchesne, de façon à pouvoir en exé- 
cuter une sérieuse collation avec sa copie propre. 

Mais de quel manuscrit provient la copie possédée par 
Duchesne ? D'après une note de la main de cet érudit, en 
tête de sa copie : « Ex cod. ms. ecclae Laudun. qui est pênes 
dnm dey ^ ». Dachery, d'autre part, sans dire que la copie 
qu'il a utilisée est justement celle qui dépend de ce manu- 
scrit de la cathédrale de Laon, donne les mêmes renseigne- 



1. V. p. xxxvi. 

2. Proleg., Lectori (Migne, loc. cit., col. 3). 

3. Mais, dans ce cas, qu'est devenue la copie de Dachery ? 

4. F" 30. — Notons déplus ici que les IT. 36-41 v° sont d'une autre main, 
un peu moins belle, que le reste du manuscrit — c'est ce qui explique des 
erreurs plus fréquentes de Dachery dans cette partie de son édition 
(v. p. 18) ; ils renferment un passage que le copiste n'avait pas copié et 
qu'une note de Duchesne indique comme devant être inséré dans le der- 
nier tiers du f" 42. Il semble qu'il y a là une preuve que Duchesne a 
opéré une collation sur le manuscrit perdu. D'autre part la main qui a 
écrit ce passage est celle qui a écrit les notes marginales, qu'on a toute 
raison de rapporter à Duchesne. Enfin plusieurs mots non lus par X l'ont 
été par Duchesne (B), qui a donc dû collationnerX sur le manuscrit Déy, 
et pour plusieurs mots mal lus parX ou qui dans le manuscrit Déy étaient 
fautifs; Duchesne a proposé des lectures plus satisfaisantes. L'examen 
même du ms. 42 Baluze permet de trouver un critère entre les corrections 
de Duchesne à X et ses propositions de leçon : dans le pi^emier cas, il 
raye le mot mal lu et écrit en interligne le mot nécessaire ; dans le second 
cas, il écrit en interligne, sans barrer la première leçon, la leçon qu'il pro- 
pose , ou la met en marge. 



XIJl VEN. GUIBERTI VITA 

ments, et il ajoute que ce Déy ou Dey *, doctor parisiensis, 
est mort un peu avant 1651 2. Qui est ce Déy, dont le titre, 
fort vague, peut s'appliquer, semble- t-il, à plusieurs caté- 
gories d'hommes du xvii® siècle ? C'est ce que je ne suis pas 
parvenu à savoir. Quant au manuscrit qu'il avait en sa 
possession, on ignore non seulement comment il était 
passé de la cathédrale de Laon aux mains de Déy, 
mais encore ce qu'il est devenu, — et ce n'est pas étonnant, 
si Ton songe que malgré tous ses efforts, Dachery n'a pu 
connaître la personne qui s'était emparée du manuscrit à la 
mort de Dév. Pour comble de malchance, ni Duchesne, 
qui l'avait probablement vu ^, ni Dachery, qui aurait pu 
le connaître par une description orale ou écrite de 
Duchesne, ne donnent de renseignements d'âge et de 
valeur sur le manuscrit Déy, qui est cependant l'archétype 
de la copie de Duchesne et des éditions postérieures. On 
peut présumer seulement que cet archétype était un 
manuscrit médiéval, car le transcripteur a reproduit cer- 
taines graphies abrégées, qu'il n'a pas su lire, et qui ont été 
ou respectées ou traduites par Duchesne, et qui appar- 
tiennent évidemment à la paléographie du moyen âge ; pré- 
ciser davantage n'est pas possible, car ces graphies sont 
trop peu nombreuses et pas assez systématiques pour 
qu'on en puisse évaluer, même approximativement, la 
date ^. 

Ainsi, le texte du De vita sua est représenté uniquement 
par une copie dont on ignore en somme le rapport avec 
l'archétype (ms. Déy), et, dans la rigueur du raisonnement 

1. Encore pourrait-on lire, dans la note manuscrite de Duchesne, De Y, 
initiale d'un nom qui ne serait pas donné. 

2. Pridein, par rapport à l'édition. 

3. Il ne ressort pas absolument ni de la note initiale ni des corrections de 

Duchesne, qu'il ait fait une collation de la copie possédée par lui, et non 
écrite par lui, avec le manuscrit Déy, dont, dans cette hypothèse, il 
connaissait simplement le rapport d'origine avec sa copie. 

4. Ainsi pour les ae, ç, e. Je n'ai pu me résoudre à une graphie uniforme, 
car si l'on trouve en général ceteri dans B, ce qui serait normal pour le 
temps de Guibert, on y trouve des formes en a;, on y trouve d'ordinaire 
aussi fœminas. J'ai respecté la variété de B, sans suivre les choix mal 
délibérés de Dachery. J'ai également respecté les graphies quendam et 
eundem. 



■ rtiaMTi miâ 



INTRODUCTION XLTII 

critique, on ignore le rapport de cet archétype avec Toriginal 
de la main de Guibert, perdu, et, s'il y en a eu, avec les manus- 
crits les plus voisins, également disparus. C'est dire la pru- 
dence avec laquelle il faudrait aborder le texte de Guibert, 
s'il était riche en mentions chronologiques, si capables, 
comme on sait, de se déformer dans la succession des trans- 
criptions, et si l'analyse interne du document révélait des 
adjonctions, des émondations, des interpolations, pour les- 
quelles, dès lors, il n'y aurait plus la possibilité d'aucun cri- 
tère. Heureusement, le texte en question se présente d'une 
façon beaucoup plus simple, et l'appareil critique qui doit 
l'encadrer se borne forcément à l'enregistrement des correc- 
tions de Duchesne, sur sa copie et dans son édition fragmen- 
taire, et de celles de Dachery, — interprétant tous deux les 
erreurs du manuscrit Déy reproduites dans la copie, ou les 
erreurs évidemment propres à celles-ci, ou enfin les graphies 
non développées par le transcripteur du manuscrit Déy. 
J'ai désigné par : 

B les leçons du ms. 42 du fonds Baluze ; 

X — reproduisant exactement les graphies fau- 

tives du ms. Déy (fonds Baluze 42), corrigées et interprétées 
par Duchesne, acceptées ou non par Dachery ; 

D — de l'édition Dachery ; 

Du — de l'édition fragmentaire Duchesne. 

Toutefois pour une partie du texte du De vita sua^ un 
moyen fort relatif de vérification critique nous est offert. 

Le pâle annaliste de Nogent-sous-Coucy, Dom Cottron^, 
a eu connaissance de la partie du texte de Guibert concer- 
nant la mort de 1 evêque de Laon, Gaudri, qui était conte- 
nue dans l'obituaire de la cathédrale de Laon'-\ Cet obi- 
tuaire, intitulé Martyrologium et necrologium ecclesise 
Laudunensis, est un bel in-folio sur vélin, du xni® siècle, 
avec des additions jusqu'au xvi**; il contient, selon un type 

1. Chronicon. . . B. Marine de Nogento, 1665 (arch. Aisne H 325; copie» 
Bib. nat., lat. 17775), p. 115. ou f' 99. 

2. Il est à noter que l'obituaire fait allusion au liber quartus comme 
étant celui d'où es! tiré le récit en question (App. I, p. 235). 



XLIV VEN. GUIBERTl VITA 

fréquent, des obits insérés tantôt entre deux articles de 
martyrologe, tantôt sur des feuilles de différentes dimen- 
sions placées entre les feuillets ^ Le fragment de Guibert 
qui s'y trouve et qu'on doit dater du xni® siècle, correspond 
aux ch. vil, viiï, IX et x du livre III. En fait, ce n'est à la 
fois qu'un extrait et qu'un résumé de Guibert. Le chapitre 
vil est représenté par une phrase qui introduit le chapitre viii, 
lui-même complètement interverti dans l'ordre des para- 
graphes, et incomplet ; le chapitre ix est incomplet aussi, 
et le chapitre x est représenté par un résumé du premier 
paragraphe et une phrase du second. — Le procédé 
du rédacteur est simple ; il a d'une part supprimé les 
phrases dont l'utilité n'est pas indispensable pour la suite 
du récit, et qui certainement, dans le manuscrit reproduit 
par Dachery, ne sont pas l'effet d'une interpolation, — leur 
style en est un garant ^, — et celles qui font allusion à un 
passage antérieur au texte et non incorporé ^ ; d'autre part, 
il a supprimé tout ce qui pouvait entacher la mémoire de 
l'évêque Gaudri ^. Ces différences sont telles qu'il est 
impossible de dire si le fragment de l'obituairê dérive de 
l'original ou d'une copie, et d'une copie voisine de celle que 
Dachery et Duchesne ont employée, ou identique à elle; il 
est en tout cas difficile d'en tirer parti pour l'établissement 
du texte critique du livre III. Mais il permet de conclure 
que, dans la marche générale de ce livre, en ce qui concerne 
les événements de Laon, au point de vue du fond et de la' 
forme, sauf les réserves susindiquées, il n'y a pas de diver- 

1. Décrit par Ravaisson, Catal. général des manuscrils des Bibliothèques 
publiques des départ., série in-4, t. 1, 1849, p. 188-189, et Aug. Molinier, 
Les obituaires français au moyen âge. Paris, 1890, in-8, p. 196, n° 217. — 
On conserve à la Bibliothèque nat., ms. lat. 9226, les fragments d'un autre 
obituaire de N.-D. de Laon, du xiii* siècle, sans l'intérêt du précédent 
(décrit parAug. Molinier, loc. ct7.,p. 192, n" 218). 

2. Quo comperto = comperta hujus novilate moliminis ; tonula= apo- 
theca. 

3. Nec mora Rainerus quidam nobilis = ille de quo supra egi, cui mea 
consobrina nupserat. 

4. Ainsi du c. ix, a été supprimée la phrase : « Plurimam enim suam 
semper in armis acrimoniam, uti quondam et nunc quoque promebat, sed 
quia indebite et frustra alium acceperat gladium, gladio periit » ; au c. x, 
a disparu le qualificatif guamv/speccâ^or. 



INTRODUCTION XLV 

gence fondamentale entre lui et le manuscrit utilisé par 
Duchesne. Il est donc à retenir, et mérite d'être imprimé 
comme appendice à cette édition. 

En résumé, dans Tétat actuel des choses, le schéma sui- 
vant peut représenter la façon dont se présente Tédition du 
De vita sua : 

[A (original perdu)]. 

! 



[E (manuscrit Dey perdu)]. [F (intermédiaire supposé perdu)]. 

B (copie Duchesne). Obituaire de Laon. 



I . 

Ed. Duchesne. [copie supposée Dachery]. 

I 
Edition Dachery. 

éditions postérieures. 

L_ 

Édition actuelle. Appendice I. 

J'ai dit plus haut que Tabsence de notations chrono- 
logiques comme la présomption d'absence d'interpolations 
rendaient le texte de Guibert, malgré les conditions cri- 
tiques défavorables où il se présente, relativement sus- 
ceptible de confiance. Il n'en reste pas moins que deux séries 
de difficultés subsistent. 

Les unes portent sur le fonds du texte. D'abord les 
lacunes sont assez nombreuses, provenant soit de l'état du 
manuscrit, tel que Duchesne, au cas d'une collation de ce 
manuscrit avec sa copie, n'a pu que les enregistrer, soit 
de l'inexpérience du copiste, faisant des erreurs ou des 
oublis, que Duchesne, s'il n'a pu faire de collation avec 
le manuscrit Déy, n'a pu réparer. Pour celles-ci, il n'y avait 
aucun recours possible, et je n'ai pu que les signaler en 
note, avec, lorsqu'il y en a, les interprétations de Duchesne 
et de Dachery. Pour celles qui sont dues k Dachery ', il était 
facile de les combler au moyen de la reproduction du 
texte de B, que j'ai imprimé en italique. 

I . II, V ; m, \i.\. 



a&â:^ 



XLVÏ YEN. GUIBERTI VITA 

J'ai dû souligner aussi un certain nombre d'obscu- 
rités à peu près insolubles, en proposant en note pour 
quelques-unes une interprétation plus ou moins littérale. 
Ces obscurités sont fréquentes surtout dans le premier 
livre, sans doute parce que, dans ses premiers feuillets, le 
manuscrit Déy se trouvait en mauvais état, et aussi parce 
que Guibert, faisant de l'analyse morale et du commentaire 
biblique, écrivait alors dans un style précieux, prétentieux, 
qui est souvent inintelligible : de fait, lorsque Guibert est 
porté par les événements, son récit, assez précis, moins 
embarrassé d'incidentes, est plus clair par là-même ^; joignez 
en outre les erreurs du copiste de B (= X), ajoutant aux dif- 
ficultés d'un document obscur de mauvaises lectures person- 
nelles. Ces obscurités ne portent pas seulement sur le sens 
précis de certaines phrases déterminées ^, mais encore sur 
la corrélation de certains faits et de certaines allégations : 
c'est ainsi que nous ne trouvons pas le nom de l'auteur 
que Guibert prétend répéter au c. v du livre I ; que., dans le 
chapitre iv du livre II, Guibert fait allusion à des événe- 
ments qui ne figurent pas dans le texte •^, et il faut 
admettre ou que le manuscrit d'où provient la copie a été 
mutilé, ou que Guibert, ayant mis un certain espace de 
temps entre la composition du livre I et celle du livre II, 
n'a pas eu, pour telle ou telle raison, le premier sous les 
yeux quand il rédigeait le second. 

Cela nous amène à poser la question de la date de com- 
position du De vita sua. Dachery a publié le De vita sua 
avec une division tripartite, opérée parDuchesne, et qu'on 
peut respecter, parce qu'elle se déduit de plusieurs pas- 
sages mêmes du De vita sua ^. Et de fait les trois groupes 

1. A noter, à ce point de vue, même dans le livre premier, le chapitre sur 
la Chartreuse (I, xi). 

2. A noter seulement ici: I, v, début du paragraphe 4 ;III, vu, paragraphe 
des monnaies de Laon. Une anecdote démoniaque (II, v) sur une femme 
changée en chien est, dans la rigueur du récit, absolument inintelligible. 

3. Il s'agit du séjour de Guibert et de son frère à Saint-Germer, pendant 
l'abbatial de Guibert, quod supra quidem meminimiis, et c'est seulement 
là qu'il en est pour la première fois question. 

4. I, XIX et XXVI ; II, iv. Toutefois, il faut remarquer que l'extrait de 



INTRODUCTION XLVII 

de chapitres ont été composés à des époques différentes. Une 
preuve indirecte en est que chacun, dans ses limites respec- 
tives, a un plan analogue ; qu'à la fin de chacun, en particu- 
lier, se retrouvent à peu près les mêmes quantités d'exempla^ 
que Guibert aurait pu réunir pour en faire un livre à part, ou 
un traité distincte Mais certaines phrases du texte même 
nous donnent à penser qu'il y eut un intervalle entre la 
composition des livres I et II '^ ; au reste, cet intervalle 
n'a pas été considérable ; du moins, à la fin du premier, 
Guibert annonce le sujet du second ^, et le second se rat- 
tache presque naturellement au chapitre xix du premier. 
Or le premier livre n'est pas antérieur à Tannée 1114. 
Le chapitre xviii fait en effet allusion à un événement sur- 
venu cette année même ^. Le deuxième livre ne renferme 
aucun élément intrinsèque de datation. Quant au troisième 
livre, on a l'impression que, malgré l'adjonction inutile des 
histoires édifiantes contenues dans les chapitres vni-xx, et 
peut-être écrites sur des feuilles volantes à insérer, le moment 
venu, dans un texte de longue haleine, il a été composé avec 
une certaine rapidité peu après le second^. Ce que Guibert 
nous raconte de l'histoire de son pays prouve qu'il la con- 
naissait fort bien, et on peut s'étonner, alors, qu'il ait passé 
sous silence certains faits qui méritaient d'entrer dans le cadre 
fort élastique de son récit. Pas un mot du rôle de Thomas 
de Marie à la première croisade ^' ; pas un mot de la tenta- 
tive faite contre le château de Montaigu, possédé par le 
même Thomas de Marie, et qu'a racontée Suger * ; il ne 
dit rien de l'olfre faite au chanoine Anselme de l'évêché 

Tobituaire de Laoïi parle d'un liber quartus (Appendice I, p. 23b). — J'ai 
en revanche supprimé deux chapitres bis de l'édition Dachery, où l'on 
trouve encore, au 1. III, de\ix chap. xii. V. l'Appendice II. 

1 . 1/histoire du moine de Beauvais qui figure au chapitre v du livre II 
serait mieux à sa place dans un des derniers chapitres du livre I. 

2. « Monasterium. . .Novigentum, de cujus vetustatibus, si /)eM* opem 
dederit^ in hoc nos opère tractaturos speramus » (Ibid., I, xix). 

3. V. p. 98. 

4. V. p. 72, n. 1. 

5. Cf. 1. II, ch. IV, ad fin., p. 118, où la matière du livre III est annoncée. 

6. Il n'en est pas question non plus dans les Gesta, où Guibert parle de 
son cousin et d'Anseau de Uibemont (VI, viii). 

7. Vie de Louis le Gros, éd. A. Molinier, p. 15 sq. 



XLVIII VEN. GUIBERÏI VITA 

de Laon ^ ; dans la liste des évêques de cette ville, il en 
oublie deux ^ ; il a entendu, comme Herman de Laon, les 
récits des porteurs de châsse, mais n'en tire que deux 
chapitres sommaires et sans aucune précision chronolo- 
gique 3. Il ne parle pas de la mort de saint Geoffroi 
d'Amiens^ arrivée le 8 novembre 1115 ^. Surtout le livre 
est mal composé. Les chapitres xii et xiv, en particulier, 
n'offrent guère de suite dans les idées ; la chronologie du 
chapitre xiv est fort hésitante. Au chapitre xvii, Guibert 
revient sur le concile de Beauvais qui Ta occupé au même 
chapitre xiv. Par contre, au chapitre ix figure ua certain 
Haduin, fidèle de Gérard de Quierzy, qui n'est pas nommé 
lorsqu'il est traité de l'assassinat de ce dernier ^ . Ces 
lacunes et ces gaucheries s'expliquent si l'on admet que 
Guibert a eu beaucoup de choses à raconter en peu de 
temps. Le troisième livre a été en effet écrit avant la mort 
de Barthélémy de Vir, en 1150'\ avant celle de Thomas 
de Marie, en 1130 ', avant celle d'Enguerrand de Goucy, 
qui arriva en 1118 au plus tôt ^. La mort du comte de Sois- 
sons, qui est racontée au chapitre xvi, ne peut nous ser- 
vir de terminus, car c'est justement d'après la date probable 
du IIl*^ livre que les auteurs de VArt de vérifier les dates ont 
assigné les environs de 1118 au trépas de Jean de Soissons ^. 
Ces derniers en tiraient néanmoins pour la composition du 
livre III la date de 1118-1120. Elle est inadmissible. D'une 
part, on sent, par la fraîcheur du récit, que Guibert 
raconte les événements de Laon et d'Amiens sous une im- 
pression presque immédiate, si bien qu'on a pu dire qu'il les 
avait mis en écrit en 1113 ^^. D'autre part, on voit que le 

1. Ga.lL Christ. y t. IX, col. 528. 

2. Gébuiii et Léotheric {Gall. Chrisl., t. IX, col. 523). 

3. De vita sua, III, xii et xiii, et les notes. 

4. Gall. Christ., t. X, col. 1171-1172. Cf. Nicolas de Saint-Crépin, Vita 
s. Godefridi, III, xxv, op. cit., p. 213-211. 

5. De vita sua, III, v. 

6. V. p. 195, et n. 2. 

7. D. Du Plessis, op. ci7., N. XXVIII, p. 51-52, et XXX, p. 53. 

8. Gall. Christ., t. IX, col. 531. Au ch.xiv du 1. III du De vita sua, Guibert 
parle de lui au présent. 

9. T. II, p. 728. 

10. Mabillon, lac. cit., 1. LXXlll, u. 91. t. VI, p. 40 ; LeIVauc, toc. cit., 
p. 290. 



INTRODUCTION XLIX 

siège du Castillon d'Amiens, commencée, d'après Guibert, 
le 12 avril 1115 ^ dura, d'après Suger, deux années envi- 
ron -. Il en faut conclure que le livre III a été composé entre 
1115 et 1117^, et que Tensemble du De vita sua a été 
écrit d'un seul jet en 1114-1117^. 

Un autre ordre de difficultés résidait dans la langue de 
Guibert. D'une façon générale, cette langue où, selon Sybel, 
se révèle l'insupportable vanité littéraire de Tabbé bel- 
esprit, du rhapsode de T Anonyme •', est entortillée, pré- 
tentieuse, « pleine d'expressions rares et insolites •^ », en 
un mot « nexilis » , comme il dit lui-même en parlant de ses 
essais de jeunesse ^ ; elle Test surtout dans le De vita sua^ 
où Guibert n'a pas songé sans doute à introduire le style 
noble de l'histoire, qu'il ambitionnait pour les Gesta ^. 
N'esquivant ni les redondances^, ni les anacoluthes^^', 
enchâssant dans ses phrases des expressions, des citations 
classiques '', affectionnant les substantifs abstraits, en tas 
et les verbes inchoatifs en esco ^'^^ latinisant les mots de la 
langue vulgaire ^^, qu'il fait voisiner avec des termes de la 
décadence ou de l'antiquité romaines ^'*, avec les diminutifs 



1. De vita sua, III, xiv. 

2. Vie de Louis le Gros^ éd. A. Molinier, p. 83. Cf. A. Liichaire, 
Annales de Louis V7, n° 190, p. 96. 

3. Le De vita sua fut fini avant 1120, puisqu'il y est fait allusion clans le 
commentaire sur Abdias (Mabillon, loc. cil., t. VI, app., p. ô92), dédié 
à GeoflÇi^oi, abbé de Saint-Médard de Soissons (Gatl. Christ.^ t. IX, 
col. 415). 

4. Cf. A. Molinier, loc. cit., p. 186, qui opine pour les années 1114-1115. 

5. Gesch. des ersten Kreuzziiges, p. 33. Contra B. Monod, dans Rev. 
Ilisi., 1904, t. LXXXIV, p. 51, n. 1 ; Le moine Guibert, p. 253 sq. 

6. Thurot, dans Rev. Itist., 1S76, t. II, p. 107 ; Lefranc, loc. cit., p. 291. 

7. De vita sua, I, xvii. 

8. Epist. ad Lisiardum, loc. cit., p. 1J8. 

9. «\imiuni plane satis » (I, xii) ; « comperta hujus novitate moliminis » 
^III, xii). 

10. V. p. 77, n. 2, 100, n. l,158,n. 4, 159, n. J, etc. Assez souvent Guibert 
commence une phrase par un ablatif absolu dont le sujet est le même que 
celui de la proposition principale. 

11. Horace, Lucain et Salluste sont ses favoris. 

12. Par exemple : crebesco (II, m), fatisco, lentesco(II, iv), etc. 

13. V. p. 6, n. 2, 18, n. 1, 85, n. 4, 90, n. 1, 122, n. 2, 147, n. 1, 148, 
u. 1, etc. 

I i. V. p. 3. n. I, 3S, n. 3, 30. n. I, 12, n. 1, 50, u. I, 53. n. I, 5i. ii. I, 
5S, n. 1, 60, n. J, etc. • 

Ven. (jiiiltt'rli rilu. i» 



L VKiN. GUIBERTI VITA 

d'allure carolingienne ^, voire avec des mots par lui- 
même forgés 2, ne dédaignant pas les concetti ^, ni les 
termes poétiques*^, faisant d'ailleurs des fautes de syntaxe 
dans les longues périodes qu'il fabrique à grand renfort de 
conjonctions •% et fort embarrassé dans ses transitions ^, — 
Guibert manie une langue dont le principal mérite n'est pas 
la clarté. Elle offre en revanche une élasticité propre à la 
description de certains faits, particulièrement d'ordre éco- 
nomique ^, qu'un style plus châtié ne lui aurait guère 
permis d'analyser, et surtout Guibert y apparaît bien, 
avec sa vision réaliste des choses ^, son goût pour l'ironie ^ 
et ses tendresses voilées ^^. Mais par là-même qu'elle offrait 
des tours et des mots un peu recherchés, elle présentait 
certaines difficultés, et le copiste du manuscrit de 
Duchesne n'a pas toujours bien lu le manuscrit qu'il avait 
sous les yeux, et dans lequel, d'ailleurs, plus d'une forme 
du manuscrit original devait avoir été plus ou moins 

1. Voici le relevé approximatif de ces diminutifs : homunculus, cadave- 
rulus, corpusculus, tenellulus, pannulus, puerulus, languidulus, aetatula, 
formula, consobrinulus, ingeniolus, pectusculus, pusiolus, cuticula, ado- 
lescentulus, rusticulus, virguncula, littcrula, promptulus, prominulus, 
clientulus. 

2. Superequitare (I, xiii), inopinabiliter (l, xiv), posthabere (I, xviii), 
confusibiliter (I, xviii), etc.. 

3. Peccatorum pectoribus (I, i) ; aetate aestuantia (I, i) ; carius habuit, 
clarius coluit fl, m) ; canones non canonicus a canonicis exigebat (I, viii) ; 
duceretur sine causa in causam (III, vu). — Cf. aussi III, v, où les nobles de 
Laon, préparant leur propre ruine par leurs crimes sont « suae ipsorum 
proditionis proditores », et III, xiii, où un sacrilèjire se suicide : « cuidam 
arbori se pendit... [et] pœnas pendit. » • 

4. Viscera (I, i), vestigia (III, xx). 

5. On trouvera un bel exemple de ces périodes dans III, ii. La conjonc- 
tion quia est employée d'une façon très courante. Gomme faute, à signa- 
ler l'emploi incorrect de sibi et l'oubli du sujet de certaines propositions 
infinitives. 

6. A signaler, par exemple, le passage du c. vu au c. viii, 1. H. 

7. Le 1. III, à ce point de vue, est à remarquer. 

8. Lefranc, loc. cit.^ p. 291. 

9. Sa mère, son pédagogue, dans le livre I, saint Geoffroi (H, ii; III, xv) 
sont traités avec des touches fines et légères. Certaines oppositions de 
termes sont une forme d'ironie: pulchram sed castam (I, ii), saeculariter ac 
inepte (I, ii). J'ai déjà souligné, à propos des reliques, .son incrédulité 
gouailleuse : notons encore son sourire, quand il raconte l'anecdote 
d'un pécheur jeté par le diable du haut des airs : « eum tanta benignitate 
deposuit, ut coxam ei frangeret » (II, v), quand il rapporte les habitudes 
d'un adultère : « per exteras vagari incipiens » (II, v), quand il parle du 
duel judiciaire (III, xv). 

10. Pour sa mère, pour la Vierge. 



INTRODUCTION Ll 

contrefaite : j'ai dû corriger quelques-unes de ces lectures, 
les signaler, ainsi que les formes caractéristiques de ce 
style difficile, et traduire, au moins provisoirement, les 
passages les plus compliqués ou les plus abstrus. 

En ajoutant au texte de Guibert les notes historiques qui 
sont nécessaires à son intelligence, et pour lesquelles Tan- 
notation même de Dachery, — souvent trop sommaire, 
d'allure trop exclusivement canonique, et surtout vieillie, — 
pouvait rendre des services, j'espère avoir rempli les desi- 
derata exprimés dès 1863 par Desnoyers ^ 11 convenait, 
en effet, que le texte auquel Augustin Thierry, en le tra- 
duisant partiellement dans ses Lettres sur r histoire de 
France ^, a dû quelque chose de sa réputation, fût établi aussi 
critiquement que possible, et fût l'objet d'une édition plus 
abordable que Vin- folio de Dachery ou que la reproduc- 
tion incorrecte de Migne ^. 



1. Dans V Annuaire-Bulletin de la Société de l'Histoire de France^ 1863, 
t. I, p. 108-110. On demanda successsivement à MM. Leprcvost, Servoiset 
A. Lefranc de mettre sur pied cette édition que j'ai entreprise sur la 
demande du regretté A. Molinier. 

2. Elles parurent en 1820 dans le Courrier français. Les lettres qui con- 
cernent la révolution communale de Laon sont les lettres XVI-XIX. — Il 
existe une traduction complète du De vitasua par Guizot, danssaCo/^ecttOTi 
de Mémoires relatifs à l'histoire de France^ 1823-1835, t. IX et X ; elle est 
loin d'être parfaite, comme on le verra par plusieurs des notes où il a été 
nécessaire de proposer une traduction. 

3. Je ne saurais trop me louer ici de M. Abel Lefranc, qui m'a trans- 
mis des notes sur Guibert de Nogent et a veillé à l'élaboration de cette 
édition, et de mes confrères MM. Kohler, dont les observations m'ont 
été du plus grand profit, et Poupardin, à qui je suis redevable de plu- 
sieurs indications et précisions importantes. Parmi les morts, mon 
maître A. Molinier et mon jeune confrère B. Monod m'ont rendu des 
services d'espèce différente, mais dont je ne leur sais pas moins gré, 
le premier, en me traçant les lignes générales de cette édition, le second, 
en exposant, soit en privé, soit dans des articles que je signale plus loin 
et qui ont été groupés en volume, ses vues sur la personne et le temps de 
Guioert. Que M. l'abbé Bornet, doyen de Saint-Germer de Fly, veuille 
également agréer ici mes meilleurs remerciements, pour les divers rensei- 
gnements qu'il a mis à ma disposition. 



ÉM 



BIBLIOGRAPHIE 



J. BoNGARs. Prœfatio aux Gesla Dei per Francos, Paris, 1611, 
2 t. en 1 in-f°, reprise dans Migne, Pair, lat,^ t. 156, col. 18-20, 
et dans les Historiens des croisades^ Hist. occid.^ t. IV, Paris, 
1879, in-f", p. 115-116. 

A. Lemire. Auctarium de scriptoribus ecclesiaslicis , repris 
dans Yd\yT\c\\i^^Bibliolhecaecclesiastica,V{dcVC\hourç^, 1718, in-f°, 
p. 61. 

D. L. Dachery. Prolegomena de l'édition des Opéra oninia, 
Paris, 1651, in-f°, repris dans Migne, loc. cit., col. 1-18. 

P. J. DE BouLoxGNE. Hisloria monasterii S. Geremari Flavia- 
censis (Bib. nat., ms. la t. 13890), p. 381-151. 

D. CoTTRON. Chronicon ecclesiœ ac monasterii Beata* Mariœ 
de Nogento subtusCociacum, 1665, Arch. Aisne, H 325, p. 109- 
116; copie (Bib. x\at., ms. lat. 17775), f° 94-100. 

G.-J. Vossius. De historicis latinis libri très, Amsterdam, 
1697, in-f^ p. 705. 

Barth, dans Ludewig, Beliquiœ manuscriptorum^ Leipzig, 
1720-40, 12 in-8, t. III, p. 406-409. 

D. Lelong. Biblotheca Sacra, Paris, 1723, in-f°, t. II, p. 756. 

D. ToussAiNTSDU Plessis. Histoire de la ville et des seigneurs 
de Coucy, Paris, 1728, in-4. 

Fabricius. Bibliotheca latina mediw et infimœ latinitatis, 
Venise, 1735, in-4«, t. III, p. 362-368. 

D. Mabillon. Annales ordinis s. Benedicti, Paris, in-f'*, 
Lv-Lxiv, t. IV, 1740, p. 376,443, 496, 497, 591, 592, 603, 604, 
619; t. V, 1740, p. 10, 97, 150, 195, 302, 336, 453, 517, 539, 
564,565. 

Gallia Christiana, in-f°, t. IX, 1751, col. 606-607. 

l. Cette bibliographie est extrêmement sommaire ; il serait d'ailleurs 
peu facile de donner la liste de tous les auteurs qui ont employé Guibert 
de Nogent. 



LIV YEN. GUIBERTI VITA 

D. Geiller. Histoire générale des auteurs sacrés et ecclé- 
siastiques, Pans, 1729-1763, 23 m-4, t. XXI, p. 159-160, p. 602- 
615 (2« éd., l. XIII, p. 534-535; t. XIV, p. 194-202). 

D. Gh. Glémentel. dans Histoire littéraire de la France. 
Paris, 1760, in-4 (n"« éd., par P. Paris, 1868), p. 433-500. 

D. Lelong & Fevret de Fontette. Bibliothèque historique 
de la France, Paris, in-f«, l. I, 1768, n°« 9635, 9637, 12263; 
t. II, 1769, n^ 16609. 

D. Bouquet. Recueil des historiens des Gaules et de la 
France, in-f°, t. XII, 1781, prœf., p. xv. 

MiCHAUD. Histoire des croisades, 4® éd., Paris, 1825-1829, 
6 in-8, l. V, p. 88sqq. 

MicHAUD. Bibliothèque des croisades, 2® éd., Paris, 1829- 
1830, 4 in-8, l. I, p. 123-133. 

GuizoT. Collection de mémoires relatifs à Vhistoire de 
France, Paris, 1823-1835, 31 vol. in-8, t. IX, p. i-xii. 

BouRGAiN. La chaire française au XII^ siècle, Paris, 1879, 
in-8, p. 67-68. 

Sybel. Geschichtedes ersten Kreuzzuges, V^éà., 1841, p. 33- 
36; 2™« éd., 1881, p. 33-36. 

GiESELER. Lehrbuch der Kirchengeschichte, 4™® éd., 6 vol. 
in-8, t. II, 1848, c. ix, p. 78. 

Sevestre. Dictionnaire patrologique (Nouv. encycl. théolog.), 
1852, t. II, col. 1531-1538. 

Desnoyers, dans Y Annuaire-Bulletin de la Société de Vhistoire 
de France, 1863, I, 1, p. 108-110. 

Reuter. Geschichte der religiosen Aufklàrung ini Mit te lai ter, 
Berlin, 1875, t. I, p. 147 sqq.. 

TnuROT. Guibert de Nogent: Etudes critiques sur les histo- 
riens de la première croisade, dans Revue historique, 1876, t. II, 
p. 104-1 1 1 ; repris dans les Historiens des Croisades, Hist, Occid,, 
t. IV, Paris, 1879, in-fo, p. xv-x:x. 

U. GiiEv'ALiER. Répertoire des sources historiques du moyen 
âge, 1. 1, Bio-Bibliographie, Paris, 1877-1883, in-8, col. 942. Nou- 
velle édition, Bio-Bibliographie , fascicule2, Paris, 1905, col. 1916. 

A. Lefranc, dans Histoire de la ville de Noyon, Bibliothèque 
de rÉcole des Hautes-Études, n*^ 75, Paris, 1887, in-8, p. 30. 

D. Braumùller, dans Wetzer et Welte, Kirchenlexikon, éd. 
Ilerj^enrôther & Kaulen, Fribourg-i-B., t. V, 1888, ia-8, col. 
1353-1354. 



BIBLIOGRAPHIE LV 

Hagenmeyer. Anonymi Gesta Francorum, Heidelberg, 1890, 
in-8, p. 70. 

Wattenbach. Dentschlands Geschichtsquellen , 6^ éd., 2 vol. 
in-8, 1894, l. II, p. 218 et 247. 

A. DuMÉRiL. Les mémoires d'un moine français du XIII^ siècle^ 
dans les Mémoires de l'Académie des Sciences de Toulouse, 
1894, t. VI, p. 1-22. 

A. DuMÉRiL. Les i< Gesta Dei per Francos » de Guihert de 
Nogent, même recueil, 1895, t. VII, p. 161-178. 

A. PoTTHAST. Bihliotheca historica medii aevi^ 2® éd., 2 vol. 
in-8, 1896, l. II, p. 549, col. 2. 

A. Lefranc. Le traité des reliques de Guiberl de Nogent, 
dans Etudes d'histoire du moyen âge dédiées à Gabriel Monod, 
Paris, 1896, in-8, p. 285-306. 

H. LÔBBEL. Der Stifter des Carthàuser-Ordeus ^ der Heilige 
Bruno von Kôln (Kirchenji^esch. Sludien, V, 1), Munster, 1899, 
in-8, p. 11-14. 

S. M. Deustch dans Herzog et Hauck. Realencyclopàdie fur 
protestantische Théologie und Kirche, Leipzig, in-8, t. VII, 
1899, p. 227-230. 

A. MoLiNiER. Sources de l'Histoire de France^ V^ partie, 
2'"« fascicule, Paris, 1902, in-8, n» 1856, p. 186-187, et n« 2121, 
p. 283. 

B. MoNOD. Juifs^ sorciers et hérétiques au moyen àge^ dans 
Bévue des Études Juives, 1903, t. XLVI, p. 237-215. 

B. MoNOD. L'éveil du sentiment national en France au 
XI^ siècle; Guihert de Nogent et Philippe I®"^, Paris, 1903, 
broch. in-18, non mise dans le commerce, puis parue dans la 
Quinzaine, 1904, t. X, p. 109-118. 

B. MoNOD. De la méthode historique chez Guihert de Nogent, 
dans Bévue historique, 1904, t. LXXXIV, p. 51-70. 

B. MoNOD. La pédagogie et l'éducation au moyen âge d'après 
les souvenirs d'un moine du XI^ siècle^ dans Bévue Universitaire, 
1904, t. XIII, p. 25 sq. 

B. MoNOD. L'Orient musulman et les débuts de la première 
croisade^ dans la Bévue hebdomadaire^ 12^ année, t. V, p. 393 sqq. 

B. MoNOD. Lasociété française laïque et religieuse sous Philippe 
y«^ àdin^V Annuaire de l'Oise, 1904, p. 81-104. 

B. MoNOD. Le moine Guihert et son temps, Paris, 1905, in- 



LVl VKN. (il'IBERTÏ VITA 

18'. Cr. F. Funck-Brentano. A travers Vhisloire. Des Ames 
au XI^ siècle^ clans la (rrande Bévue ^ 15 déc. 1905, p. 189-498, 
et K. (lEBHART. Un moine singulier, dans le Journal des 
Débats^ 18 octobre 1905, feuilleton. 

I. Dans ce volume ont été repris les précédents articles de B. Monod. 



TABLE ANALYTIQUE 



LIVRE I 
In quo polissimum de ipsius vila agitur^]. 

Pages 
Chapitre premier. — Guibert regrette sa jeunesse et 
met sa confiance dans la bonté de Dieu. Possibilité du 
pardon J 

Chapitre II. — Il remercie Dieu des grâces qu'il en a 
reçues. Réflexions sur la noblesse, la fortune, la beauté. — 
Il a eu une mère excellente. Réflexions sur la chasteté. 
Portrait de sa mère 4 

Chapitre III. — Naissance et jeunesse de Guibert. — 
Il est consacré à la Vierge. — Nouvelles eff'usions sur la 
bonté de Dieu pour le pécheur et sur la miséricorde de la 
Vierge 8 

Chapitre IV. — Mort de son père. — Éducation de 
Guibert 12 

Chapitre V. — Suite de l'éducation de Guibert; nature 
des leçons qu'il a reçues; sévérité de son pédagogue. ... 14 

Chapitre VI. — Suite. — Guibert veut être clerc et 
non chevalier 17 

Chapitre VII. — Sa famille veut le pourvoir d'un cano- 
nicat à Clermont. État du clergé du pays : prêtres mariés 

1. Cette rubrique et celles des deux autres livres sont dues à Dachery. 



LVIII YEN. GUIBERTI VITA 

et simoniaques. — Il est excommunié par le chanoine 

dont il détient la prébende, que sa mère rend au titulaire. 19 

Chapitre VIII. — Suite de Tétat du clergé. — Déca- 
dence des institutions religieuses 22 

Chapitre IX. — Suite. — Histoire de saint Thibaud, 
d'Evrard, comte de Breteuil 24 

Chapitre X. — Suite. — Histoire de saint Simon de 
Crépy 27 

Chapitre XI. — Suite. — Histoire de saint Bruno ; 
fondation de la Grande-Chartreuse ; influence de cette 
fondation 30 

Chapitre XII. — Guibert parle de nouveau de sa 
mère: débuts malheureux de son mariage; jalousie de 
sa belle-mère, éloignement de son mari. — Réflexions 
sur la moralité des femmes 36 

Chapitre XIII. — Suite. — A la mort de son mari, 
pris par le duc de Normandie, la mère de Guibert doit 
lutter contre Tavidité de ses parents et les ofl'res des pré- 
tendants. Ses vertus chrétiennes 42 

Chapitre XIV. — Suite. — Elle se retire du monde et 
adopte la vie quasi-monastique auprès du couvent de 
Saint-Germer 47 

Chapitre XV. — Guibert abandonné par sa mère et 
son précepteur, devenu moine à Saint-Germer, tombe 
dans le libertinage. — Il entre lui-même à Saint-Ger- 
mer. — Sa vocation. Il devient moine. Il s'adonne aux 
exercices de piété et à la science. — Ses rêves. Histoire 
d'un chevalier de Tévêque de Beauvais persécuté par des 
rêves analogues 51 

Chapitre XVI. — Tentations. — Découragement. — Ini- 
mitiés. Il songe à quitter le couvent. Une vision de 
sa mère l'en détourne. — Nouvelles réflexions sur la misé- 
ricorde de ^Dieu 58 

Chapitre XVII. — Goût de Guibert pour la poésie : il 



TABLE ANALYTIQUE LÏX 

écrit des vers erotiques. A la suite d'une vision de son 
précepteur et des ennuis que lui causent ses poèmes, il 
revient à la Sainte- Ecriture. — Influence de saint Anselme 
qui l'initie à la philosophie scolastique. — Rédaction de 
son livre sur la Genèse, de sa Tropologie 64 

Chapitre XVIII. — Conseils moraux que Guibert reçoit 
de sa mère. — Visions diverses de celle-ci sur le Purga- 
toire ; elle y voit son mari. — Terreurs nocturnes de sa 
mère. — Elle adopte un enfant 69 

Chapitre XIX. — Nouvelles confidences sur sa mère. — 
Ambition de sa mère et de ses parents. On travaille à le 
faire élire à un évêché ; on échoue. — Il est élu abbé 
de Notre-Dame de Nogent 74 

Chapitre XX. — Récitsdivers d'événements survenus au 
couvent de Saint-Germer. — Histoire du moine Suger. . 80 

Chapitre XXI. — Suite. — Histoire du moine voleur et 
de son domestique 81 

Chapitre XXII. — Suite. — Histoire du moine qui 
garda de l'argent par devers soi 83 

Chapitre XXIII. — Suite. — Chute de la foudre à 
Saint- Germer, par trois fois différentes 84 

Chapitre XXIV. — Suite. — Histoire du chapelain de la 
mère de Guibert. — Histoires analogues de faits surve- 
nus à Saint-Germer, Reims, la Trinité de Caen 89 

Chapitre XXV. — Suite. — Histoire du moine Omont ; 92 
d'une femme qui avait juré; d'une jeune fille possédée. . 

Chapitre XXVI. — Suite. — Histoire d'un moine qui 
apprit la magie d'un médecin juif. — Sortilèges. — Autre 
histoire d'un moine en relation avec un moine sorcier. . . 94 



LX YEN. (iUIBEKTl VITA 



LIVRE II 

[Initia et progressas abbatise B. Mariœ 
de Novigento referuntur]. 

Chapitre premier. — Histoire des origines de Nogent. — 
La légende du roi Quilius 99 

Chapitre II. — Suite. — Développement de Tabbaye 
de N.-D. — Abbatial d'Henri d'Homblières ; consécration 
par Hélinand, évêque de Laon. — Abbatial de saint 
Geoffroi ; élévation de saint Geoffroi à Tévêché d'Amiens. 105 

Chapitre III. — Suite. — Abbatial de Guibert. — Pro- 
nostic édicté de lui. — Son sernion au chapitre 112 

Chapitre IV. — Mort de la mère de Guibert 116 

Chapitre V. — Histoire de la conversion d'un jeune 
Juif. — Histoire du moine blessé par le démon. — His- 
toire d'un moine né à Beauvais, persécuté par le démon. . 1 18 

Chapitre VI. — Autres histoires de faits démoniaques 
survenus à Chauny, Saint-Médard de Soissons, Châlons- 
sur-Marne . 1 2i 



LIVRE III 

\Quomodo Galdricns episcopus Laudunensis excarnificatus 
fuerit^ atque écoles ia ac universa pêne civitas conflagravit]. 

Chapitre premier. — Histoire de l'évêché de Laon. — 
Episcopat d'Adalbéron 1 29 

Chapitre II. — Suite de l'histoire de l'évêché de 
Laon. — ÉpiscopaL d'Hélinand, d'abord chapelain du 
roi d'Angleterre, protégé du roi de France 130 



r^î 



TAHLK ANALYTKJLE LXl 

Chapitre III. — Suite. — Kpiscopat d'Knguerrand ; sa 
simonie et son irrélig-ion. — Ses relations avec Enguer- 
rand de Goucy: il légitime Tadultère d'Enguerrand de 
Goucy avec la femme de Godefroi de Namur 132 

Ghapitre IV. — Suite. — Episcopat de Gaudri. — 
Gomment Gaudri est élu ; rôle de Guibert. Guibert part 
avec Gaudri et les abbés de Saint-Vincent et de Ribe- 
mont, pour aller trouver le pape qui doit légitimer l'élec- 
tion de Gaudri. — Récit de l'entrevue 137 

Ghapitre V. — Suite de Tépiscopat de Gaudri. — Il 
organise le meurtre dé Gérard de Quierzy ; récit du 
meurtre ; rôle du prévôt royal ... 1 44 

Chapitre Vl. — Suite. — Réconciliation de Téglise 
de Laon ; sermon de Guibert qui s'attire la haine des 
assassins de Gérard de Quierzy. — Le palais épiscopal 
est dépouillé sur l'ordre du roi. — Gaudri protège les 
meurtriers. Entrevue de Guibert avec lui. — Il rentre à 
Laon après avoir composé avec le roi et excommunie 
ses adversaires 149 

Chapitre VIL — Suite. — Anarchie dans la ville: le 
roi est spolié, les clercs vilipendés, les paysans persé- 
cutés. — En l'absence de Gaudri, les clercs et les nobles 
vendent aux bourgeois le droit de commune ; ce qu'est la 
commune. — Ratification par Gaudri et par le roi. — 
Mauvaise administration de la justice ;' falsification de la 
monnaie. — Gaudri ordonne le supplice de son adversaire 
Gérard ; suspendu par le pape, il se rend à Rome. — A 
son retour, il obtient du roi la cassation de la com- 
mune. — Troubles dans la ville 155 

Chapitre VIII. — Suite. — Révolte des bourgeois. -^ 
Meurtre du châtelain Guimar, de Renier, cousin de 
Guibert, d'Adon, vidame. — Meurtre de l'évêque Gaudri. 165 

Chapitre IX. — Suite de l'histoire de Tévêché de 
Laon. — Meurtre de Raoul, maître d'hôtel de Gaudri ; 
ses visions. — Incendie de la cathédrale, du palais 
épiscopal, des églises Saint-Jean et Saint-Pierre. — 



LXll YEN. GUIBERTI VITA 

Sort de quelques femmes nobles qui échappent à la mort ; 
de Tarchidiacre Gautier ; du fils de Raoul. — Lutte des 
bourgeois contre les nobles 169 

Chapitre X. — Suite. — Inhumation de Gaudri à 
Tabbaye de Saint- Vincent ; de Guimar ; de Renier ; 
d'Adon. — Réconciliation de Téglise par Tarchevêque de 
Reims 174 

Chapitre XI. — Suite. — Thomas de Marie et ses 
cruautés ; il est appelé par les bourgeois de Laon, qu'il 
entraîne hors de la ville. — Les paysans des environs 
entrent à Laon et s'y livrent au pillage. — Nouvel adul- 
tère de la femme d'Enguerrand de Coucy. — Supplices 
divers infligés par Thomas à huit habitants de Laon. — 
Autres indications sur les causes de la révolte de 
Laon : crimes ; visions 1 77 

Chapitre XIL — Suite. — La foudre achève la destruc- 
tion de la cathédrale de Laon. — Pour la rebâtir, on 
décide de faire voyager les reliques laonnaises. — 
Miracles opérés en Touraine, en Anjou, à Nesles 185 

Chapitre XIIL — Suite. — Miracles opérés en mer, en 
Angleterre, à Laon 191 

Chapitre XIV. — Suite. — Episcopat d'Hugues ; de 
Barthélémy. — Exécution du meurtrier de Gaudri.* — 
Suite des méfaits de Thomas de Marie ; il est excom- 
munié. — Enguerrand de Coucy le déshérite. — Lutte 
entre eux ; leurs communs vices. — Formation de la 
commune d'Amiens ; elle est attaquée par Enguerrand, 
puis par Thomas ; rôle du vidame d'Amiens ; irrésolution 
de l'évêque d'Amiens Geoffroy. — Geoffroi quitte son 
évêché;«il y egt rappelé par Tarchevêque de Reims. — 
Siège du Castillon par le roi. — Meurtre de Gautier, 
archidiacre de Laon. — Attaque par le roi des châteaux 
de Crécy et de Nouvion. — Soumission de Thomas de 
Marie. — Sermon de Geoffroi pour exciter à l'attaque 
du Castillon ; récit de l'attaque ; le roi est repoussé. . . 194 

Chapitre XV. — Excès divers commis à différentes 



TABLK ANALYTIQUE . LXIIl 

époques à Laon. — Meurtre de Fabbesse de Saint-Jean. — 

Vols sacrilèges d'Anseau 205 

Chapitre XVI. — Récits sur le Soissonnais. — Crimes 
du comte de Soissons Jean et de sa mère. — Goût de Jean 
pour le judaïsme. — Sa mort 208 

Chapitre XVII. — Suite. — Doctrine, procès et mort 
des hérétiques de Bucy 212 

Chapitre XVIII. — Récits divers de faits de sainteté 
survenus à Noyon, Nogent, Compiègne, Saint-Just et 
dans un bourg du diocèse de Beauvais 215 

Chapitre XIX. — Suite ; à Semur. — Histoires mor- 
tuaires, l'une concernant Richard le Justicier, Tautre 
deux usuriers. — Histoire de Didier, abbé du Mont- 
Cassin, et du compétiteur d'Abbon de Fleury 219 

Chapitre XX. — Miracles survenus par l'intermé- 
diaire de saint Edmond, saint Swithin, saint Arnoul, saint 
Léger, saint Machut, saint Denis 228 



[VENERABILIS GUIBERTI 

DE VITA SUA SIVE MONODIARUM 

LIBRI TRES a] 



[LIBER PRIMUS] 



[CAPUT PRIMUM] 

I 

Confîteor amplitudini tuae, Deus, infinitorum errorum 
meorum decursus, et creberrimos ad te ^ miserationis 
internœ, quos tara en inspirasti, recursus. Confîteor pueritise 
ac juventutis meae mala, adhuc etiam in matura hac aetate 
aestuantia, et inveterata pravitatum studia, necdum sub 
defatigati corporis torpore cessantia*. Quotiens, Domine, 
perseverantissimarum impuritatum mearum recordor, et 
quab'ter pro eisdem compungi semper donaveris reminiscor, 
patientissima tua in me viscera, supra quam cogitari possit, 
admiror. Si compunctio et orationis affectus nequaquam 

a. Titre dans B : Guiberti abbatis beatœ Mariœ de Novigento libri très 
de vita sua et de episcoporum Laudunensium gestis ex codice 7ns ecclesiœ 
laudunensis {{. 28). — Outre cette rubrique, attribuablcà un copiste ou à un 
bibliothécaire, on lit (f" 29) un résumé rapide de ces Mémoires, par un reli- 
prieux de Laon évidemment : « In hoc volumine continentur haec. || Tractatus 
Guiberti abbatis de Nongento, de vita ejus scilicet primo, et postea quo- 
modo fuit abbas dictœ ecclesiœ. || Postea de Rege Kirico, qui fuit Rex 
Anglic-e temporequo Ghristus passus fuit, cui revelatum fuit de Christo, et 
ivit trans mare, et ibi baptizatus rediit, et obiit apud Nogentum, sub 
Gociaco sepultus. || Postea de interfectione Galdrici episcopi Laudunensis et 
combustione ecclesiœ Laudunensis et claustri et domorum, et de interfec- 
tione casatorum, et domorum suarum. || De reliquiiset capsis beatœ Mariœ 
Laudunensis missi^ in Normanniam et Angliam et ad diversa loca, pro quœ- 
rendo subsidio et eleemosynis ad reparationem ecclesiœ Laudunensis. || De 
miraculis plurimis manifestis, quœ evenerunt tune ubi rcliquiœ porta- 
bantur » — b. manque B (et D). 

1. Le De vita sua a donc été composé par Guibert au déclin de sa vie. 
V. Vlntroductioriy p. lxvii. 

Ven. Guiberti vita. 



[VENERABILIS GUIBERTI 

DE VITA SUA SIVE MONODIARUM 
UBRI TRES<1 



[LIBER PRIMUS] 



[CAPUT PRIMUM] 

Confiteor amplitudini tute, Deus, inlinîtorum erronim 
meoruni decursus, el cTeberriraos ad te ** miserationis 
interoje, quos lanien inspirasti, recursus. Conlîteor pueritite 
ac juventutis meœ mala, adhuc etiam in matura bac iiîtate 
sestuantia, et inveterata pravitatum studia, necdum sub 
defatigati corporis torpore cessantia'. Quotiens, Domine, 
perseverantissimarum impuritatum mearum recordor, et 
qualiter pro eisdem compungi semper donaveris remiiiiscor, 
patientissima tua in me viscera, supra quamcogilari possit, 
admiror. Si compunctio et oratiouis afTéctus iiequaquam 

nbbatis beatœ Mariie de Novigeaio lihri très 
11 Lfiadunensiam gealis ex codice mi eccleaiw 
cpUë rubrique. aLlribuablt^ â uncopiele nu à un 
m l'éaunio rapide de ces MiimoiruB, par un reli- 

" Iiihoc ■ * .- . . 1 ... . . 



tsndunen 

biblioUiricalre. on lil {f " ; 
irieui de Laniiévidcmmi- 
GuiberLi abbatis de Mi«., 
mutlo fiiil, nbbas dicla; eccleaîœ. || PoBlea 

Aii^i^liit leinpore quo Christus passuB fuit, cui revclatitia fuit de Chris 
• . . _L :i_j baplizaluB redïit, el ohiil spud Noganlum 



ejuB scilicet prin 
.tea de Reee Kiri 









Criciaiïu sepulliiH. [| Poslea de interfectiono Galdrici epiacopî Laudur 
ci>ml)Ufltiiine eccksiœ Lauduneosis et claustri et domorum, el de interlcc- 
lioiic (^HBalorum, et domorum Buarum. {{ De reliquii» et capsis bealw Msriœ 
Laudunensis miBsisinNormaaniam et An^liain et ad diveraa luca, pi-uuuic- 
reado subsidiu et eleemoarnis ad repara tionem ecclcsifc Laudunenais. jj De 
mii-ueulis plurimla manifestis. quie evenurunl tune ubi rcliquia; [lorla- 
banliir ■• — b. manque B (et D). 



2 VEN. GUIBERTl YITM LIBER I 

sine tua spirituali infusione habentur, quomodo tam dignan- 
ter illabi peccatorum pectoribus pateris, et aversis a te, 
immo ^ te irritantibus, tantam gratiam dilargiris ? Tu scis, 
paternitas magna nimis, quam obstinata adversus eos qui 
in offensam nostram incidunt corda gerimus, et iis qui semel 
aut pluraliter in nos aut vultus, aut verba tulerunt, quam 
SBgre remittimus. 

Attu non modo pius, at vero ipsapietas, immo^ ejusorigo. 
Qui cum généralissime progrediaris ad omnes, nonne sin- 
gulis poteris esse sufficiens ? Quidni ? Cum mundus in Dei 
ignorantia positus esset, cum in tenebris ac mortis umbra 
versaretur, cum nocte suum peragente cursum silentium 
commune teneret, cujus merito, cujus voce potuit compel- 
lari sermo omnîpotens tuus, ut a regali sede veniret?^ Et 
qui universsB humanitatis negligentia quin misereris tune 
obstrui non poteras, mirum non si erga unum, quamvis 
enormiter peccatorem, miserabundus existas. Non possum 
dicere quod facilius singulis miserearis, quam omnibus, 
cum utrobique tibi constet in nullo clauda * facilitas : facili 
enim facilius quippiam apud te non est. Fons cum sis, et 
cum quod émanas omnibus debeas, plane quod omnium 
est singulis non praecludis. 

Semper ergo peccans, et inter peccandum semper ad te 
rediens,. an pii fugax, piumve deserens, cum ad pietatem 
recurrero, perdet pietas quod est, et etiam, ofîensione mul- 
tiplici obruta, invenietur insolens? Nonne tibi dicitur, quia 
non continebis in ira tua misericordias tuas^? Has non modo 
in prœsenti, sed in œternum futuras idem cantat. Tu scis 
quia non ideo pecco, quod te misericordem sentio, sed 
secure profîteor te ideo misericordem dici, quod sis veniam 

a. imô D. — b. Gorr. de D. claudas B. 



1. Liber Sapienliae^XWlll^ 14-15 : « Cum enim quietum silentium conti- 
neret omnia, et nox in suo cursu médium iter haberet, omnipotens sermo 
tuus decœlo a regalibus sedibus, duras debellator in mediam exterminii 
terram nrosilivit. » 

2. Liher Psalm., LXXVI, 10 : « Aut obliviscetur misereri Deus, aut con- 
tinebit in ira sua misericordias suas. » 



Mm 



VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 3 

postulantibus prœsio. Non te miserante a butor, quotiens 
per peccandi necessitatem peccare compellor ; verum pro- 
fana nimis esset abusio, si, quia perfacilis post peccatum 
ad te est reditus, seraper me peccandi delectet excessus. 
Pecco siquidem, sed, ratione recepta, in affectum cordis 
transisse me pœnitet, tamque stercorosis cophinis * mens 
graviter invita succumbit. 

Sed inter bas quotidianas aegritudines qualiscunque 
resurrectionis a lapsu quid facerem ? Multo sanius ^ nonne 
est in te ad tempus eniti, in te vel momentanée respirare, 
quam prorsus non meminisse remedii, et de gratia despe- 
rare ? Et quid est desperare, nisi in omne ^ flagitii voluta- 
brum sese ex délibéra tione projicere ? Ubi enim carni jam 
nuUatenus spiritus ^ reluctatur, et infelicisanimaesubstantia 
voluptatum dispendio profligatur. Is ^ est qui aquarum tem- 
pestate demergitur, profundo sorbetur : ad reprobi cumulum 
sensus os desuper putei perurgetur^. 

Dum ergo, Deus bone, post has interioris mei hominis 
temulentias, ad te resipisco, sin alias proficio, saltem 
intérim nequaquam a mei cognitione deficio. Quomodo 
enim ad tui notitiam scintilla rem, si ad me videndum 
caecutirem ? Si plane, juxta Hieremiam, vir sum videns 
paupertatem meam •"', consequens est ut ea quibus illa sup- 
pleatur egestas, solerter exquiram. Et e di verso, si non^ 
sciero quid sit bonum, unde malum vel nosse, nedum 
execrari potero? Si pulchritudinem ^ noverim, nunquam 
fœditatem horreo. Quia igitur utrumque constat, ut per 
mei notitiam tuam petam, et fruens tua, ilico mea non 

a. Corr. marjifinale de B. sanis X. — /). B (et D) corrigent à tort omnis. 
— c. spes barré X. spiritus B (et D). — d. Corr. de B (et D). his X. — 
c. Corr. de B (etD). sin X. — /*. pulchriludinem non D. 



1. =r Corbeille. Mot d'origine grecque. La métaphore est étrange. 

2. Phrase obscure. Guibert compare l'âme, sensus^ au naufrage, puis 
passe à une autre métaphore, celle de la chute de l'àme dans un puits. Je 
traduirais : « L'âme est entraînée d'en haut de l'entrée du puits jusqu'au 
fond du mal. » La traduction de Guizot (Coi^, t. IX, p. 3ii)est inacceptable. 

3. Lamentât.^ III, 1 : o Ego vir videns paupertatem meam in virga indi- 
gna tioni s ej us. » 



4 VËN. GUIBERTI Xl-tM LtBEÎll t 

caream : dignum ac singalariter salutare est, ut.obscuritas 
rationis meae per hujusmodi confessiones crebra tui luminis 
inquisitione tergatur, quo stabiliter illustrata nunquam 
deinceps a se nesciatur. 

[ CAPUT II ] 

Est itaque primum confîteri tibi, quae mihi contuleris 
bénéficia, ut perpendant qui haec lecturi sint famuli tui, 
Deus, quam sit crudelis ingratitude mea. Si enim non alia, 
quam quae caeteris impartiris hominibus, mihi prœbuisses, 
nonne ea quae mereri potueram transcendisses? Addidisti 
plurima quae ex tuo praedicabilia sunt, nihil ^ autem ex meo, 
et alia quibus supersedendum censeo. Si enim genus, 
opes et forma, ut caetera ^, siqua sunt, taceam, te, Domine, 
auctore dantur, nuUa apud bonos laude feruntur, nisi 
cum, ab his quibus a te data sunt, sub régula honestatis 
arcentur, aut prorsus contemptibilia pro suae vitio mutabi- 
litatis habentur. Quid enim ad me de his quae solas suis 
coloribus atque nominibus causas lasciviae superbiaeque 
ministrant, quae sic média sunt, ut pro mentium habitu 
circumferri ad bonum malumve queant, quae tanto sunt 
flexibilitati addita quanto *^ pro sui transibilitate suspecta ? 
Super quibus si alia ratio non occurreret, illa satis esset, 
quod neque genus neque speciem quis suam élabora vit, et 
in his specialiter non habet quod non acceperit *. 

Sunt alia quaedam, quibus adipiscendis humana aliquando 
studia cooperari possunt, uti sunt opes, uti ingénia, teste 

a. 7ii7 D. — b. Corr. de D. cxteris B. — c. Gorr. de B (et D). tanto X. 

l. Voici ce que Giiibert paraît avoir voulu dii*e : « Que me font en effet 
tous ces avantajîes, dont les apparences et le nom seuls ne sont que des 
causes de luxuiv et d'orj?ueil, avantages si équivoques que, selon votre 
esprit, ils peuvent vous entraîner au bien ou au mal, à la fois entachés de 
riiiciM'titude du caractère humain et itîndus suspects par leur propre 
instabilité ? Si je n'avais d'auliv motif pour les mépriser, celui-ci suffirait : 
personne n'est Vauteur de son genre ni de son espèce, et nul ne possède 
aucun de ces biens qu'il ne l'ait reçu [et non acquis]. «Cf. Guizot, Coll., 
t. IX, p. 345. 



aii^ 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 5 

Salomone : « Ferrum, inquii, cum retusum * fuerit, multo 
labore exacuetur*. » Quod totum et ipsum etiam * facili 
assertione cassatur, quia, nisi rationem lux, quœ illuminai 
omnem hominem in hune mundum venientem^, imbuat, et 
fores doctrinarum Christus, scientiœ clavis, aperiat, nulli 
dubium est ^, quod omnis magister auribus stolidis vanum 
certamen impendat; ergo prudens quisque quidquam sibi 
praeter peccatum arrogare desipiat. 

Sed his omissis ^, rem cœptam repetamus. Dixeram, pie 
et sancte, quod de tuis tibi benefîciis gratularer. Primum 
potissimumque itaque gratiasago, quod pulehram, sed cas- 
tam, modestam mihi matrem timoratissimamque contuleris, 
Pulehram profeeto satis seculariter ae inepte protuleram, 
nisi certae eastitatis severissima fronte hoc nomen inane 
firmassem. Sieut sane in omnino pauperibus jejunia viden- 
tur extortitia, quibus non suppetunt ciborum suffragia, et 
ideo minus laudabilia, frugalitas autem divitum pro sua 
habet eopia pretium ; sic forma quanto appetibilior, si 
contra lenocinia duruerit, tanto omnimodœ titulo laudis 
eveetior. Sallustius^ Grispus nisi solam sineraoribus pulchri- 
tudinem laudi duxisset, nunquam de Aurélia Orestilla 
dixisset : «Inqua, ait, praeter formam nihiK unquam bonus 
laudavit ^. » Si formam ejus, quam excipit, a bono laudari 
asserit, quia tamen in cseteris omnibus turpem dicit, secure 
pro Sallustiofl^ loquor sic sensisse, ceu diceret, digne dote 
naturae a Deo'^approbari^, licet eam constet adjectivis qui- 
buslibet impuritatibus impiari. Laudatur itaque in idolo 

a. Corr. de B. recnssum X. — Jb. D ajoute ex. — c. manque B (et D). — 
d. omissis après repetamus X. — e. Saïusiius B (et D). — f. nil D. — 
g. Salnstio B (et D). — h. prœslitam exponctué B. 

1. Liber Eccles., X, 10 : « Si retusum fuerit ferrum, et hoc non ut prius, 
sed hebetatum fuerit, multo labore exacuetur, et post industriam sequctur 
sapientia. » 

2. Joan., I, 9 : « Eratlux vera,quae illuminât omnem hominem venientem 
in hune mundum. » 

3. De Catilinx conjuratione^ 15 : « Postremo captus [Gatilina] amore 
Aureliae Orestillae, cujus praeter formam nihil umquam bonus laudavit. » 

4. Le sujet de la phrase infinitive est formam, exprimé dans la phrase 
conditionnelle. Dos serait plus correct à l'accusatif, comme apposition à 
formam, Guizot (Coll., t. IX, p. 347) passe rapidement sur ces difficultés. 



b YEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 

cujuslibet matériel partibus propriis forma conveniens, et 
licet idolum ab Apostolo, quantum spectat ad fidem, nihil 
appelletur *, nec quippiam profanius habeatur, tamen illa 
membrorum apta diductio non ab ^ re laudatur. 

Etcerte quamvis momentanea pulchritudo'^sit sanguinum 
instabilitate vertibilis, secundum consuetum imaginarii 2 
boni modum, bona negari non potest. Si enim quicquid ^ 
aeternaliter a Deo institutum est, pulchrum est, omne 
illud quod temporaliter speciosum est, aeternae illius speciei 
quasi spéculum est. a Invisibilia enim Dei per ea qune facta 
sunt, intellecta eonspiciuntur, » ait Apostolus 3. Angeli 
quoque hominum conspectibus se prœbentes, vultus semper 
attulere clarissimos; unde uxor Manue : « Venit, inquit, 
vir Dei ad me angelieum habens vultum ^. » Inde e diverse 
daemones, qui, juxta primi Pétri vocem, sub caligine ad 
diem magni judicii reservantur ^, vultibus soient apparere 
teterrimis, non cum se fallaciter transfigurant in angelos 
lucis^, née id plane injuria, utpote qui concivium nobilium 
descivere a gloria. 

Ad hoc etiam nostra electorum corpora^corporisclaritati 
Christi configuranda dicuntur ", ut fœditas, quœ casu seu 
naturali corruptione contrahitur, ad regulam transfigura ti 
in monte Dei Filii corrigitur. Si igitur interna exemplaria 

a. abs D. — Jb. quamvis répété B. — c. quidquid D. — d. manque D. 



1. Paulin àd Cor.^ VIII, 4 : « De escis autem, quae idolis immolantur, 
scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus, nisi 
unus. » 

2. = Imagier. 

3. Pauli ad Rom., I, 20 : « Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea 
quae facta sunt, intellecta, eonspiciuntur : sempiterna quoque ejus virtus, 
et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. » 

4. Liher Judicum^ XIII, 6 : « Quae cum venisset ad maritum suum, dixit 
ei : Vir Dei venit ad me, habens vultum angelieum. » 

5. II Petri^ II, 17 : « Hi sunt fontes sine aqua, et nebulae turbinibus exa- 
gitatae, quibus caligo tenebratum reservatur. » 

6. Paulin ad Cor.^ XI, 14 : « Et non mirum : ipse enim Satanas transfi- 
gurai se in angelum lucis ». 

7. Pauli ad Philip., III, 24 : « Qui rcformabit corpus humilitatis nostrae, 
configuratum corpori claritatis suae, secundum operationem, qua etiam 
possit subjicere sibi omnia. » 



YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER l 7 

pulchra et bona sunt, quicunque prœtendunt imaginem, 
maxime cum ab eorum ordine non discrepant, unde pulchra, 
inde et bona sunt . Nempe et ipse beatus Augustinus 
in libro, ni fallor, de doctrina christiana dixisse recolitur : 
« Quod is qui pulchrum habet corpus et turpem ani- 
mam, magis lugendus est, quam si fœdum haberet et 
corpus*. » Si ergo species jure vitiosa lugetur, profecto 
indubie bona res est, quae pravitatis alicujus ammixtione 
corrumpitur, aut tenore honestatis augetur. 

Gratia igitur tibi, Deus, qui praestillaveras decori ejus 
virtutem : illius enim habitudinis gravitas tolius vanitatis ^ 
poterat insinuarecontemptum; oculorum namque pondus, 
raritas eloquendi. ac faciei motuum difficultas, minime 
levitatibus intuentium obsecundat . Tu scis, Omnipotens, 
tanquam primaevo ipsius tui nominis indidisti metum, tan- 
quam adversus omnia lenocinia animi rebellionem. Nota, 
quod vix aut nusquam inter magnae professionis fœminas 
reperitur, quantum apud se tuo dono continens, tantum* 
incontinentibus fuit parca detrahere ; et cum ab exteris aut 
domesticis aliquotiens hujusmodi fabula motaretur^, 
ipsa averti, ipsa absistere, et tali sic susurrio irritari, acsi 
sua ipsius persona pariter carperetur. Verax Deus, tu 
nosti quod non me cogit ad haec referenda priva tus, utpote 
matris amor, sed rem haberi plusquam meorum verborum 
efficientia possit, certe cum caeteros generis mei aut ani- 
males et Dei ignaros, aut efferos armis et caedium reos, 
multum vero eos ^ fîeri a te, nisi granditer, ut assoles, 
eorum miserearis, extorres - ; sed de vita ejus opportunior 
forsitan in hoc opère sese locus aperiet, jam accedàmus 
ad nostra. 

a. Gorr. de B (et D). nativitatis X. — b. tm. B. — c. notaretur D. — 
d. Gorr. de B (et D). vereos X. 



1. I, XXIV (P. L., t. 34, col. 28). 

2. V. Y Introduction, p. m. 



8 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1 



[ C APUT III ] 

Ex hac, inquam, uti credo et spero, verissima mihi 
omnium quos genuit ipsa, deterrimo tribuisti nasci. Proies 
ejus bifariam postrema fui ; decedentibus enim sub spe 
meliore germanis, ego vita omnimodis desperatione super- 
sum. In his adhuc mihi agenti malis, ut ejus merito, post 
Jesum et Jesu matrem sanctosque ejus, spes salvationis 
universa resedit. Scio nempe, nec discredere fas est, ut 
sicut me in saeculo posita carius habuit, clarius coluit (erga 
enim extrême natos matres affectuosius agunt), magis Deo 
praesens non negligit. Ignis plena ^ Dei ea a juventute fuerat 
in Sion, cum ne dormiendo quidem, nedum vigilando, soli- 
citudo ^ mei in ejus animo cessabat. At nunc morte sibi 
obita, interstitio carnis abrupto, scio in Hierusalem poten- 
tius quam dici queat fervere caminum, praesertim cum illic 
Deo plena, meas in quibus volvor miserias non ignoret, et 
tanto mihi oberranti ^, licet felix, ingemat, quanto a suis 
quae totiens ingeminabat, monitis, moribus atque vestigiis 
me exorbitare considérât. 

Pater et Domine Deus, qui ex hac, non fallaciter sed 
vere bona, mihi qualiter et quantum nosti malo originem 
tribuisti, spemquoque in ejus mihi merito praebuisti, quam 
tamen nullatenus habere prœsumerem, nisi ad te, ex mei 
timoré peccati, aliquantisper sub tua gratia respirarem. 
Induxisti pariter et misero cordi meo, nescio si spem, aut 
similitudinem spei, quod videlicet sacrosancto, superemi- 
nenti et christianis omnibus exoptatissimo die nasci mihi et 
renasci etiam indulsisti. Totani ferme quadragesimam sub 
nimii doloris insolentia parturiens mater exegerat (quos 
etiam angores mihi devio, et lubrica consectanti, totiens 
improperare solebat) ; tandem solenne^ sabbatum, vigilia 
scilicet Paschalis, emicuit. 

a. Corr. de B (et D). plane X. — h. sollîcitudo D. — c. aberranti D. — 
d. solemne D. 



YEN. GUIBERTI VITJE LIBER I \) 

Diutinis ergo cruciatibus agita ta, et hora propinquante 
tortionibus augmenta tis, cum in partum nataliter^ puta- 
retur enititum *, magis sursum ad ejus praecordia retor- 
quebar. Jam patrem, amicos ac parentes f unes tus super 
utroque mœror obtriverat, quia dura matri mortem proies 
accélérât, prolis similiter exitium, dum ei negatur exitus, 
compassionis omnibus materias afferebat. Dies erat quo, 
praeter solenne *, quod singulariter et suo tempore celebra- 
tur officium, quae pro faniiliaribus actitari soient officia non 
fiebant. Initur ex necessitate consilium, et ad Dominicae 
Matris altare concurritur, et ad eam quae sola sive etiam 
Virgo semper futura pepererat, hujusmodi vota promuntur 
ac, oblationis vice, id muneris piae dominas arae imponitur, 
quod videlicet, si partus ille cessisset in masculum, Deo et 
sibi obsecuturus clericatui traderetur , sin deterior, profes- 
sioni congruae mandaretur. Nec mora languidulum quiddam 
instar abortionis^effunditur, et, quod fusum erat ad tempus, 
ut par erat abjectissimo, de absoluta solum matre gaudetur. 
Erat illius homunculi recens editi adeo miseranda exilitas, 
ut cadaveruli extemporaliter nati species putaretur ; in tan- 
tum, ut iduato ferme aprili -, junci, qui in ea oriuntur 
regione pertenues, digitulis apponerentur, ut corpulentiores 
viderentur ^, Ea ipsa die, dum salutifero fonti inferrer, 
mulier quaedam (quod mihi puero et jam ^ [adolescenti 
saepenumero joci causa relatum est) de manu rotabat in 
manum me transferens : « Hunccine, aiebat ^, victurum 
putatis, quem prope natura deficiens emembrem edidit, 
et magis lineamenti f quid simile quam corpus dédit ? » 

a. D corrige naturaliter. — b. solemne D. — c. aborritionis D. — 'd. eliam 
D. — e. manque D. — f. liniamenti B. 



1. II faut comprendre enititum comme un mot forgé sur enitor^ ou peut- 
être un supin barbare de ce verbe. Le sens de l'incidente est d'ailleurs 
clair : « Comme on pensait que le travail aboutirait normalement à l'accou- 
chement. » 

2. Le milieu du mois d'avril, ce qui fait environ le début du printemps. 
V. Y Introduction^ p. i. 

3. Il ne s'agit probablement pas ici de joncs vulgaires, puisque les plantes 
dont il est parlé ont besoin de tuteurs [digituli]. 



10 VEN. GQIBERTI YITM LIBER I 

Quaeomnia, Creator meus, hujus mei quo vivere videor 
status portenta fuere. Nunquid tui, Domine, servitii in me 
reperiri potuit veritas? Nihil* in te solidum, nil* constans 
habui ; si quid in evidentia visus sum exhibuisse operis, 
intentio multotiens reddidit minus recta pertenue. Dixi tibi, 
summa benignitas, Deus, quod spem, aut spei quantulae- 
cumque ^ spécimen ex tam gaudiosae diei jpraestolatione 
mihi nato ac renato, sed et omnium post Deum oblato 
reginae contuleris. Domine Deus, nonne ex ea quam mihi 
dedisti ratione jam colligo, quia dies nativitatis infructuose 
viventibus nihil * utilius affert quam mortis? Si constat, et 
irrevincibile est, quia nuUa possunt mérita dies praecessisse 
nativos, possunt autem defunctivos ; si contingat sub bono 
vitamnon transigi, fateor, nihil^omnino proderunt gloriosi 
dies, sicut nec natalis, et mortis. 

Si enim verum est, quia ipse fecit me, et non ego ipse 
me, diemque non prœstitui, nec ut praefigeretur emerui, 
collatus a Deo non spem, non honorem mihi prcTebet, nisi 
diei religionem prosequens, quidquid die portenditur, mea 
vita commendet. Tune plane nostrum natale ex festiva tem- 
poris qualitate claresceret, si studium nostrsB actionis sus- 
pirata ad integrum virtute se regeret, et introitus gloria 
homini merito videretur indulta, si perseverans in œquitate 
animus vitœ glorificaret exitia. Si Petrus, aut Paulus voci- 
ter, si Remigius aut Nicolaus appeller, non mihi, ut poetice 
loquar : 

Proderit a magno dimissum nomen lulo * ; 

nisi illorum, quos providentia fecit mihi seu fortuna 
cognomines, sagaciter exempla resculpsero. Ecce, Deus 
meus, quomodo reflatur quidquid tumebat in anima mea, 
quomodo poterit floccipendi quod in fastum videbatur 
extendi. 

Et, o mundi et cœlorum post Unicum tuum Domina, 

a. nil D. — b. nil in te D. — c. quantulœcnnque D. 
1. Cf. Virgile, yEn.,I, 288. 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 11 

quam bene senserunt, qui me sub illa tibi necessitate vove- 
runt ! Et, o quam melius ipse sensissem, si cor, jam adultus 
sub illius semper voti sententia, construxissem ^ ! Ecce me 
tibi profîteor quasi specialiter dono datum, nec a me tamen 
tibi diffiteor sacrilège saepius, ac scienter ablatum K Nonne 
•me tibi abstuli, qui voluntates fœtidas tuo odori praetuli? 
Verum etsi multo tiens hac me tibi fraude subduxi, ad te 
tamen, et per te ad Dei Patris et tuum Unicum, hujus obla- 
tionis intuitu, securius recucurri ; et cum ob peccata millies 
récidiva tabescerem, securitas mihi de tuis inexhaustis vis- 
ceribus nascebatur, miserationum tuarum antiquarum 
benefîciis admonebar* ut sperarem.Sed quidillud, antiqua- 
rum? Tôt expertussum, etquotidie experior miserationum 
tuarum assiduitates, tôt evasi lapsuum, te eximente, capti- 
vitates, ut de veteribus jam prorsus tacere libeat, ubi tanta 
libéra tionum affluentia regat. Et cum peccatorum iterationes 
sa?vam cordi meo obdurationem parturiant, quasi naturali- 
ter ingenitus me illico ad te recursus emollit, et cum ex 
mei contuitu, ex ^ mearum consideratione œrumnarum 
pêne desperendo deficiam, quasi velim nolim, innasci sentio 
animae miseras ad te respirandi fîduciam. Sic enim adjacet 
cogitationi meae, ut, quibuscunque malis involvar, tu meis 
necessitatibus, si dicere audeam, ex debito déesse non 
possis : in te nempe projectum ex utero si adversum non 
revisas, si reversum minime recipias, perditionis meae jus- 
tas in te utique conferam causas. Plane quia tibi subest 
cum volueris posse, et Filii po testas in matrem redundare 
dinoscitur, a quo potius mei salutem exigere potero, quam 
a te, cui, ut sic dicam, cognatœ servitutis conditione concla- 
mem : « Tuus sum ego -. » Sed de his alias quam libenter 
ratiocinabor tecum : caetera attingamus. 

a. construissem B. — b, ammonebar B. — c. el D. 

1. La phrase n'est pas très claire, parce que, au moins pour la seconde 
proposition elle est mal construite. Guibert veut dire : « Voici que je 
m'avoue comme un don qu'on t'a fait de moi, ô Vierge, et pourtant je ne nie 
pas que moi-môme je te l'ai trop souvent repris, ce don, sacrilègement et 
sciemment. » Cf. Guizot, Coll.^ t. LX, p. 354. 

2. Liber Psai/n., GXVIII, 94 : « Tuus sum ego, salvum me fac : quo- 
niam justificaciones suas exquisivi ». 



12 VEN. GDIBERTI VIT^ LIBER 1 



[CAPUT IV] 

Natus igitur vix didiceram fovere crepundia * , cum tu, 
pie Domine, qui pater mihi futurus eras, orphanum me 
fecisti. Exausto enim octo fere mensium spatio, pater meae 
Garnis occubuit : et magnas inde tibi gratias, qui hune 
hominem sub christiano affeetu fecisti decedere, providen- 
tiae tuae, quam de me habueras, si adviveret, indubie noci- 
turum. Quia namque formula * ^ ^i^a, et naturalis quœdam 
pro aetatulae illius quantitate alacritas idonea huic seculo ^ 
videbatur, nulli dubium erat, quin, cum literis ediscendis 
habile tempus adesset, ea quae de me fecerat vota resolveret. 
Bone provisor, utrimque salubriter disposuisti, ut et ego 
nequaquam tuarum disciplinarum rudimento carerem, et 
ille quam tibi fecerat non irrumperet sponsionem. 

Magnis itaque curis illa tua vere vidua me nutrivit. Tan- 
dem scholae me traditura diem beati Gregorii festivitatis ^ 
elegit. Audierat praefatum tuum famulum, Domine, mira- 
bili superemicuisse sensu, infinita floruisse sapientia, et ideo 
multa eleemosynarum congerie confessons tui instabat 
saepius sollicitare suffragia, ut cui praebueras intellectum, 
intellectualitatis mihi consequendae impetraret affectum. 
Traditus ergo literis apices utcunque attigeram, sed vix 
elementa connectere noram, cum pia me mater erudiendi 
avida disposuit mancipare grammatico. 

Erat paulo ante id temporis, et adhuc partim sub meo 
tempore tanta grammaticorum charitas, utinoppidis prope^ 
nullus, in urbibus vix aliquis reperiri potuisset, et quos 
inveniri contigerat, eorum scientia tennis erat, nec etiam 

a. fornula exponctué B. — b. sseculo D. — c. pêne D. 



1. = Hochets d'enfant. 

2. Diniinutif de forma et non formula = alphabet. 

3. 12 mars ou 3 septembre. 



."^ 



VeN. GÛIBËllTÎ VltJÎ LtBEÎR 1 13 

moderni teraporis clericulis vagantibus * comparari poterat. 
Is itaque cui mei operam mater mandare decreverat, addis- 
cere grammaticam grandaevus incœperat, tantoque circa 
eandem artem magis rudis extitit, quanto eam a tenero 
minus ebiberat. Tantœ vero modestiae fuerat, ut quod defi- 
ciebat in literis, suppleret honesto. 

Cum ergo sequestris aliquibus clericis, qui ei familiariter 
sub capellanorum nomine Dei officia * celebrabant, schola- 
rem illum sollicitaret hominem, et ille cujusdam consobri- 
nuli mei sortitus paedagogium, quibusdam mei parenti- 
bus 2j quorum innutritus erat curiae, necessarius esset, 
fœminae se compellantis hortamenta considéra ns, et ejus 
honestate ac severitate propensa, licet prœdictorum paren- 
tum meorum vereretur offensam, ad ejus contubernium 
deliberabat accedere. In qua deliberatione, hac est, ut face- 
ret, visione compulsus. 

Cum nocte dormiret in cubiculo (cujus et ego memini, 
in quo totius nostri oppidi générale studium^ regebatur), 
cujusdam species senioris praeferens caput canum, et habi- 
tudinis omnimodo reverendae, manu me tenens ostio me 
cubiculi inducere videbatur. In cujus cum substitisset aditu, 
lectulum ejusmihi qui hoc intuebatur ostendit, et: « Vade, 
inquit, ad eum, quia iste te* plurimum amaturus est, » 
manumque mihi quam tenuerat laxans, cum sivisset abire, 
cucurri ad hominem, et cum crebris ei ^ osculis ora compri- 
merem, expergiscitur, et tanta mei affectione corripitur, ut, 
conta tione^ rejecta, et parentum meorum, quibus tam ipse, 
quam sui ex toto obnoxius erat, timoré recusso, ad mat rem 
meam habitaturus cum ipsa concederet. 

Erat autem puer isdem, quem eatenus ductitaverat, pul- 

a. officia Dei D. — b. manque D. — c. manque D. — d. ciinctatione D. 

1. Dès l'époque carolingienne, la lég^islation canonique s'est préoccupée 
des c 1er ici vagante s (Boretius-Krause, Capiiiil. reg. Franc, 1, 196; II, 121- 
122. etc.), qui sont devenus les jçoliards. 

2. n s'ajîitdes parents du cousin de Guibert. 

3. Il faut comprendre ici l'ironie de Guibert faisant résider toute l'uni- 
versité du bourg, ^enera^e siudium, dans la chambre du pédagogue.* 






14 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

cher quidem, et nobilis, sed in tantum bonarum artium 
fugax, ad omnes disciplinas instabilis, pro œtate mendax 
et fur^, ut, nihil * profîciente custodia, vixinschola, sed pêne 
omni die delitescens reperiretur in vineis. At hominem cum 
JDuerilis vecordiae tœduisset, et ei matris meœ opportune 
familiaritas arrisisset, et visionis praelibatae ténor, rem, 
quam petebat, sibi potissimum inviscerasset, pueri comi- 
tatu deserto, et sub quibus agebat dominos aeque reliquit. 
Quod tamen haud impune fecisset, nisi eum matris tam 
reverentia, quam potentia protexisset. 



[CAPUT V] 

Sub se igitur constitutum tanta puritate me docuit, ab 
insolentiis, quae innasci priméevitati illi soient, tanta since- 
ritate cohibuit, ut me penitus a communibus lupis arceret, 
absque suo comeatu ^ nusquam abire permitteret, non 
cibum praeter domi sumere, non cujuspiam munus nîsi 
licentia a se data suscipere, nihil non temperanter, non in 
verbo, non in respectu, non opère, agere, ut non clericatum, 
quin potius monachatum a me videretur exigere. Nam cum 
sequevi mei passim ad libitum vagarentur^, et eis debitae 
secundum tempus facultatis frena^ paterent, ego, ab hujus- 
modi per sedulas coercitiones inhibitus, clericaliter infu- 
latus sedebam, et cuneos ludentium quasi peritum animal 
spectabam^. Dominicis etiam et diebus sanctorum festis 
sub exercitus scholaris censura cogebar, et nullo die, uUo 
vix tempore feriatum me esse licpbat, ac unimode semper 
ad subeunda studia perurgebar. Ipse autem me solum 
edocendum suscipiens, neminem alium quem doceret per- 
mittebatur habere. 

Et cum mihi ita insisteret^^, et ingeniolum meum prœ 

a. Gorr. de D. furibus exponctucB. — b. nil D. — "c. commeatu B. comi- 
talu D. -^ d. Gorr. de B (etl)). vocarentur X. — e. frœna B (et D). — 
f. Gorr. de D. expeclabam B. — g. Gorr. de D. instilerel B. 



VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER 1 48 

tanta instantia quisque adintuens exacui plurimum crede- 
ret, spes omnium cessabatur. Dictandi enim ac versifi- 
candi* ad integrum scientiae expers erat. Interea saeva fere 
quotidie alaparum ac verborum grandine lapidabar, dum 
îpse me cogeret discere, quae docere nequiverat. 

Duxi apud eum sub hac inani coUuctatione ferme sexen- 
nium, sed nihil quantum ad tantum temporis* allinet inde 
extuli operae prelium ; alias autem quantum ad totius hones- 
tatis rudimentum spectare dinoscitur, nihil ^ fuit quod non 
meis utilitatibus impendisset : quidquid modestiae, quidquid 
pudicum ac exterioris elegantiae fuit, eo fidelissime et aman- 
ter me imbuit. Sed parum pensi ac moderati in eo eum 
habuisse facto in me periculo persensi, quod quasi obtentu 
discendi irremissibiliter me ac negotiose urgebat; quo enim 
prœter modum non dico puerilis, verum omnis hominum 
natura meditationis assiduitate distenditur, eo amplius 
hebetatur, et quo ferventius ad studii perseverantiam 
acrimonia mentis ignescit, eo viribus ex nimietate subac- 
tis, ex rigore in lentitudinem versus animus usquequaque 
tepescit. 

Necesse est igitur involucro adhuc corporis aggravatum 
ageretemperatiusintellectum,quia, sisilentium hora média 
fit in cœlo, ut non possit vigor irremissus, dum advivitur, 
contemplationis inesse dono, sic nec jugis, ut sic ^ dicam, 
pervicacia in cogitatione qualibet laboranti constabit 
ingenio^. Inde itaque intensisunicuilibet rei cordibus vicis- 
situdines intentionum credimus adhibenbas, ut, dum 
diversa alterna tim mente tractamus, ad unum cui potissi- 
mum animus affigi, quasi ex indulto recreati...^ noviores 
redeamus . Habeat denique lassabunda aliquotiens ^ natura 
sub aliqua sui operis varietate remedium. Recordemur Deum 
non uniformiter instituisse seculum^', sed sub diebus ac 

a. tempus D. — b. nil D. — c. ila D. — d. Lacune. — e. aliquoties D. — 
f. sœculum. 

1. Ces deux termes paraissent synonymes. 

2. La construction de toute cette phrase est loin d'être satisfaisante, 
mais laisse pourtant apparaître la pensée de Guibert. Cf. Guizot, Coll.^ 
t. IX, p. 360. 




16 VEN. GUIBEATI VltiÈ LIBER 1 

noctibus, sed sub vere ac aestate, sub autumno et hyeme, 
mutationibus nos oblectasse temporum. Videat ergo quis- 
que, cui nomen magistri ascribitur, qualiter moderetur 
disciplinas puerorum ac juvenum, quia non aliter œstima- 
lus tractandos, inquibus gravitas plenaria viget etiam more 
senum. 

Erat igitur homini illi pênes me saevus amor, non * 
nimietas severitatis in injusto videbatur verbere ; eminebat 
tamen totius diligentia observationis in opère. Minus plane 
digne vapulabam, quia si ipse haberet quam profitebatur 
docendi peritiam, eorum profecto, quae recte dixisset, 
optime pro puero capaxeram. Sed quia minime ex sententia 
loquebatur, et sibi nullatenus patebat, quod expromere 
nitebatur circa vilem, sed non patulum, qui colligi ab eo 
non poterat, nedum intelligi, faceret orbem, ejus inaniler 
fabula versabalur. Rudis enim in tantum fuerat, ut quod 
maie semel jam, ut prœlibavi, grandœvus hauserat, incor- 
rigibiliter retineret, et, si quid improvide, ut sic dicam, 
hisceret, sua omnia sensa authentica* œstimans, tueretur 
atque defenderet plagis. . . ^, sed tantae procul dubio vecordiap, 
ut arbitror, pepercisset; priusquam enim, ait doctor idem, 
quam scientiam natura combiberit, non majoris est gloriae 
dixisse quod noveris, quam tacuisse quod nescias *. 

Cum dure itaque in me ulcisceretur, quia quod nesciebat 
ipse nescirem, perpendendum sibi plane erat, quia mali 
plurimum fuerat, cum a fragili exigeret pectusculo, quod 
non indiderat. Sleut enim verba amentium etiam a sensatis 
colligi aut vix, aut nuUo modo possunt, ita eorum dicta, 
qui nesciunt et scire se asserunt, et aliis tradunt, ex sua 
ipsorum explanatione tenebrescunt. NihiH enim difficilius 
invenias quam si velis disserere ipse ^ quod nescias, dicenti^ 
quidem obscurum, obscurius audienti, non secus ac si 
lapidem uterque reddat^^. Hoc dico, Deus meus, non quod 

a. Gorr. de I). nam H. — b. autenlica B. — c. Lacune. — d. nil D. — 
e. manque D. — /*. discenti D. — g. Corr. de D. redat exponctué B. 

1. Guibert fait allusion à un passage qui manque provenant d'un auteur 
désigné parle mot doctor. 



VEN. GUIBERTI VIT^E LIBER l 17 

notam tanto amico inuram, sed ut intelligat quisque qui 
legit, ne quidquid autumamus pro certo docere velimus, 
neque conjecturarum nostrarum nebulis et alios involva- 
mus. Proposui enim praBsentem pro sui tenuitate materiam 
vel ratione condire, ut si alterum minus appretiandura et 
merito computatur, alterum aliquo tiens operae pretium œsti- 
metur. 



[CAPUT VI] 

Quamvis ergo tanta me severitate deprimeret, alias 
tamen omnibus modis propatulum faciebat, quod me pêne 
non alia quam se charitate diligeret. Adeo nempe vigili 
milii solicitudine incumbebat, adeo propter quorundam*' 
invidentias saluti meae providebat, obsoletos aliquorum, 
qui mihi observabantur, mores, quanta caverem auctoritate 
docebat, matrem super cultissimo mearum vestium appa- 
ratu tantisper urgebat, ut non paedagogi, sed parentis, non 
corporis mei tutelam, sed aniniœ curam agere putaretur. 
Mihi vero licet pro aetate hebeti atque pusiolo tanta pênes 
eum vicissitudo amoris incesserat, licet gratis multotiens 
cuticulam meam multis vibicibus proculcaret*, ut non 
metu, qui in aequœvis assolet, sed neseio quo meduUitus 
insito amore, ei, totius ejus asperitatis oblitus, obsequerer. 
Multis certe saepius experimentis idem me magister, 
materque tentarunt, cum debitum me sibi utrobique timo- 
rem ivqne redhibere vidèrent, utrum sub unius rei imperio 
alterutrum prœferrepraesumerem. 

Incidit tandem occasio, in qua neutro eorum super 
hujusmodi quid agente factum constitit absque ulla ambi- 
guitate periculum. Semel in schola "vapulaveram (schola 
autem non alia erat quam quoddam domus nostrap trieli- 
nium). Aliorum enim, quos aliquando docens acceperat, 

a. quornmdam D. — b. Corr. de D. prosalcarei B. 

Ven. Guiberti viia. 2 . 



é 



18 VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER I 

mei solius causa curas obmiserat. Sic enim aucto questu, 
et delatione honoris prudens ab eo mater exegerat. Soluto 
igitur vespertinis quibusdam horis qualicunque illo studio, 
ad materna genua graviter etiam praeter meritum caesus 
accesseram. Quae cum an eo vapulassem die, ut erat solita, 
rogitare cœpisset, et ego, ne magistrum detulisse viderer, 
factum omnino negarem, ipsa, vellem noUem, rejecta inte- 
rula^, quam ^ subuculam, immo * camisiam vocant, liventes 
attendit '^ ulnulas dorsiculi ex viminum illisione cutem 
ubique prominulam, cumque meae teneritudini ad nimium 
sœve illatum ^ visceraliter doluisset, turbulenta et aestuans, 
et oculos mœrore suffusa : « Nunquam, ait, deinceps cleri- 
cus iîes, nec ut literas discas ulterius pœnas lues. » Ad 
heec ego eam cum qua poteram animadversione respiciens : 
<( Si, inquam, proinde mori contingeret, non desistam quin 
literas discam, et clericus fiam. » Promiserat enim, si 
eques vellem fieri, cum ad id temporisa emersissem, appa- 
ratum se mihi militiae et arma daturam. 

Quae cum universa non sine multa aspernatione respue- 
rem, illa tua famula, Deus, adeo grate suas accepit injurias, 
adeo alacris ex suo est facta contemptu, ut haec eadem qui- 
bus ei obstiteram, magistro meo responsa retexerit. Laeta- 
bantur igitur uterque, quia ad id quod paterni voti 
fuerat, ambienter asplrare viderer, dum quo magis celeri- 
ter'' literas ipsas, quam vis non beneinculcarentur, amplec- 
terer, nec ecclesiasticis officiis me tricarem, immo cum 
hora solicitaret, opusve esset, nequaquam tali loco ac tem- 
pori prandia ipsa praeferrem : tum quidem sic. At vero, 

a. B f» 42, par suite de rintercalation fautive des fT. 36-41 ; main nouvelle 
(celle des corrections à X). — b. imà D. — c. illatam D. — d. Gorr. de B 
(et D). celerer X. 



1. = Chemise. Les mots suivants {subucula, camisia) sont synonymes. 

2. Le verbe attendere peut gouverner deux accusatifs. 

3. Cet âge est variable, mais on ne peut guère le faire descendre au- 
dessous de 15 ans (cf. Guilhiermoz, Les origines de la noblesse en France 
au moyen âge. Paris, 1902, in-8, p. 418 sq.). Le cas de Vadoubbement par la 
mère — et c'est bien ce qui arrive ici — n est pas signalé par Guilhiermoz 
{loc. cit., p. 394). 



VEN. GUIBERTI WTM LlBEK I 19 

Deus meus, tu scis, quantum abhac mea postmodum inten- 
tione desciverim, et quam luctuabundus ad divina proces- 
serim, quodque actus verberibus vix adesse eonsenserim : 
erant plane, Domine, non religionis cujuspiam, qui ex 
aliqua intellectualitate deseenderent, sed puériles quidam, 
qui tune cogebant impetus. At postquam adolescentia, 
ingenitœ nequitiae jam effœta conceptibus ^, sese in totius 
pudoris damna proripuit, vêtus illa devotio prorsus exta- 
buit. Etsi adhoram, Deus meus, bona voluntas, immo ^ simi- 
litudo bonae voluntatis visa est excanduisse, pessimarunf 
cogitationum imbribus obnubilatam mox contigit eam ^ deci- 
disse. 



[GAPUT VII] 

Contendebat denique mater mea eeclesiasticis me bene- 
fîciis quoquo pacto inserere K Prima igitur insertionis causa 
non modo mala, sed et nefaria extitit. Adolescentulus 
frater meus quidam eques, et municeps Clarimontis^ castri, 
dico autem ^ ejus quod inter Compendium atque Bellovacum 
situm est, a domino ipsius oppidi, nescio utrum donativi, 
seu feodalis debiti gratia, dandas opperiebatur ^ peeunias -^ 
Cumque ille/' largiendorum, ut opinor, inopia prœbere 
diferretfi^, quorumdam parentum meorum consilio illi sug- 
gestum est, ut canonicam, quam praebendam nominant, 
ecclesia) loci illius \ qua3 ejus ditioni contra scita canonum 

a. B f° 36 ceptibus. — b. imô D. — c. manque B (et D). — d. duo anle D. 
— e. operiebatur D. — f. illis D, — g. deferret D. 



1. La papauté était bien forcée d'accepter au même moment les résul- 
tats de ces brigues familiales. Le chapitre 5 du concile de Rome de 1099 
porte : « Quicumque sane cupiditate parentum, cum adhuc essent parvuli, 
ecclesias vel ecclesiarum bénéficia per pecunias adepti sunt, postquam eas 
omnino dimiserunt, si canonice in iis vivere voluerint, pro misericordia 
ibidem eos esse concedimus » ^Labbe, Go/ic, X, 615). 

2. Glermont-en-Beauvaisis, Oise, ch.-l. d'arr. 

3. Sur cette espèce de fief en argent, cf. P. VioUet, Hist. du droit civil 
français, Paris, 1905, in-8, p.^687-688. 

4. Cf. le comte de Luçay, Etude sur le comté de Clermont-en-Deauvoisis^ 
Paris, 1878, in-8. 



20 VEN. GUIBERTI Vlïii: LIBER 1 

subjacebai, mihi daret, et a fratre meo pênes eum repe- 
tundarum molestia jam cessaret. 

Erat ea tempestate nova super uxoralis presbyteris 
apostolicae sedis invectio, unde et vulgi clericos zelantis 
tanta adversus eos rabies œstuabat, ut aut eos ecclesiastico 
privari beneficio, vel abstineri sacerdotio infesto spiritu 
conclamarent *. Ad hoc ^ patris mei quidam nepos, vir suos 
cum potentia, tuni prudentia prœminens^, cum venerio*^ 
operi adeo pecualiter indulgeret, ut cujuspiam neeessitu- 
dini fseminarum in nuUo deferret, tanta in elerum super 
prœfato canone bachabatur instantia, acsi eum singularis 
ad detestationem talium pulsaret pudieitia : et cum esset 
laicus et suis arceri non posset legibus, quanto laxiores 
fuerant, tanto his abutebatur fœdius, neque enim uxoriis 
poterat contineri retibus, quippe qui hujusmodi numquam^ 
passus est illaqueari nexibus. Hiis igitur cum fsetido passimi 
pro talibus sparg-eretur odore, sed tum eum saecularis, qua 
praîminebat *^, ôpulentia defensaret, numquam ^ suœ objectu 
impuritatis adversus sacrum ordinem ipsius pervicacia deto- 
nare cessabat. 

Causam itaque nactus, qua mihi cujusdam loculosi-, ut 
ferebant, presbyteri detrimento proficeret, apud castrensem 
dominum, pênes quem satis superque poterat, utpote qui 
ei tantopere necessarius erat, egit, ut clerico absente et 
penitus inconvento me evocaret, et investituram prœfata? 
mihi canonicie daret. Ecclesiœ enim illi contra jus et fas 
maie ab episcopo indulta licentia abbatiabatur^^, et canones 
a canonicis non canonicuS^^ exigebat. Quia ergo tune tempo- 

a. /ia?c D. — b. prœeminens D. — c. venerico D. — d. nunqiiam D. 
— e. prœeminebat D. — /'. abatiabainr D. — r/. non canonlcus a cano- 
nicis D. 



1. Au même moment, Urbain II faisait condamner ces mœurs aux con- 
ciles d'Amalfi (c. 2 et 12, Labbe, Co/ic, t. X, p. 476-477) et de Clermont- 
Ferrand (c. 9, ibid., p. 507). 

2. Locu^o.si n'est pas pris ici dans son sens habituel. Il semble s'appli- 
quer péjorativement à la naissance ou à la fortune du prêtre en question. 



VEN. GUIRKRTI VIT JE LIBER 1 21 

ris non modo conjugale in exitium ^ primorum ordinum ^ et 
canonicatis personis causabatur commercium, sed etiam 
non minus eeclesiastieorum citra animarum regimina offi- 
ciorum, ut sunt praebendie, cantoratus, pra^positurœ et 
cetera* id genus, crimini ducebantur emptiones, ut de liono- 
ribus sileam, qui interna jubentur actitare négocia^ quique 
ejus, qui praebendam amiserat, clerici faventes partibus, et 
aequaevorum meorum plurimi super simonia et excommuni- 
catione, quae recens percrebruerat, crebra cœperunt motare 
susurria '^, Idem namque cum esset presbyter, et uxorem • 
haberet, qui ab ea officii sui suspeusione absterreri non 
poterat, facere siquidem missas omiserat. Quia ergo post 
corpus suum mysteria divina posuerat, ea recte plexus est 
pœna, quam seevasisse sacrificii abrenuntiatione putaverat. 
Itaque spoliatus canonica, quia per quod arceri possit 
amplius non habebat, missas quaslibet '' jam libère, retenta 
etiam uxore, cantabat. Ilinc celebri rumore satum est, 
quod inter eadem sacra matrem meam cum sua familia 
repetita in dies excommunicatione conficeret. At mater 
divinorum semper timida, et peccatorum pœnas et proinde 
oflfendicula verens, il H maie pra^bitîP illico pra'bonda; renun- 
cis^t, et sub spe obitorum clericorum, aliam mihl apud çastri 
dominum locat*^. Fugimus itaque arma ferrea, et inciditnus 
in arcum a?reum. Sub pra\stolatione enim aliénée mortis 

a. Corr. de B. iriiim X (et D). — b. cœtera D. — c. negotia D. — 
d. Corr. de D. quolibet B. 



1. Les ordres ecclésiastiques du sous-diaconat, du diaconat et de la 
prêtrise. 

2. On peut traduire cette lonj^ue phrase de la façon suivante: « Comme à 
cette époque non seulement leurs relations conjugales devenaient un péril 
pour les persf»nnes des trois premiers ordres et pour les chanoines, mais 
qu'on considérait comme un crime l'achat des fonctions ecclésiastiques 
qui ont trait à la cure des âmes, comme préhendes, chanlreries, prévôtés, 
etc., sans parler des honneurs ^épiscopaux et abbatiaux], tous ceux 
qui sont excités à orj^aniser des discordes intimes, tous ceux qui 
suivent le parti de tout clerc qui a perdu sa prébende, beaucoup enfin de 
mes contemporains commencèrent à élever des murmures nombreux à 
l'occasion de la simonie qui s'était développée récemment, et au sujet de 
Vexcommunication. » La traduction de Guizot {Coll., t. IX, p. 368) manque 
de précision. 

3. Exemple d'expectative condamné formellement ici par Guibert. 



4» 



22 VKN. GUIBERTI WTM LIBER I 

aliquid dari, nihil aliud est, quam cotidianum homicidam 
quempiam jubere fieri. 

Domine Deus meus, ita tune spebus illis pessimis * invol- 
vebar, et tuorum expectatione donorum, quae necdum 
experiri didiceram, nuUa tenus detinebar. lUa tua mulier 
nondum comprehenderat, quas spes, quas securitates de 
meis apud le vietualibus habere debuerat, nec quœ bénéficia 
a te mihi erant parla, cof*;noverat. Quia enim aliquantisper 
adhuc in mundo agens, qu8B mundi fuerant, sentiebat, 
. nimiriim ea, qua? sibi ipsa provide re delegerat, mihi etiam 
ipsi mundana, ut putabat, quœsituro quaerebat. At, post- 
quam, animœ propriœ animadverso periculo, innumeros 
cordis angulos ad praeteritœ deplorationem vitœ congessit, 
quasi diceret : « Quod mihi nolo fieri, alii non faciam^, » 
ea quœ pro se contempsit agere, extremae arbitrata est 
dementiœ pro aliis exercere, et quod sibi ambire desierat, 
nefarium rata est ad sui perniciem alteri concupisse. Quod 
longe aliter a multis fieri constat, quos quidem attendimus 
sua ad integrum obtentu paupertatis abjicere, sed aliorum, 
non modo suorum, quod et ipsum malum est, sed etiam 
exterorum, quod deterius, plus nimio procurationes ardere. 

« 

[CAPUT VIII] 

Sed libet paulo altius, quantum nostri temporis mentione 
recurritur, status religionum conversionumque, quas vidi- 
mus, attingere ; unde et banc ipsam^..., necnon et pleros- 
que alios bonœ mutationis contigit exempla sumpsisse*^. 
Monachile propositum sub antiquis floruisse temporibus 
affluens scriptorum relatio est. Nam quia super exteris 
mihi regionibus silentium est, sub quibusdam Franciae 
regibus hujus scita^ institutionis, varia diversis extruenti- 

a. pessimus D, — b. Lacune. — c. siimsisse B. 



1. Cf. Matthieu, vu, 12. 

2. Dans le sens de décrets, c'est-à-dire de rèpflesrelig^ieuses. 



m.> . ■ • ^' 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1 23 

bus loca coluisse noscuntur; -in quorum aliquibus tam pie 
vivenlium confluxit enormitas, ut miremur tantam homi- 
num frequentiam quoraodo cohibere valuerit adeo locorum 
arcta capacitas. Inter quœ profecto queedam spécial! pol- 
lentia districtione fuerunt, quae nonnulla, in quibus fervor 
ordinis tepuerat, monasteria sœpe nobiliter innormarunt, 
ut fuit aliquando Luxovium ^ in Gallia, quœdam etiam in 
Neustria^, quœ nunc appellatur Northmannia. Sed quia 
juxta illud poetae veridici dictum, quod videlicet summis 
negalum est stare diu, et quod multo verlus constat, dece- 
dente inter habenas iniquitatum sa^culo, sanctœ conversa- 
tionis refrixit uaritas ^, et rerum opulentia quasdam post- 
modum sensim deseruit ecclesias : et inde bene conver- 
santium, dum et ipse manuum labor sorduit, facta est 
raritas. 

Unde nostris monasteria vetustissima numéro exténuai a 
temporibus, rerum antiquitus datarum exubérante copia ^, 
parvis erant contenta conventibus, in quibus perpauci 
reperiri poterant, qui peccati fastidio sœculum respuissent ; 
sed ab illis potissimum detinebantur ecclesia», qui, in eis- 
dem parentum devotione contraditi ^ ab ineunte nutriel)an- 
tur aetate. Qui quanto ^ minorem super suis, qua^ nulla 
sibi videbantur egisse, malis, metum habebant, tanto intra 
cœnobiorum septa remissiore studio victitabant; qui admi- 
nistra tiones ac officia forastica, cum pro abbatum a ut 
necessitate, aut libitu sortirentur, utpote voluntatis propriœ 

a. charitas D. — b. quantum D. 



1. Monastère de Luxeuil (Haute-Saône^ arr. de Lure, ch.-l. de canton), 
fondé vers 590, par saint Golomban. 

2. L'usage du mot de Neustrie pour désigner le pays occupé par les 
Normands apparaît pour la première fois avec Dudon de Saint-Quentin. 
Dans la Préiace des GestaDei per Francos^ Guibert revient sur l'identifica- 
tion de Northmannie et de Neustrie (Dachery, Guih. op., p. 369). 

3. Expression consacrée par les règles monastiques (en particulier le 
ch. IV de la règle bénédictine). Cf. Dachery, A'o^ae, p. 582. 

4. Sur ces oblats, v. Lanfranc, Epist., XXXÏI (éd. dans Dachery, 
Guib. op., p. 416. Migne, P. L., t. 150, col. 531-532), la note de Dachery, l. c, 
p. 362-368, et R. Chasles, dans Positions des thèses... de l'École des Chartes, 
1906, p. 43-5K 



24 YEN. GLIBERTI VIT.E LIBER 1 

avidi, exterioresque licentias minus experti, ecclesiaslicas 
occasione facili dilapidare pecunias, hiis ^ expensis redditus 
seu gratuite dilargiri ^. . . Et licet tum minus apud eos 
religio curaretur, ex sua siquidem fiebant raritate ipsi 
monachi cariores. 



[CAPUT IX] 

Cum ergo sic se agerent, et alieujus ad eos pretii vix 
ullus accederet, quidam eomes castelli Britoilensis^^, quod 
in Ambianorum Bellovacorumque confînio consistit, ad 
excitandas plurimorum mentes emersit. Is in œtate positus 
florulenta, cum gratissimae esset elegantiœ, praesertim cum 
sicuti nobilitate genus ejus, ita et mirabili specierum cons- 
picuitatepolleret, aliorum quoque municipiorum, divitiarum 
etiam omnium claritate pateret, mens tandem hominis in 
multo superbiae fastu constituta resipuit, et ad ejus, quam 
seculariter^ sectari cœperat, vitiorum miseriam sese con- 
templando retorsit. Animae igitur suae miserabilitate pers- 
pecta, et quia nil aliud quam dampnare^etdampnari^', fœdare 
et fœdari in seculo ^ faceret, quem vivendi modum arriperet, 
diu cum quibusdam, quos tanti desiderii conscios et 
comités habere delegerat, multimode plura discutiens, per- 
tractabat. Vocabatur autem ipse Ebrardus ^\ vir inter pri- 
mores Francife undecumque famosus -. 

a. hls D. — h. Lacune. — c. Capitales B. Britoliensis D. — d. sœcula- 
riler D. — e. damnare D. — /*. damn.tri D. — g. sœcalo D. — h. Capitales B. 



1. Breteuil-sur-Noye, arr. de Clermont, ch.-l. de canton. 

2. Evrard, fils d'Evrard, vicomte de Chartres, apparaît comme témoin 
dans une charte de Gautier, évèque de Meaux, entre 1045 et 1082 (d'Arbois 
de Jubainvillc, Hist. des comtes de Chumpacfne, t. I, p. 495). Il appartenait 
à la famille du Puiset ; on ne sait pas la date de sa naissance, et il est mort 
le U> septembre d'une année indéterminée, après 1005 (A. de Dion, Les 
seicfneiirs de Breteuil-en-Bennvaisis, dans Mém. de la Soc. de l'hist. de 
Puris, 1883, t. X, p. 203-205). Quand il quitta le siège, il fît don à l'abbaye 
de Marmouliers, où il devait plus tard se retirer, de la terre de Notton- 
ville: cette donation est de 1073 (de Dion, loc. cit., p. 204), et elle est 
précédée d'une notice qui résume l'histoire d' vrard : « lUustris quidam 



VEN. GUIBERTl \ITM LIBER T 25 

Tandem expresse in evidentiam operis diutinae cogita- 
tionis intuitu, nemine remansurorum conscio, cum illis, 
quos in sodalitiurii arripiendae hujus religionis sibi clandes- 
tina soUicitatione consciverat, in neseio quas exteras fugax 
excessit provincias ; quas sui prorsus nominis ignaras, cum 
libenter incoleret, et carbonibus faciendis, ad opem sump- 
tuum, operam daret, et hac illacque cum suis per rura et 
oppida venum ferret, tum primum ratus est se supremas 
attigisse divitias, et erat considerare omnes ab intus fîliae 
régis glorias. Quid? Exemplum unde et ipse sumpserit hic 
attexam. 

Teudebaldus ^ ^ , quem sanctum hodie universi agnomi- 
nant^, ut multœ jam ecclesiae sub ejus nomine consistentes 
ipsum passim insigniant, juvenis génère nobilis extitit 
ante id tempus. Qui, inter ipsa rudimenta militiae arma 
despiciens, nudipes a suis elabitur, supradicto artifîcio 
addicitur, per quod aliquamdiu sub insolita necessitate 
vita transigitur. Hoc, inquam, animatus exemple Ebrar- 

a. Capitales B. 

Carnotcnsis vicecomes, Ebrardus nomine, audita Domini voce qua dicit : 
« Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidct, non potest meus esse 
« discipulus », et « Venite ad me, omnes qui laboratis et oneratiestis, et ego 
« vos reficiam » ; timens ne, si ab ista Domini benignissima admonitione se 
faceret alienum, aiienaretur etiam in luturo a regno cœlorum, excogitare 
cœpit qualiter ad ipsum Dominum propiusaccederet, ipsiusque servitio se 
familiarius manciparet. Et quia ad hoc magnum ei faciebant impedimentum 
et praesens saeculum, et quaeque in eo possidere videbatur, nec facile illi 
erat adimplere quod volebat, maiuit omnia relinquere, quam pro hisin per- 
petuum infernales cruciatus sustinere. Igitur honorem suum et possessiones 
fratribus suis dereliquit ; reliqua autem quae in auro et argento habere 
poterit, pauperibus erogavitiquatinus nihil jam sollicitusde rébus transito- 
riis, securius et expeditius inhiaret divinis. Intra illa... » (//. F., t. XIV, 
p. 33). Il abandonna, comme Simon de Crépy, sa femme, pour devenir le 
frère Ebrardus de Pnteolo, comme il se lit au bas de plusieurs chartes de 
Marmoutiers (De Dion, loc. cit., p. 204-205). 

1. Saint Thibaud est né à Provins, dont il est le patron, et est mort à 
Vicence en Italie (Mabillon, Ann. Ord. S. Ben., siec. VI, pars II, p. 157- 
158). On a deux vies contemporaines de ce personnage, pubHées l'une par 
Mabillon {loc. cit., p. 158-168; cf. Sigebert de Gembloux, Chron., an. 1050, 
dans .Vo7i. Germ., SS., t. VI, p. 359), l'autre par les BoUandistes {AA. SS., 
Juin, t. VII, p. 5i3-5i6). — Cf. A. Allou, Vie de saint Thibaut, prêtre et 
ermite, patron de la ville de Provins, Meaux, 1873, in-8. Il a été considéré, 
au XIX» siècle, comme le fondateur de la charbonnerie (O. Ditto, Massone- 
ria, Carboneria ed altre società segrete nella. sloria del risorgimento ita- 
liano. Torino-Roma, 1904, in-8, p. 139, n. 1). 

2. La bulle de canonisation de saint Thibaud contient un résumé de sa 
vie {AA. SS., loc. cit., p. 546-548). 



26 YEN. GUIBERTI \ITM LIBER I 

dus, ex tam humili opifîcio, ut prœmisimus,' victitare 
decreverat. 

At, quia nulla sunt bona, quae non aliquas aliquociens^ 
praebeant alicujus malignitatis causas, dum in aliquo, die 
quodam, nescio quid acturus operis, esset vico, ecce quis- 
piam ei astitit sub Tyria ^ lacerna, tibialibus sericis pedulum, 
abscisione damnatis *, muliebriter diductis a fronte crinibus 
et summas attingentibus ulnas, amasium potius exhibens 
quam exulem. Quem ille, cum ex vera quis esset sinceri- 
tate perquireret, et ille oblique paulum oculo abducens 
supereilium, specie pudoris ablata, dieere contaretur, et 
ille contabundo magis ac magis pie curiosus instaret, ad 
ultimum tandem vix quasi hominis instantia victus erupit : 
« Sum inquit (sed vos quaeso*^, cuipiam ne dicatis), Ebrar- 
dus Britoilensis ^ quondam cornes, qui, ut scitis, in Fran- 
cia olim dives, exilio me relegans, spontaneas peccatorum 
meorum pœnas luo ». Dixerat vir illustris, et eum, qui se 
interrogaverat, arrogatae sibi personœ repentina translatione 
confudit. Admiratus igitur incredibiliter perversi hominis 
impudentiam, spreto, ut sic dixerim, simulacri^ illius allo- 
quio, ad suosinde sermone relato Z', ait : « Sciatis, o amici, 
hoc vitae propositum nobis quidem utile, sed aliis quam- 
plurimis exitiale, quia quod ab istiusS^ore audistis, de mul- 
tis consequenter intellexisse potestis. Si igitur Deo intègre 
placere volumus, quod aliis scandali, imo falsitatis occa- 
sionem praebet, evitare debemus. lUo itaque stabiliter nos 
feramus; ubi sublato exilii, quod pro Deo patimur, nomine, 
causas omnibus arrogantis vocabuli subtrahamus » . Hiis '* 
edictis, commutato consilio, Majus Monasterium^ petivere, 
ibique, suscepto sanctae conversationis habilu, perenniter 
deserviere. 

a. aliquotiens D. — b.Corv. de D. tiria B. — c. manque D. — d. Les deux 
mots en capitales B. — e. simulachri D. — f. relato sermone D. — 
g. ipsius D. — h. his D. 

1 . La lacerna est un manteau de pluie, les tibialia des pantalons ou braies, 
les pedules des chaussons. 

2. Marmoutiers, célèbre couvent aujourd'hui en ruines, Indre-et-Loire, 
àrr. de Tours, commune de Sainte-Radegonde. Voir p. 24, n. 2. 



an 



YEN. GUIBERTl VITiË LIBER l 37 

Hune ipsum audivimus tantas, dum seculo * viverei, cul- 
tiorum vestium habuisse curas, ut nuUis ditioribus impar 
esset : adeo autem indignabundœ habitudinis, ut facile 
euipiam, vel verbo, aggressibilis nequaquam videri posset. 
Quem postmodum sub monaehia positum, tanta corpus 
suum vilipensione habere conspeximus, ut indumenti vili- 
tas, vultus demissio, membrorum exilitas, non fuisse 
comitem, sed agrestem rusticulum loqueretur. Et cum per 
urbes ac oppida pro abbatis imperio mitteretur, nunquam 
propria addici potuit voluntate, utcastella, quae reliquerat, 
vel semel ingredi pateretur. Hœc, qme superius relata sunt, 
ipse mihi retulit, cum me adhuc juvenculum tantopere 
veneraretur, atque suœ consanguin itati ^ asciscerét, ut 
amoris sui atque cultus speciali quadam singularitate 
donaret. 

Gui inolitum quiddam curialissimum fuit, ut si quos 
reperiret, quos praeniinere ^ literis sciret, in libellulo, quem 
ad id operis secum ipse crebro gestaret, quemque pro suo 
captu dictitare prosa seu versibus cogeret, ut dum quo- 
rumque ^, qui super eo praedicabantur studio, dicta colli- 
geret, ex dictis etiam singulorum sensa ^, libraret ; quœ 
siquidem quamvis per se non caperet, ex eorum tamen, 
quibus hœc legenda pan débat, indubie sententia mox tene- 
ret, in quo potissimum quis autin sensu, aut carminé accu- 
ratiora dixisset. Haec de viro quondam nobili, sed jam 
nobiliore fine bono libasse sufficiat. Is, inquam, inter 
memoriae nostrœ viros exemplo primus conversionis glo- 
riosiore resplenduit. 

[CAPUT X] 

At vero qui Paulum ex Stephani sibi oratione creavit ^, 
exemplum idem multo felicius latiusque per potentiorem 

a. sœculo D. — h. consangninilatis D. — c. prœeminere D. — d. quorum- 
cnmque D. — e. Gorr. de D. censa B avec s interlinéaire. 

1 . Cf. Acl. ApostoL, VII, 57, et XXII, 20. 



28 YEN. GUIBERTI VlTiË LIBER l 

satis alterum propagavit. Simon* enim quidam^, Radulfî * 
comitis fîlius, mirabili nostri temporis religionem inopinae 
mutationis claritate ditavit. Qui quidem Radulphus'^^'* quam 
celebris ubique Francorum potentiae fuerit, quas urbes 
invaserit, quot oppida 'mira sagacitate quœsita^ tenuerit, 
multi superstites, qui ejus actuum meminere, sunt testes. 
Quantus etiam fuerit ex eo uno conjici posset, quod Hen- 
rici* régis uxorem, Philippi * itidem régis matrem, in con- 
jugio post mariti decessum habuerit. 

Juvenculus igitur Simon*', cum mortem pater obiisset^, 
obtento eomitatuum ejus honore brevi tenuit. Nam causam 
adeo maturatae conversionis hanc aliqui fuisse ferunt. In 
quodam oppido ^, quod sibi usurpatione potius quam here- 
ditate ^ provenerat, ejusdem patris reliquiae conditae fuerant ^. 

a. Capitales B. — b. Capitales B. Radulphi D. — c. qusesiia mira 
sagacitate D. — d. obisset B. — e. hœreditate D. 



1. Simon, comte de Valois, succéda à son père Raoul III en 1074, Son 
beau-frère Barthélémy Bardoul, sire de Broyés, et le roi Philippe I*"" lui 
firent à plusieurs reprises la guerre. L'exhumation du corps de son père, 
qui eut lieu le 22 mars 1077, 1 amena à renoncer au monde. Délaissant, la 
nuit même des noces, sa femme Judith, fille du comte d'Auverj^ne, 
Robert II, il s'enferma au couvent de Saint-Oyen ou de Saint-Claude, tan- 
dis que sa femme entrait à la Part-Dieu. Simon mourut à Rome le 
29 septembre 1082, après une mission que lui avait confiée le pape auprès 
de Robert Guiscard. Ses biens avaient été accaparés par les barons 
voisins à son entrée en religion, en particulier par Etienne de Champagne et 
Enguerrand de Coucy ; le roi s'empara du Vexin {Art de vérifier les (dates, 
t. II, p. 703-705). 

2. Yves de Chartres donne la généalogie approximative de ce personnage 
{Epist., n*» 45, dans Migne, Patr. lat., t. 162, col. 57-58) : « Perlatum est ad 
aures nostras quod Mellentinus comes ducere velit in uxorem flliam 
Hugonis Crispeiensis comitis... Horum autem consanguinitas necignola est 
nec remota, sicut testantur et probare parati sunt praeclari viri de eadem 
sati prosapie. Dicunt enim quia Gualtcrius Albus genuit matrem Guale- 
ranni comitis, qui genuit matrem Roberti comitis. Item supradictus Gual- 
terius genuit Radulphum patrem alterius Radulfî, qui genuit Vermandcn- 
sem comitissam, ex qua nata est uxor comitis Hugonis, cujus flliam nunc 
ducere vult Mellentinus comes. » — Ce Raoul fut marié deux fois, la 
première à une certaine Aliénor, la deuxième à Anne de Russie, veuve de 
Henri I""^ (cf. Cl. Hemer.neus, Augusta Viromanduorum vindicata et illus- 
trata. Paris, 1643, in-4, ad an. 10 46; André du Chesne, Hist. de la maison de 
Chastillon-siir- Marne. Paris, 1621, in-4, p. 657-658); ce fut un des bienfai- 
teurs de la collégiale de Saint-Arnoul de Crépy (Dachcry, Giiib. op., Notae, 
p. 547 ; cf. Gall. Christ., t. X, col. 1484). 

3. Crépy-en-Valois, Oise, arr. Senlis, ch.-l. de canton. 

4. Dachery, loc. cit., p. 596, a publié une charte de Simon de Crépy, de 
1077, concernant le tombeau de son père, d'après le cartulaire de Crépy : 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 29 

Quod fîlius, verens ne animae patris offîceret, ad illud quod 
sibi ex jure constiterat, déferre proposuit : quo ante dela- 
tionem detecto, et sub oculis filii ad nudum revelato, cum 
potentissimi genitoris quondamque ferocissimi tabidum 
attendisset corpus, ad contemplationem miserâe conditionis 
se contulit. Et exinde quicquid sublimitatis sibi arridebat 
et gloriae, fastidire jam cœpit. Concepta itaque hac ipsa 
voluntate, fervente tandem desiderio quod parturiebat 
emisit, et patriae suorumque fugax, fines excedens Franci- 
cos, Burgundiam ^ ad Sanctum Eugendum - in territorio 
Jurensi concessit. 

Audivi etiam quod nobilissimi quamdam generis juven- 
culam sibi desponderat, quae cum amantissimum juvenem 
sibi et mundo repudium dédisse rescisset, ipsa inferior 
videri non tolerans, virginalibus Deo servientium turmis 
virgo perse veratura sese conseruit ^. 

Aliquanto post monachatus susceptionem tempore 
elapso, postliminium fecit in Franciam, et tôt tantosque 
sermonumjejus puritas et animi, quam in facie prœferebat, 
humilitas viros animavit et feminas'"*, ut infinita sexuum 
agmina ad via» prosecutionem istius sub eo tempore confla- 
rentur, et undecumque ad id propositi exemplo ejus nomi- 
nis plurimi citarentur ^. Equestrium siquidem virorum 
studium hominis multum sollicitavit examen '\ 

a. fiEininas D. 

« In nomine... Quaproptcr e^o Simon, cornes Grespeiensis, etc. Saluteni 
aniniac nieac, inio et patris mei vcnerabilisconiitis Radulphi, praecavens in 
futuruni, pracsentis vitao clies nihil esse conspiciens, atque mentem pro 
posseinconsidcrationc aeternitatis %cns,supradictuni Hadulphum patrem 
meum de Montedesiderio, jam per très annos post sui corporis dissolulio- 
nem ibi jacentem, asportare feci, et ecclesiae Sancti Arnulphi... reddidi, 
ibiquc more antiquorum juxta sepulcrum matris meae, uxoris suae, nec- 
non et praedecessorum nostroruni cum psalmis et orationibus in spelunca 
duplici coUocare feci, ut melius apud Deum, eumdem archiepiscopum et 
martyrem, videlicet beatum Arnulfum, habeamus pro animabus nostris 
intercessorem... Actum Grispiacensi castelio, XI. kal. aprilis, anno Incar- 
nationis 1077, indictione XV, epacta XXIII, concurrentibus VI, régnante 
Philippe rcge Francorum. » 

1. Il s'ajçit du comté de Bourgogne. 

2. Saint-Oyen, aujourd'hui Saint-Glaude, Jura, ch.-I. d'arr. 

3. Vita B. Simonis, c. iv, éd. Dachery, à la suite du De vila sua, p. 673. 

4. Vita B. Simonis, c. xi-xiii, p. 676-677. 

3. La Vita B. Simonis a été publiée par Dachery, à la suite de l'édition 



30 VEN. GUIBERÏI VIT^ LIBER 1 



[CAP UT XI] 

At quia conveniebat, ut et litteratorum ^ quispiam sacri 
gregem ordinis sub eodem affectu'^ post se eontraheret, 
fuit non longe ab his diebus Bruno ^ quidam in urbe 
Remensi vir, et liberalibus instructus artibus, et magnorum 
studiorum rcctor, qui conversionis initia ex subjecta ^ nactus 
occasione dinoscitur^iManasses ^ quidam, post Gervasii ^ 
famosissimi archiepiseopi decessum ^, praedictae urbis regi- 
mini simoniace se intrusit ^, vir quidem nobilis, sed nil *^ 
prorsus serenitatis, quœ prima ingenuitatem decet, 
habens ^ : tantos enim fastus ex illa novitate conceperat, 
ut regias peregrinarum gentium raajestates, immo ff majesta- 
tum ferocitates imitari videretur ; peregrinarum dixi : in 
Franeorum enim regibus ea viguit naturalis semper modes- 
tia '*, ut illud Sapientis dictum, etsi non in scientia, in actu 
tamen habuerint : « Principem, inquit, te constituerimt, 

a. literatorum D. — b. affectum B (et D). — c. Capitales B. — d. Gorr. 
de D. sujecia B. — e. nihil D. — /". Dans la citation de la Gall. Chriat.^ 
IX, 170 : « sed nihil prorsus habens serenitatis. »> — g. imà D. — h. Corr. 
de B (et D). moleslia X. 



de Guibert, p. 671-678 (Migne, P. L., t. 156, col. 1211-1224), Mabillon, ^A. 
SS. Ord. S.Ben. , Saec. VI, t. II, p. 37»-38l, et en extraits dans AA. SS. 
BolL, Sept., t. VIII, p. 7ii-751, //. F., t. XIV, p. 37-40; et Mon. Germ., SS., 
t. XV, 2, p. 905-906. 

1. Saint Bruno est né à Golojçne dans la première moitié du ix" siècle, et 
est mort en Galabre, à Délia Torre, le 6 octobre 1101. Il étudie à Paris, à 
Reims, devient chanoine et chancelier de l'église de cette dernière ville. Il 
accuse au concile d'Autun, en 1077, l'archevêque Manassès du crime de 
simonie et doit quitter la ville; il vit monastiquement dans le diocèse de 
Lanj^res, puis se retire avec six compagnons pour fonder la Chartreuse 
dans le diocèse de Grenoble. Urbain II l'appelle à Rome en 1089 avec ses 
disciples; resté seul, il fonde en 1094 une seconde Chartreuse à Délia Torre. 
H. Lôbbel, Der Slifter desCarthàuser-Ordens, der Heilige Bruno aus Kôln 
(Kirchengesch. Studicn, V, ij, Mïmsler, 1899, in-8, a raconté la vie de saint 
Bruno d'une façon critique et montré le parti que l'histoire peut tirer du 
témoifj^nage de Guibert ip. 11-14). Sur le développement de l'ordre, v. 
P. VioUet, Ilisl. des instit. polit, et admin. de la France, t. II, Paris, 1898, 
p. 377-378. 

2. Gervais est mort le 4 juillet 1067 {Gall. Christ., t. IX, col. 70). 

3. L'archevêque Manassès ne fut pas consacré avant le mois d'octobre 
1069 {Gall. Christ., t. IX, col. 71). 



VEN. GUIBERTI VlTJi: LIBER l 31 

noii extoUi, sed esto in illis quasi un\is ex illis ^ » Is igitur, 
cum milites suminopere affectarei, clerum negligerei, 
dixisse aliquando refertur : <( Bonus, ait, esset Remensis 
archiepiscopatus, si non missas inde cantari oporteret. » 

Hujus ergo mores prorsus improbos et stupidissimos 
habitus cum omnis honestus horreret, Bruno ^ in ecelesiis 
tune Galliae opinatissimus, cum aliis quibusdam Remensium 
clericorum nobilibus, infamis illius odio, excessit ab urbe. 
Quem postmodum proceres, clerus, atque burgenses, cum 
ab Hugone, qui Diensis agnominabatur, archiepiscopo 
Lugdunensi^, apostolicae sedis legato, viro in tenore^justi-» 
tiœ clarissimo, creberrimo anathemate feriretur, et ille 
manu militari thesauros ecclesiae dilapidare ^ niteretur, a 
sede quam maie obsederat, pepulerunt '\ et exilio relegatus 

a. Capitales B. — b. fœnore D. — c. Gorr. de B (et D). dilapidans X. 



1. Liber Ecclesiastici^ XXXII, l : <« Rcctorcm teposuerunt ; noli extoUi 
esto in illis quasi unus ex ipsis. » 

2. Hugues de Die, d'abord évêque de Die (1073), puis archevêque de 
Lyon en 1082, remplit diverses légations sous Grégoire Vil, Victor 111, 
Urbain II et Pascal II (cf. G.-L. Ilenriot, La vie et Les lé(f niions iV H ligues 
de Die dans Positions des thèses... de iÉcole des Chartes] lOOi, p. 71-7i^. 

3. Parmi les causes de l'hostilité des Remois contre Manassès et de la chute 
de l'archevêque, il convient de noter l'opposition qu'il fit à lélection cano- 
nique de Tabbé de Saint-Rémy, de Reims, en 1072, et la célébration accom- 
plie par lui à Reims de l'union de Philippe et de Bertrade. Convoqué au 
concile d'Autun, en 1077, pour s'y défendre, il refusa d'y paraître et fut 
condamné. Il en appela au pape Grégoire VII qui d'abord jeta sur lui l'in- 
terdit, puis le restitua dans son grade et son office, à condition qu'il vînt 
au tombeau de saint Pierre faire pénitence. Eu 1079, le pape insista auprès 
de Manassès pour qu'il se dirigeât vers Rome ; Manassès essaya de trou- 
ver des subterfuges. C'est alors que Hugues de Die convo(|ue à Lyon un 
synode où Manassès est prié de se rendre. Au lieu d'y aller, il publie un 
libellas composé par lui ou par quelqu'un de son entourage et récuse les 
témoins qu'on lui oppose, dans une lettre où il prend vivement à partie 
saint Bruno; il y disait de ce dernier : « Nec noster clericus, nec nostcr 
natus aut renatus est, sed S. Chuniberti Coloniensis in regno Teutonico- 
rum canonicus est, cujus societatem non magnopere afîectamus, utpote 
de cujus vita et libertate penitus ignoramus ; et quia quandiu apud nos 
fuit, pro mullis beneficiis a nobis in eum coUatis maie et nequiter tractati 
sumus. » Malgré les efforts de Manassès pour corrompre le légat, il fut 
condamné (lOSO), mais la sentence ne fut définitivement signifiée par le 
pape qu'en décembre 1081, au clergé de Reims et aux évéques de la pro- 
vince rémoise. Néanmoins, soutenu par le roi de France, Manassès se 
maintint quelque temps sur le trône archiépiscopal, et il fallut que Gré- 
jçoire VII écrivit à Philippe l""^ pour enlever 1 appui royal à l'excommunié. 
Ou rapporte la date de sa mort à l'année 1092 {Gall. Christ., i. IX, col. 71-75). 



32 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER 1 

œterno, cumsead excommunicatum tune temporis Henri- 
cum ^ imperatorem ^ ipse etiam excommunicatus contulis- 
set, hac illacque oberrans, sine communione posiremo defun- 
gitur^. 

Opère ^ vero precium-^ dici est quiddam, quod sub ipso 
intra urbem malignante provenit. Inter ecclesiastica orna- 
menta quœ militibus, qui suae inservierant tyrannidi, 
impertiverat, calix aureus non parvi bifariam precii ^ erat, 
quia et plurimae quantitatis fuerat, et nescio quota ibi parti- 
cula auri illius, quod a tribus Domino Magis oblatum est, 
affusa^, ut ferebatur, erat. Cum ergo forcipe desectum per 
portiones, quibus delibuerat, dilargiretur ealicem, et nemo 
sacratissimae rei suscipiendae acquiesceret, tandem sceles- 
tus quidam eques, suo muneratori non impar, suscipere 
passus, imo procaciter contempla sacramenti majestate 
corripiens, in amentiam illico versus, censum, quem inde- 
bite prœsumpserat, non expendit, et tamen temerariae 
cupiditatis continuo pœnas pendit. 

At Bruno ^, urbe déserta, seculo ^ etiam abrenunciare pro- 
ponit, qui, suorum notitias horrens, ad Gratianopolitanum^ 
processit territorium. Ibi in arduo et admodum terribili 
promontorio, ad quod difïicillimum et valde insolens iter 
intenditur (sub eo etiam praeruptissima- vallis vorago 
dehiscit), habitare deligens, hujusmodi mores instituit, et 
sequaces ejus hodieque sic vivunt. 

a. Capitales B. — b. Le texte deGuibertcitépar laGiillin Christiana, IX, 
71 , est léjjèremeut diftcrent : « Hujus erj:^o mores prorsus improbos et stupi- 
dissimos habitus quum oninis honestus horreret, Bruno in ecclesiis Gal- 
liœ tune opinatissimus, cum aliis clericorum Remorum nobilibus, infamia; 
illius odio excessit ab urbe; quem postmodum proceres, clerus atquc bur- 
genses, quum ab Hugone Diensi apostoliciu sedis le^ato anathemati feri- 
retur, a sede quam maie obsedcrat, expulcrunt ; et exilio relegatus îeterno, 
quum ad excommunicatum tune temporis Henricum ipse etiam excommu- 
nicatus se contulissel, hac illacque aberrans sine communione postremo 
defungitur. » — c. opéra D. — d. pretium D. — e. pretii D. — /*. e/fasa D. 
g. sœculo D. 



1. Henri IV, 1056-1106. Il fut excommunié par Grégoire VII en 1076 et 
en 1080. 

2. Grenoble. 



YEN, GUIBERTI VIT^ LIBER I 33 

Et ecclesia ibi est non longe a crepidine montis, paulo 
sinuatum devexum habens, in qua tredecim sunt monachi, 
clausirum quidem satis idoneum pro cœnobiali consueiu- 
dine habentes, sed non claustra liter, ut ceteri^, cohabi- 
tantes. 

Habent quippe singuli cellulas per gyrum claustri pro- 
prias, in quibus operantur, dormiunt ac vescuntur. Domi- 
nica a dispensatore escas, panem scilicet ac legumen acci- 
piunt, quod unicum pulmenti genus a quoque eorum apud 
se coquitur. Aquam autem, tam haustui quam residuo 
usui, ex ductu fontis, qui omnium obambit* cellulas, et sin- 
gulorum per certa foramina aediculis influit, habent. Pisce 
et caseo dominicis et valde festis diebus utuntur : pisce 
dixerim, non quem sibi ipsi emerunt, sed quem bonorum 
aliquorum virorum largitione susceperint. 

Aurum, argentum, ornamenta ecclesiae a nemine, nihil 
enim ibi praeter calicem argenteum. At eamdem ecclesiam 
non horis solitis, uti nos, sed certis ^ conveniunt. Missas, 
nisi fallor, dominica et solerapnibus^ audiunt. Nusquam 
pene^ loquuntur ; nam, si quid peti necesse est, signo exi- 
gitur. Vinum, si quando bibunt, adeo corruptum, ut nil 
virium, nil pêne saporis utentibus afferat, vix communi sit 
unda prœstantius. Ciliciis vestiuntur ad nudum, ceterarum^ 
vestium multa tenuitas. Sub priore agunt ; vices autem 
abbatis ac provisoris Gratianopolitanus episcopus vir pluri- 
mum religiosus exequitur. Cum in omnimoda paupertate 
se déprimant, ditissimam tamen bibliothecam coaggerant ^ ; 
quo enim minus panis hujus copia materialis exubérant, 
tanto magis illo, qui non périt 2, sed in eeternum permanet, 
cibo operose insudant ^. 

a. cxteri D. — b. Corr. de B (et D). omambit X. — c. Gorr. de D. 
céleris B. — d. solemnibus D. — c. pœne D. — f. cœlerarum D. 



1. Sur le goût littéraire des Chartreux, cf. Hist. litt., i. IX, p. 119, 
t. XXIV, p. 67. 

2. Instilutio divina, c. 32. 

3. Ces indications sur la vie des Chartreux à l'origine de la fondation, 
sont d'autant plus précieuses que leur règle, due au pieux Guignes, n'a été 

Ven. Guiberli vita. 3 



34 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

In tantuin, inquam, suœ sunt custodes inopiae, ut, hoc ipso 
quo agimus anno, Nevernensis* comes *, vir omnino reli- 
giosus et^ potens, eos, causa devotionis et optimœ, quœ hinc 
émanât, opinionis, inviserit, multumque super seculari*^ eos 
cupiditate, ut caverent inde, monuerit; cumque regressus 
ad sua eorum indigentiae, quam viderat, meminisset, et 
raonitorum quae eis intulerat nequaquam memor esset, nes- 
cioqua? argentea, sciphos ^ videlicet et scutras ^ precii /" plu- 
rimi eis misit. Sed eorum quae dixerat illis nequaquam 
obliviosos invenit : eommunicato namque mox consilio, 
quœcunque dixerat ad integrum refutata recepit. « Nos, 
inquiunt, neque in expensis nostris neque in ecclesiae orna- 
mentis, exterarum quippiam pecuniarum retinere delegi- 
mus. Et si in horum alterutro non expenditur, ut quid a 
nobis suscipitur? » Puduit itaque prâevaricatoriâe contra 
suum sermonem oblationis comitem, et tamen dissimulata 
aspernatione eorum^ boum tergora et pergamena plurima 
retransmisit, quae pêne inevitabiliter ipsis necessaria esse 
cognovit. 

Vocatur autem locus ille Cartusia *, in quo terra rei fru- 
mentariae causa parum ab eis colitur. Verum velleribus 
suarum, quas plurimas nutriunt, ovium, qualescumque suis 
usibus fruges comparare soliti sunt. Sunt autem infra mon- 
tem illum habitacula laicos vicenarium numerum exceden- 
tes fidelissimos retinentia, qui sub eorum agunt diligentia. 
Hi igitur tanto cœpta? contempla tionis fervore feruntur, ut 
nuUa temporis longitudine a sua institutione désistant, 
nec aliqua arduae illius conversa tionis diuturnitate tepes- 
cant. 

Inde etiam, quafi^ nescio occasione, mirabilis iste Bruno 

a. Capitales B. — b. ac D. — c. sœculari D. — d. scyphos D. — e. scu- 
tellas D. — f. prêta D. — ff. Corr. de B (et D). quo X. 



rédigée qu'en 1228 (imprimée en 1581). On trouvera aussi quelques détails 
dans Nicolas de Saint-Grépin, Vita S. Godefridi, HI, viii (dans Surius, 
VitaeSS., t. VI, p. 205). 

1. Sans doute Guillaume I»', comte deNevers et de Tonnerre, mort vers 
1097. 



VEN. GUIBERTI \iTM LIBER l 3S 

recedens, postquam his quaî pra4ibaviinus rudimenla, 
multa dictorum et factorum inculcatione prépstiterat, ad 
Appulos nescio Calabrosve ^ ^ concessit, et ibidem huie 
quiddam simile vivendi genus instituit. Ibi cum multa 
humilitate se ageret, et omnimoda piorum exemplorum 
praBbitione circumquaque fulgeret, ad episcopii dignitatem 
ab apostoliea sede quaesitus, et tentus, fugit, et seculum^ 
veritus, ne, ea quœ de Deo gustarat, amitteret, in dila- 
tione tanti muneris non divina, sed secularia ^ récusa vit. 

HaB, inquara, personœ conyersionum tune temporis extu- 
lere primordia. His coha^sere continuo virorum, femina- 
rumque grèges : omnis protinus ordo concurrit. Quid de 
a?tatibus loquar, cum decennesac^^undennes infantuli senilia 
meditarentur, et multo castigatiora gérèrent, quam aetatula 
pateretur ? Fiebat in illis conversionibus quod in antiquis 
fieri solebat martyribus, ut major in imbecillibus tenerisque 
corporibus inveniretur fidei vivacitas, quam in illis, in qui- 
bus grandaevitatis ac scientiœ floreret auctoritas ^. 

Cum ergo nusquam nisi in vetustissimis monasteriis 
monachorum haberetur ali quorum sedes, cœperunt ubique 
loci nova construi, et undecumque confluentibus magni ali- 
mentorum redditus adhiberi. Quibus facultas non aderat, ut 
grandiuscula fabricarent, alii binis, alii qaaternis, alii quot 
poterant alendis fratribus domos aç victualia componebant. 
Unde factum est, ut in villis, oppidis, urbibus atque praesi- 
diis, imo etiam ipsis saltibus atque agris, monachorum qua- 
quaversum sese exercendo dilatantium ^ repente fervere vide- 
rentur examina, eaque loca divino nomine et sanctorum 
cultibus emicarent, in quibus et lustra ferarum et spelea ff 
latronum extiterant. 

Affectabat ^ itaque spontaneam subire pauperiem tôt 
exemplis circumcincta nobilitas, et cœnobia, quae subibat, 

a. Calabrosne D. -^ b. sœculum D. — c. sœcularia D. — d. et D. — 
e. authoriias D. — f. Corr.de D. dilatatum B. — g.spelœa D. — h. afjec- 
tahanl D. 

1. Chartreuse Délia Torre, prés de Squillace en Calabre, fondée en 1094. 



36 VEN GUIBERÏI VlTiS LIBER I 

rebus a se contemptis inferciens ^, aliis eiiam ad hœc ipsa 
trahendis pia seinper venatione tendebat. At feminâB * iti- 
dem insignes maritorum celebrium jugalitate déserta, et a 
piis cordibus liberorum caritudine^ abstenta, coUatis 
inibi opibus, ecclesiasticis se stipendiis contradebant. Qui 
vero, vel quae non poterant rebus ad integrum abrenunciare ^ 
possessis, eos qui abrenunciaverant ^ crebris substantiarum 
suarum largitionibus sustentabant, ecclesias et altaria 
multa jocundissimorum munerum oblatione circundabant^, 
et orationes ac ^ pie vivendi modum, quem taies imitando 
exequi non poterant, talia facientes propriis ad id facien- 
dum juvando substantiis, in quantum licuerat exaequare 
studebant. 

Unde contigit, ut his teniporibus, et multitudine datio- 
num et dantiujn, immo ^ magis soUertia ^ ad hoc propositi 
venientium, ecclesiarum habitatores multimoda sua procu- 
ratione juvantium, in tantum promoverentur cœnobia, ut 
cotidiana '^ ab illis, qui tune florebant, statibus, per succres- 
centem modernorum nequitiam videantur incidere detri- 
menta. Jam nunc enim, proh dolor ! quae, hujusmodi 
affectione permoti, locis sacris contulere parentes, aut 
penitus subtrahunt, aut crebras redemptiones exigere non 
desinunt filii, a patrum voluntatibus usquequaque dégénères. 

[ CAPUT XII ] 

Ad te tandem post bas ratiocinationes redeo, Deus meus, 
super illius bonœ mulieris, matris meae, conversione. Quae 
siquidem, ab annis vix nubilibus patri meo, prorsus ado- 
lescenti, avo meo providente, contradita, cum esset scito 
admodum vultu, et oris habitudine naturaliter ac decentis- 
sime gravi ingenita ^, tamen divini nominis timorem in ipsis 
pueritiae parturivit initiis. Ita enim non .experientia, sed 

a. inferens D. — b. fœminse D. — c. manque D. — d. renuntiare D. -^ 
e. abretiuntiaverant D. — /*. circumdabant D. — g. oratione hac D. — 
h. imd D. — i. solertiaV). — k. quolidiana'D. — l. ingenitum B. ingenuaD. 



- ; -M 



YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER l 37 

quodam superni metus incussu horrere peccatum didicerat, 
et, ut ipsa mihi saepius referre solebat, ita subitae timoré 
mortis mentem ingurgitaverat, ut jam grandaeva doleret, 
quod non eosdem in maturo animo boni stimulos pavoris 
haberet, quos in rudi et nescio prorsus habuerat. 

Accidit igitur, ut effîcientia conjugalis, in ipso légitimée 
illius confœderationis exordio, quorumdam malefîciis sol- 
veretur. Novercalis enim huic matrimonio non defuisse 
ferebatur invidia, quae plurimœ speciei et generis cum 
neptes haberet, ex ^ iis aliquam paterno thoro moliebatur 
immergere. Quod cum minime processisset ad votum, pra- 
vis dicitur artibus effecisse, ut thalami omnino cessaretur 
eflfectus. Gumque integro virginium illibatum permansisset 
triennio ^, et sub magno tantum infortunium premeretur 
silentio, tandem a suis citatus necessariis paterrem primus 
prodidit. Quantis putas modis elaboravere parentes, ut 
divorcium* fieret inter eos, etpatrem meum, tempore juve- 
nem, sensu hebetem, monachice sedulo commovebant, 
licet tune super hoc ordine rarus valde haberetur sermo : 
quod quidem non salutis ejus causa, at vero possessiônum 
ejus obtinendarum intentione fiebat. 

Verumpostquam hœc eorum suggestionihil ^ evaluit, puel- 
lam crebris cœperunt urgere latratibus, ut videlicet, a suis 
longe posita, dum externorum oppressionibus pulsaretur, 
sine uUo repudio per se, injuriis fatigata, discederet. 
Interea il la pati ; quae impingebantur verba aequanimiter 
tolerare; si quid exinde controversiarum emergeret, acsi 
nescia, dissimulare. Praeter haec, cum eam opulentissimi 
quidam ab usu maritali exortem conspicerent, cœperunt ani- 
mum pulsare juvenculae; sed tu, Domine, castitatis inter- 
nae fundator, tu ei sanctimoniam inspira veras, quam non 
patiebatur natura nec aetas. Ex te, Domine, habebat quod 

a. Corr. de D. i/i B. — b. divortium D. — c. nil D. 



1. Au cours du même chapitre, il est à remarquer que Guibert assigne à 
Tabandon de sa mère un laps de temps qui est tantôt septennium, tantôt 
triennium. 



38 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1 

in igné posita non ardebat*. Tu faciebas, quod ad 'praestil- 
lationem malorum coUoquiorum mores ejus; etsi leneri, 
non depravabantur, immo^ quod oleum camino addebatur, 
quod videlicet naturalibus (quae habere humanum est et 
commune) motibus externa lenocinia adhibebantur : et 
tamen virgunculœ animus, sui semper capax, nuUis incen- 
tivis extra se ferebatur. Nonne haec tui solius sunt opéra, 
Domine, qui eam in primaevae aetatis calore positam, et 
omnino jugiter in ipsis conjugalibus officiis constitutam, 
septennio integro sub tanta continentia eonservasti, ut 
juxta illud sapientis cujusdam dictum 2, etiam fama de ea 
mentiri vereretur ? 

Deus, tu scis quam difficile, immo^ quam nuUo modo pêne 
in feminis^ hujus temporis id servaretur, cum pudicitia in 
illis tanta diebus extiterit, ut aliquo vix rumore matrimo- 
nium cujuslibet'roderetur. Eheu! quam miserabiliter extunc 
ad hœc ^ nostra secula ^ pudor et honestas paula tim in virginea 
professione mit, et res et species custodiae matronalis exta- 
buit, ut in omni earum habitudine sola possint notari tris- 
curria^^, ubi nil nisi jocularia sonant, et oculorum nutus et 
lingua. Petulantia in incessu, nihil non ridiculum constat 
in moribus. Vestium qualitatesin tantum sunt ab illaveteri 
frugalitate dissimiles, ut dilatatio manicarum, tunicarum 
angustia, calceorum de Corduba ^ rostra torticia, totius 
ubique jacturam videas clamare pudoris ^\ Estimât^ se quae- 
libet extremas attigisse miserias, si amasiorum opinione 
caruerit, et tanto sibi nobilitatis et curiae gloriam arrogat, 
quo hujusmodi procorum numéro florentiore redundat. 

a. imo D. — b. fœminis D. — c. manque D. — d. saecula D. — e. Corr. de 
D. triscurias B. — f. ^Estimât D. 



1. Allusion au buisson ardent de la Bible. 

2. Je n'ai pas retrouvé le texte auquel Guibert fait ici allusion. 

3. = BoulTonneries, légèretés. Mot de la décadence. 

4. Gordoue, ville d'Espagne. On sait que les cuirs d'Espagne, et surtout 
de Gordoue étaient particulièrement renommés. 

5. Les indications de Guibert correspondent aux autres documents que 
nous possédons sur cette période de Thistoire du costume (cf. Quicherat, 
Hist. du costume en France. Paris, 1877, in-8, p. 163 sq.). 



VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 39 

Erat, tester Deum, tune temporis major in viris feminas ^ 
ducentibus pudor, in tantum ut videri inter haec erubesce- 
rent, quam modo in nubentibus feminis * habeatur : quos 
certe ista verecunda négocia*^ jactantiores et fori^ac publici 
amantiores effîciunt. 

Ut quid hoc, Domine Deus meus, nisi quia ideo nullus 
super sua levitate ac lascivia erubescit, quod omnes teneri 
sub pari nota conspicit ? Et cum sub eodem affectu, quem 
habent omnes, pêne agere sentiat, unde, quaeso, studii 
hujuseum pudeat, ad quod coaspirare eaeteros videat? Sed 
cur dico pudeat, cum hoc solum talibus sit pudori, si quis 
eorum in exemplanda libidine minus emineat ? Nec detinet 
pro amorum numéro, aut selecta quam alexit * specie ali- 
quem privata jactantia, neque contemptus est eo singulariter 
apud te intumuisse quod amat, sed communem corruptio- 
nem magnifîco apud upiversos favore concélébrât. Ecce 
clamor, dum quod verecunde tegi debuerat, dum quod 
conscientia debilitatae castitatis accusât, et omnino deprimi 
dignum erat, effreni^ per inolitam pravitatis licentiam animo 
aeterno damnandam silentio impudens quis hue illucquejam 
prœdicat. Hoc et htijus simili modo modernum hoc sœculum 
corrumpitur et corrumpit, dum maie concepta in alios 
spargit, sparsum etiam usque in infinitum traducta fœdi- 
tate propagatur in alteros. 

Deus sanete, nihil pêne horum eo tempore, quo illa 
famulatua sic agebat, uspiamaudiebatur, immo^sacrosanetae 
verQcundiae pallio et tegebantur indigna, ac idonea corona- 
banturs^. In illo. Domine, septennio virginitas illa, quam tu 
in ea mirifice continuasti, sub innumeris oppressionibus 

a. fœminas D. — b. fœminis D. — c. negotin D. — d. Au-dessous B : « auc- 
tor hujus tractatus est Wibertus seu Guibertus, abbas b. Mariae de 
Nogento sublus Gouciacum, qui claruit anno 1112 et hune tracta tum inscrip- 
sit de Vita sua. » On retourne alors au bas du f** 42 de la première main de 
B. — e. effrœno D. — f. imôD. — g. Gorr.de D.Bavec les quatre premières 
lettres exponctuées. 

1. Alexit^ prétérit du verbe archaïque alesco := j'augmente. On peut tra- 
duire cette phrase renversée ainsi : « Personne n'est embarrassé par Tor- 
gueil intime des conquêtes nombreuses, ou de la quantité grandissante de 
ses amours ... » — Gf. Guizot, Coll., t. IX, p. 389. 



40 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

agonizabat, dum, soluto paterno connubio, ad alterum eam 
transferre maritum sœpissime minabantur, aut in exteras 
remotiorum parentum meorum domos abducere. Plane etsi 
adversus has importunitates acerbissime aliquoties desuda- 
bat, tamen contra propria lenoeinia carnis, et quorum- 
cunque ^ externorum tempera men ta * mirabili, sed ex tuo 
munere, Deus meus, temperantia decertabat. 

Non dico, bone Deus, quia^ virtute id fecerit, sedquod 
tui solius virtus fuerit : quomodo enim virtus fuit, quam 
nuUaspiritus carnisque discretio, nec pia ad Deum intentio, 
sed sola exterioris honestatis, aut evitandae infamiae cura 
peregerit? Utile plane est verecundia saltem peccato 
ingruenti resistere ; quae sicut utilis est ante peccatum, ita 
post peccatum damnabilis. Quod enim sic animum pio 
pudore consternât, ut a peccati perpetratione cohibeat, ad 
tempus est utile, quia potest Dei timor, qui pudorem insi- 
pidum sale divino condiat, accedere, et quod ad tempus, 
id est ad saeculum, proderat, utile non ad momentum, sed 
aeternaliter facere. Hœc est namque verecundia adducens 
gloriam, quae tamen tanto est perniciosa post culpam, 
quanto pertinacius confessionis sanctae dbstruit medicinam. 
Habebat, Domine Deus, famula tua mater mea intentionem 
illam, quod ad saeculi honestatem contra rium nil ageretp; 
sed tamen juxta Gregorium tuum, quem tamen nec legerat, 
nec legi audierat 2, in ea intentione non mansit, quia ad te 
solum postea quidquid intendebat, transtulit^. Ergo sic 
sœculari reverentiae inseruisse tune temporis commodum 
illi fuit. 

a. qnoramcumque D. — b. qna D. 



1. Il faut comprendre ici par tempérament, complexion amoureuse — de 
ceux qui cherchaient à séduire la mère de Guibert ou d'elle-même, — pour 
que le rapprochement de temperamentum et de temperantia et Topposition 
de sens de ces deux mots j^ardent toute leur saveur. 

2. On pourrait trouver ici une légère contradiction avec ce que Guibert 
nous dit du goût de sa mère au moins pour le culte de saint Grégoire 
(1. I, c. iv). 

3. Je n'ai pas retrouvé le passage de Grégoire le Grand signalé ici. 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER 1 41 

Voluto igitur post septennium et amplius malefîcio, quo 
naturalis legitimique commercii copula rumpebatur, 
nimium plane satis credibile est, at sicut prœstigiis ocu- 
laris ratio pervertitur *, ut de nuUis, ut sic dicam, ali- 
qua et de aliis alia fieri per magos videantur, ita vires 
hujusmodi ac venerea molimina multo minori artificio con- 
fundantur : ita enim populariter actitatur, ut jam ab rudi- 
bus quibusque sciatur. Cassatis, inquam, per anum quan- 
dam^ illis pravis artibus, ea fide thalamorum officio deser- 
vivit, qua diutinam virginitatem sub tantarum animadver- 
sionum pulsatione servavit. Félix nempe alias; in eo se 
infinitaB non tam miseria? quam miserabilitati addixit, quod, 
tune bona, et multo magis postmodum bona semper, 
malum, et meipso deteriorem semper ediderit. Tu scis 
tamen, Omnipotens, quam pure, quam sancte secundum 
te me educaverit, quantas gerulorum in infantia, quantas 
puerescenti pusiolo mihi paedagogorum ac magistrorum 
curas adhibuerit, cum non etiam pro corpusculo vestium 
pompa defuerit ^ , ut regios aut comitivos pueros obsequiis 
aequiparare viderer. Nec soli, Domine, matri contuleras 
hune affectum, sed et aliis ditioribus multo personis tu 
instinxeras, ut non tam pro consanguinitatis necessitudine, 
qûam causa gratiœ ad hoc a te mihi praestitae, cultum mihi 
et nutrituras impenderent. 

Deus, tu scis quanta monita, quantas auribus meispreces 
quotidie instillabat, ne corruptionis cujuspiam verba susci- 
perem. Docebat, quotiens a curis familiaribus solitudo vaca- 
bat, quomodo et super quibus te orare deberem. Tu nosti solus 
quantis angoribus parturibat, ne initia florentissimae ac 
spectabilis, quam tu dederas, aetatulae animus maie sanus 
sana perverteret. Voti ejus tu feceras, ut ad te indesinenter 
aestuarem, quatinus praestares internam decori illi meo 

a. manque D. — b. quamdam D. 



1. Cf. 1. I, c. IV . « Matrem super cultissimo mearum vestium apparatu 
taniisper insurgebat » [pœdagogus]. 



42 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

extemo virtutem summopere aut sapientiam. Et, bone 
Domine, bone Deus, si tune praesciret quanto sordium 
cumulo obliteraturus eram bonas illas donorum tuorum 
superficies, quibus me, illa impétrante, ornaveras,quid dic- 
tura ? quid actura ? quam irremediabiles gémi tus emissura ! 
quam mentis dilacerationes incursura esset! Gratias tibi, 
dulcis et moderate Dispositor, qui finxisti sigillatim corda 
nostra K Plane si penetralia animi mei mundis adeo indi- 
gna conspectibus mundissimus ejus oculus irrupisset,' mirer 
si ilico^ exanimis non fuisset. 



[ CAPUT XIII ] 

His per occupationem dictis ad aliqua rétro omissa redea- 
mus. Huic, inquam, feminae*, intersaeculo serviendum, Dei 
nominis reverentiam semper affuisse didicimus, in tantum, 
ut in obsequio ecclesiarum, in beneficio pauperum, in 
oblatione sacrificiorum sic se ageret, ut venerabilis omnibus 
esset? Sed scio quia pariter mihi exinde plurima adhi- 
bendœ fidei difficultas, quam prœcludere videbitur, suspec- 
tée, ut putatur, laudis affinitas. Si matrem attollere, caute 
ac fallaciter seipsum extulisse videtur, te, Deus, qui ejus 
animam ut inhabitator nosti, testem compellare praesumo, 
omnimodis excellere, quod est illud, quod dicitur. Et certe 
cum luce clarius pateat vitam meam a bonorum omnium 
exorbitare vestigiis, et studia semper mea sensatis ^ omni- 
bus probro esse, quid mihi proderit materni ^ aut paterni 
seu aviti nominis magnitudo, ubi de proie miserrima tota 
coarctabitur^lassitudo^?Et quiadeorum mores nuUavolun- 

a. illico D. — b. fœminse D. — c. manque D. — d. Corr. de D. carta- 
bitur B, avec les trois premières lettres exponctuées. — e. latitudo D. 



1. Liber Psalm., XXXII, 15 : « Qui finxit sij^illatim corda eorum : qui 
intellijjrit omnia opéra eorum. » 

2. ^= Êlres doues d'orj^anes, être vivants. Mot de la décadence. 



YEK. GUIKEBT1 YITJI LIBER 43 

tatis et actos cootenqieratione regenero ' . ad infamiâe supere- 
qoitat malmn, si eoram mihi laudes ascribo. 

Haie igitnr. dam sub marito adhac juvencula agerel. taie 
qaid contîgit. qaod non minimani correctionis eî viUe 
incentÎTani praestitit. Francî, Henrici régis tempore. cum 
Xormanis et eomm comité Guillelmo. qui Aog^los postmo- 
dam sabeg:it - et Seotos, molta animadversione certabant ^. 
in qno gentil otriosqae concnrsu patrem meum capi conti- 
gît. Cnjos eomitis consuetndo fueral. ut nuoquam^ captivos 
saos ad redemptionem cogeret. sed perpétua, dum advive- 
rent. carceris rel^atione damnaret. Quod ubi relatum est 
eonjugi necdom enimnatus eram. nec loogo post tempore 
foi. et ideo matris supersedeo nomini . miserabili mœrore 
€^x;ïminata defecit. a cibo potuque destitit. somnum despe- 
ratissima solicitudo plus vetuit. Xec de multitudine 
redemptionis inejus animo causa ^ erat. sed de irremeabili 
caplivitate merebat^. 

Cumque ejnsdem noctis fieret intempestum. et illa atroci 
anxietaie plenissima proprium cubile foveret. sicut Diabolo 
consnetudinarium est. ut potissimum aoimis tristitia mace- 
ratis immergat. subito vigilanti illi ipse Inimicus ioeubuit. 
etgry^issimo peneusque ad extinctionem pondère jacentem 
oppressit. Com sub hac ejusspiritus suiT<r>caretur angustia. 
et omnium membrorum ex toto libertate careret, vocis 
antem cujuspiam sonitum nuUatenus emittere posset. 
solumque Dei, muta penitus. sed ratione lit>era. pra}^tola- 
retar auxilium. ecce a lectuli ejus capite quidam spiritus. 

a. maimqiutm D. — b. Exp^nctué B. — c. mœrebàt D, 



1. PliTa«« immmaticalement imiK»«'«ibIe. ou anac/^»luthe : il faudrait 
fBuereqaiUf. verbe fonpé ♦■ur equU^re = chemucher. et un complémeDl à 
rejiHtro. transitif. Guibert veut dire : * M"i qui drjâ^ ne nae^ n*«réncre 
y'KiA en nB«>difiaiit nie« pen^'ée-^ et mr«' actionç^ à riinitati<jn de leur carac- 
l-t?^. '}c me précipite dans l'infamie *i je m'attribue le« louacire» qu'ils 
i&érïîieut- * Cf- Guiiot. Coll., t. IX. p. 3*4. 

H, G^illaome le Bâtard, duc de N^.*rmandie 103^ . premier roi normand 
'TAi^eterre. 1«^10«T. 

X, ï\ y 9k en deux campa^ime^ •riitre Henri I** et Guillaume le Bâtard. 
J oatezi S(i>*-94. l'autre en 10^. Cf. Luchaire. dans Lavisse. Hisi. de FrsiTue. 
t. II. 2 SVW».. p. 163. 



44 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1 

haud dubium quin bonus, sic inclamare non minus affec- 
tuosa quam aperta voce cœpit : « Sancta Maria; adjuva! » 
Et cum aliquandiu* sic dixisset, et quod dicebatur plene* 
illa intelligeret, sentiente illa quœ tantopere vexabatur, 
cum grandi animadversione erumpit; quo erumpeiite, ille 
qui incumbebat assurgit, quem ille obvius apprehendii, et 
utpote ex Deo violentus cum tanto fragore subvertit, ut; 
impulsu graviter cameram quatiente, asseculas sopore 
depressas insolenter nimis exciret. lUo igitur sic divinis 
virtutibus exturbato, pius ipse spiritus qui Mariam clama- 
verat et daemonem pepulerat, con versus ad eam quam erue- 
rat : « Vide, inquit, ut sis bona femina ^, » At pedissequae, 
strepitu repentino attonitae, qualiter sua se haberet domina 
videre consurgunt, quam moribundam exangui vultu et 
totius corpusculi viribus profligatis inveniunt; de sonitu 
sciscitantur, et ab ea illico causas audiunt, cujus vix spiri- 
tum et praesentia, et confabulatione, et accensione luminis 
refovere queunt. 

Ultima ergo sui liberatoris verba, imo per tuum nun- 
ciumtua, Domine Deus, mulier illa retinens, perpétua con- 
didit memoria, et in plurimum affectum, si facultas suppe- 
teret, Deo in poste rum praestante, ducenda servavit. Obita 
igitur morte parenti, cum multo adhuc carnis et vultus 
splendore niteret, et ego, annum. ferme natus dimidium *, 
solus ei solicitudinis causas darem, de viduitate continenda 
proposuit; in qua quanta vivacitate se rexerit, quanta 
modestiaB exempla praebuerit, ex hoc uno subjecto oonjici 
potest, quod, cum parentes mei patris ^, benefîciorum pos- 
sessionumque œmuli, ea omnia, matre exclusa, obtinere 
niterentur, causœ actitandaî constituere diem. Dies affuit, 
et proceres circa omnem acturi justitiam considérant. 

a. aliquandin D. — b. Gorr. de B (et D). plena X. — c. fœmina D. — 
d. mei patris mei D. 



1. Cette indication est à peu près d'accord avec celle du ch. iv, où il 
est dit que Guibert avait huit mois quand son père mourut. 



YEN. GUIBERTI VITiS LIBER I 45 

Matet de eorum cupidissimis circa ^ conatibus in ecclesiam 
concesserat, et ante Domini crucifixi imaginem debitœ 
memor orationis astabat. Ad quam cum unus de meis a 
patre parentibus, eadem quœ alii sentiens, etab eis directus 
venisset, et ut ad illos, qui eam prœstolabantur, accederet, 
judicium eorum auditura rogaret, illa intulit : « Super bac, 
inquit, re, nonnisi sub praesentia Domini mei agam. » Et 
ille : (( Gujus, ait, domini? » Et ad imaginem crucifixi 
Domini prœtensa manu : « Hic, inquit, est Dominus. » His 
auditis : « Hic mihi causidicus sub quo agam. » Erubuit 
dicto ille, et ut erat non minimum versipellis, risu extor- 
titio fucata nequitia abiit, audita relaturus ad suos. Qui et 
ipsi tali responsione suffusi, cum se nil justae occasionis^ 
adversus ejus omnimodam honestatem habere cognoscerent, 
et insistere desiverunt. 

* 

Nec mora unus de loci et provinciae primoribus, patris 
mei nepos ^ vir sicut potens, sic cupidus, feminam^ tali 
sermone adoritur. « Cum tibi, inquit, domina suppetat 
juventuset species, thalamum jurare te convenit, ut et tu 
ad saeculum jocundius vivas, et avunculi ^ mei liberi a me 
fideliter nutriendi sub cura mea degant, denique et posses- 
siones ejusdem ad mea, ut competit, jura recurrant^. » At 
illa : « Scis, inquit, avunculum tuum claris bene natalibus 
propagatum ; qui, quia Deo eum efferente decessit, sua non 
repetet. Domine, apud me hymeneus^ officia, nisi se ultro 
mihi obtulerint nobilioris multo personae connubia. » 
Idcirco autem cauta illa mulier de nobiliore est sortiendo 
locuta, cum sciret vix aut nuUatenus posse contingere, ut, 
cum illenomen nobilioris horreret, illa, continuo nobilibus 

a. Exponctué, avec ce interlinéaire B. D met lacune et propose cerla. — 
b, Corr. de B (et D). occasione X. — c. fœminam D. — d. avunculum 
exponctué B. — e. Hymenxus D. 



1. Cf. 1. I, c. VII. 

2. Exemple de succession en parentèlc. Dans le droit féodal, les biens 
tendent primitivement à ne pas passer aux femmes, mais à rester dans le 
lignage (cf. J. Brissaud, Cours d'histoire générale du droit français, t. II, 
Paris, 190 i, in-8, p. 1525 sq.). 



46 VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER I 

ac ignobilibus generaliter reprobatis, spem sibi seeundae 
suae conjugationis adimeret. Cum igitur ille magnse super- 
biœ, quod de nobiliore dixerat, ascripsisset, illa subintulit : 
(^ Gerte aut nobiliorem, aut nuUum. )^ Intelligens ille, qua 
intentione matrona dissereret, descivit a cœpto, et denuo ab 
ea nil taie quœsivit. 

Igitur, sub plurimo Dei timoré, nec minori totius affini- 
tatis et maxime egenœ manus amore, femina^ prudens nos 
et nostra regebat^ fîdem, quam adviventi marito servaverat, 
eonsequenter et animée duplici tenore ferebat, dum et cor- 
poris veterem unitatem, subintroducta altéra carne, eo 
decedente, non dividit, et quotidiana pêne salutiferae hos- 
tiœ oblatione ipsi subvenire contendit. Et cum omnibus 
pauperibus generaliter esset affabilis, quibusdam pro facul- 
tate multa fuerat misera tione benefîca et dapsilis. Peccato- 
rum enim suorum memoria tantopere angebatur, acsi, uni- 
versis addicta nequitiis, pœnas omnium quœ geruntur 
malorum incidere vereretur. In frugalitate plane nil * pote- 
rat, cum teneritudini ejus et usui lautiori alimentorum par- 
simonia minime conveniret. Ad alias omnino inopinabiliter ^ 
se habebat ^ Nam hisce oculis vidi manibusque tracta vi, 
quod, cultiori extrinsecus'aliquotiens veste prœteiisa, cili- 
cio hispidissimo contegeretur ad nudum, nec solum interdiu 
adportabat, sed etiam, quod delicato admodum valde inso- 
lens erat corpori, in eo ipso noctibus cubitabat. 

Nocturnis officiis vix aut nunquam^ deerat, cum divinis 
temporibus communia Dei populo frequentaret : sic equi- 
dem, ut capellanorum studium indesinens nunquam^ pêne 
apud ipsam a Dei laudis celebritate vacaret. Conjugis 
defuncti mentio adeo fuerat ejus jugis in ore, ut nihil aliud 
animo volvere videretur, dum, inter orandum, inter elee- 
mosynas largiendum, inter etiam vulgariter agendum, 

a. fœmina D. — b. nihil D. — c. inhopinabililer B. — d. numquam D. 



1. Ad alias est insuffisant, à moins qu'il ne faille sous-eniendre feminas 
ou res. Inopinabiliter est un mot de la décadence. 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 47 

hominem illum, quod sine mente non poterat, continue 
loqueretur. Cujus enim amore cor exuberat, eo se ling^ua ad 
loquendum, quasi velit nolit, informat. 



[ CAPUT XIV ] 

Sed his omissis, in quibus quidem bona, sed non adeo 
spectanda processit, residua consectemur. A patris mei 
obitu cum ferme duodennium*, ut quidam asserunt, exple- 
vissem, quo et domum atque natos preelato sœculi habitu 
sub viduitate curaverit, quae diutina revolutione parturiit, 
fœlicem perducere properabat ad partum. Dum ergo in 
hujus propositi délibéra tione penderet, et cum solo pa^da- 
gogo meo, qui et magister fuerat (de quo superius egi), 
super hoc ipso tractaret, audivi quendam energumenum, 
qui in ejus alebatur domo, cum de ea nescio quae alia dela- 
traret, urgente se daemone, declamantem : « Crucem, 
inquit, posuerunt presbyteri inrenibus ejus. » Quo siquidem 
nihil verius, licet tune nequaquam quid innueret sciverim, 
nam non uni, sed multis seipsa deinde supposuit crucibus. 
Née mora cum nemini res pateret, praeter illi quem prœli- 
baverim, cuidam domus suae dispensatori, qui et ipse con- 
versam eam cita est postmodum Sceculi abrenuntiatione 
secutus, taie quid in somnis apparuit, quod videlicet virum 
duceret, nuptias celebraret, quœ res liberis ejus:, amîcis ac 
parentibus miraculum et stuporem maximum generaret. 
Postridie mater cum deambulatum, comité doctore meo et 
eodem œconomo, rus iret, intulit ille quœ vide rat. Nec mater 
in talibus versutissima interprète eguit, sed ad magistrum 
illum respiciens, quod ea quœinter eos de Dei, cui conjungi 
desiderabat, amore tractabantur, visa illa portenderent, 
silenter innotuit. Accelerans ergo quod cœperat, et interni 
sui ses tus impatiens, oppidi, in quo morabatur, conversatio- 

nem deseruit. 

a. duodenium B. 



^i^, 



48 VEN. GUIBERTl YVTM LIBER I 

Quo digressionis tempore apud episcopalem quandam* 
morata est villam, a domino Bellovagensi pontifice Giii- 
done illic commanendi impetrata licentia, hic ^ Guido vir 
omni curialitate compositus, nobiliter oriundus, forma exte- 
riori valde officioquod gerebat idoneus ^ Qui, post clarissi- 
mas quas ecclesiae Belvacensi praestiterat utilitates, inter 
quas sancti Quintini a primo lapide canonicorum regularium 
ecclesiam fundaverat ", accusatus ab his, quos educaverat 
atque promoverat, clam apud Hugonem Lugdunensem. 
archiepiscopum, apostolicae sedis legatum 3, simoniœ et alio- 
rum criminum, quia vocatus non venerat, adjudidatus 
absens depositioni, cum essetCluniaco, inflictœ sibi senten- 
tiœ timidus, ad monachiam ibidem sese contra didit. Is et 
matrem et parentes meos cum videretur amplecti, et me 
potissimum caritudine plurima affectaret, prœsertim cui 
omnia benedictionum sacramenta praeter sacerdotium con- 
tulisset, a necessariis matris meae rogatus, ut in propriis, 
quœjuxta loci ecclesiam constitutae erant, œdibus degere 
aliquantisper sineret, gratanter admisit. Vocatur autem 
villa ipsa Castanentum ^ ab oppido nostro milliariis ferme 
remota duobus. 

Inibi igitur consistens ad Flaviacense monasterium ^ 

a. quamdam D. — b. his B (et D). 



1. Gui, doyen de Saint-Quentin, puis archidiacre de Laon, succède à 
révêque Guibert sur le sièjjre de Beauvais en 1063 ou au début de 1064, 
grâce à la faveur de Beaudouin de Flandre, tuteur du roi. Son épiscopai fut 
très agité [Gallia. Christ., t. IX, col. 708-711 ; Labande, Hist. de Beauvais^ 
Paris, 1892, in-^, p. 48-52). 

2. L'abbaye de Saint-Quentin de Beauvais fut fondée en 1067 par Gui 
de Beauvais, qui y installa comme abbé le futur Yves de Chartres, et dédiée 
le 4 octobre 1069 {Gallia Christ., t. IX, col. 818-819. Sur la dédicace, 
cf. d'Achery, Spicil., éd. in-f", t. II, p. 137). Les bienfaits de Gui en faveur 
de cette abbaye sont illustrés par l'obituaire, qui porte : « Guido episco- 

. pus, hujus ecclesiae fundator exstitit et aedificator, quam multis posses- 
sionibus ditavit, et quam plurimis ornamentis decoravit » ; suit en partie 
rénumération des uns et des autres. 

3. V. p. 31, n. 2. 

4. Il est possible qu'il s'agisse ici de Catenoy, Oise, arr. de Glermont, 
c°" de Liancourt, et non de la Ghâteigneraie qui n'existe pas dans la région 
beauvaisinc, comme le croit B. Monot, Le moine Guibert^ p. 33. 

5. Saint-Germer de Fly, Oise, arr. de Beauvais, c"" de Goudray-Saint- 
Germer. Ce pays s'est développé autour de l'abbaye du même nom, fon- 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 49 

sese deliberaverat concessuram. Extructis itaque inibi aedicu- 
lis prope ecclesiam, médian te praefato magistro meo, tan- 
dem a loco in quo morabatur emersit, et cum sciret me 
prorsus orphanum, et nullam omnino habere sub qua niterer 
opem (parentum enim ^ et affinium multiplex erat copia, 
at vero nuUus, qui puerulo in omnibus tenerrimo pro indi- 
gentiis aetatulœ sollicite^ curam ferret : victualium enim ac 
indumentorum etsi esset nuUa nécessitas, earum tamen 
providentiarum, quaeillius aevi impotentiœ conveniunt, quae 
sine fœminis administrari non possunt, me saepius vexabat 
inopia), cum ergo me sciret; his addictum incuriis, timoré et 
amore tuo, Deus, sua obdurante prœcordia, sub oppido illo, 
in quo degebam, dum ad praedictum monasterium demigra- 
ret, transitum habens, tantis cordis lacerabatur œstibus, ut 
castellum ipsum vel respicere pro tormento intolerabili sibi 
esset : acerbissima enim mœstitia, dum cogitât quid ibidem 
reliquerit, mordebatur. Nimirum plane si veluti ab ejus cor- 
pore membra propria viderentur abrumpi, cum impiissimam 
et crudelem se profecto cognosceret, immo audiret vocari, 
quae tantam sobolem, tanto, ut ferebatur, affectu dignam 
(multum enim non modo a nostratibus, sed etiam ab exte- 
ris excolebar) ita ab animo exclusisset, subsidiique inopem 
dimisisset. Et tu, Deus bone, Deus pie, tua dulcedine, tua 
caritate ^ jecur illud certe in saeculo piissimum, ne esset 
contra se pium, mirabiliter indurueras : contra se nempe 
mollesceret, si, nos suae saluti praeferens, Dei negligens pro 
nobis, mundana curaret. Sed fortis fuit ut mors dilectio 
quia ^, quo te dilexit arctius^, tanto ea quœ prius amaverat, 
visa est a se abrupisse securius. 

a. siquidem D. — h. Gorr. de D. sollicitœ B. — c. charitûte D. — d. Gorr. 
de D. artius B. 

dée au vu" siècle, détruite par les Normands en 851, et reconstituée au 
xi" siècle (Dachery, Notae^ p. 601 sq. ; Bib. nat.^ ms. lat. 13890 [Hisl. mon. 
S. Geremari Flaviac.) ; Gall. Christ. ^ t. IX, col. 787 sq. Gf. Lefèvre- 
Pontalis, Et. sur la date de l'église de Saint-Germer^ dans Bibl. de VÉc. 
des Chartes^ 1885, t. XL VI, p. 478-495). Sur Saint Geremarus^ v. AA. 
SS. BolL, Septembre, t. VI, p. 698-703. 

1. Canticiim canlicoriim, VlII, 6 : « Pone me ut signaculum super cor 
luum, ut signaculum super brachium tuum, quia fortis est ut mors dilec- 

Ven Guiberti vita. 4 



SO VEN. GUIBERTI YITM LIBER I 

Ad cœnobium ergo illud veniens, anum quandam * in 
sanctimoniali habitu reperit, quam, quia plurimam religio- 
nis speciem prae se ferebat, ad sibi cohabitandum discipu- 
lariquadam exhibita ei subjectione coegit : coegit, inquam, 
cum ipsa ambieiitissime, expertis ejus moribus, sodalitium 
taie collegerit. Gœpit itaque pedetentim antiquioris illius 
feminae^ rigorem imitari, victus parsimoniam sequi, pau- 
perrima obsonia amplecti, consuetudinarii stratus mollia 
fulcra rejicere, linteolo et stramine frumentario contenta 
dormire. Et cum multa adhuc niteret specie nullumque 
praetenderet vetustatis indicium, ad hoc ipsa contendere, ut 
rugis anilibus ad cernuos defluxisse putaretur annos. 
Defluentia ergo crinium, quœ fœmineis potissimum soient 
ornatibus inservire, crebro forcipe succiduntur, puUa vestis 
et amplitudine insolita displicens, innumeris resarcitionibus 
segmentata, prodebat, cum nativi coloris palliolo, et sutu- 
lari partusuris * incorrigibilibus terebrato, quoniam interius 
erat, cui sub tam inglorio apparatu placere gestiebat. 

Gonfessio igitur veterum peccatorum, quoniam ipsam 
didicerat initium bonorum, quotidie pêne novo cum fieret, 
semper animus ejusdem exactione praeteritorum suorum 
actuum versabatur, quid virgo ineunte sub œvo, quid 
virita -, quid vidua studio jam possibiliore peregerit, cogi- 
taverit, dixerit : semper rationis examinare thronum, et ad 
sacerdotis, imo ad Dei per ipsum cognitionem examinata 
deducere. Inde cum tantis videres fœminam orare stridori- 
bus, tan ta spiritus anxietate tabescere, ut inter operandum 
cum dirissimis vix ullo modo cessarent deprecatoria verba 
singultibus. Septem pœnitentiales psalmos sub praefata 

cl. quamdam D. — b. fœminœ D. 



tio, dura siciit infcnius aemulatio : lampades ejus, lampades ignis atque 
flammarum. » 

1. Mot de la langue non classique qui parait en rapport avec la racine 
du verbe pertundo^ du participe passé duquel vient notre mot pertuis. 
Du Gange se réfère justement au texte de Guibert [Glossarium^ éd. Hens- 
chel, t. V, p. 113, col. 2). 

2. C'est-à-dire en puissance de mari. 



...sd 



VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 51 

anu non videndo sed audiendo didicerat, quos tam ^ sapo- 
rose, ut sic dixerim, diebus ac noctibus ruminabat, ut 
nunquam^ suspiriis, nunquam^ gemitibus in auribus tuis, 
Deus, suavissime resonans cantilena illa careret. Si quando 
vero exterorum hominum conventiculi ejus solitudinem 
quam amplectebatur admodum turbarent ^ (cum ipsa enim 
omnes, qui ipsius notionem attigerant, viri prœsertim ac 
fœminae nobiles, quoniam mire erat faceta et temperans, 
gratissime loquebantur), ipsis discedentibus, si quid minus 
verum, si quid futile, si quid ociosum se coUoquiis immer- 
sisset, illud in illius animo dici non potest quas parturiebat 
angustias, donec solitas aut compunctionis seu confessionis 
attingeret undas. 

Sed quantumcumque studium, quantacumque soUicitudo 
ejus haberetur in talibus, nil fiduciœ, nil securitatis menti 
ejus afferre poterat, quin semper lugeret, quin semper, an 
reatuum suorumposset mereri veniam, flebilissime rogitaret, 
et tu scis, Deus, quant orum peccatorum, et nos non nesci- 
mus. Quam parva^, est, Domine, ad comparationem ejus ^ 
quorundam^, qui neque dolent, neque suspirant, summafi^ 
eorum ! Tu nosti. Domine, in quantum ^ metiri poteram 
statum cogitationis ipsius, quod nunquam in timoré sup- 
plicii et amore tui ejus viderim animum tepuisse. 



[GAPUT XV] 

Quid plura ? ipsa, ut, prœlibatum est, saeculo repudium 
ita dante, ego solus sine matre, sine pedagogo^, sinemagis- 
tro remanseram. lUe enim, qui me adeo fldeliter post 
matrem educaverat atque docuerat, matris meae exemple, 
amore ac monitu concitatus, ad monachatum Flaviaci sese 
contulerat. Pravaergolibertate potitus, cœpi intemperantis- 



«. •,«>f»c>i. ±^. — iLT. ii.i*Mi-if i*«»^ M^. — c. solitudinis... lurbarentur B (et D), 
— d. prava B (et D). — e. Gorr. de D. tuam B. — f. quorumdam D. — 



a. tamen D. — b. numquam D. 
— d. prava B (et D). — e. Gorr. uc ±j. tuam x». — /. nuui unitiam u. — 
g. exponctué B. somnio (?) interlinéaire. — h. quantam D. — i. pœda- 
aoao D. 



gogo 



52 VEN. GÙIBERTI VITJE LIBER I 

sime meo abuti imperio, ridere ecclesias, scholas horrere, 
consobrinulorum meorum laicorum, qui equestribus imbue- 
bantur studiis, affectare sodalitia, execrando clericatus 
signum, remissionem criminum polliceri, somno, cujus 
parva licentia quondam mihi laxabatur, indulgere, ut ex 
insolita nimietate tabescerem. Interea actuum meorum 
gloria maternas coneutitaures, et ex auditis instans exitium 
meum.ipsa conjiciens pêne exanimata defecit. Quitus enim 
vestium, quos inter procedendum ad ecclesias habere sole- 
bam, et quos, ut magis ad clericatum animarer, ipsa para- 
verat, hos ad lasciviam, quam ne aetas patiebatur, circum- 
ferre ; majusculos ad petulantiam juvenis semulari; pensi et 
moderati omnino nihil habere. 

Gum ergotantodissolutius,immo^ vesanius me haberem, 
quanto aictius ^ et castigatius antea victitassem, mater impa- 
tiens auditorum ad abbatem * se contulit, et, ut magis ter 
meus iterum me doceret, et ab eodem abbate et fra tribus 
impetravit. Abbas siquidem, avi mei alumnus, et ejus 
curieb ex beneficio obnoxius, facile fuit, et, meo aggratu- 
lans adventui, bénigne susceptum studio deinceps beni- 
gniore tractavit. Testor te horum,piedispositorDeus, quia, 
ex quo basilicam monasterii ipsius intravi, et monachos 
considentes pariter vidi et ex eorum contuiti tantum mona- 
chiae concepi desiderium, ut nuUatenus defervesceret, nec 
sub quiète animus ageret, donec sui voti sortiretur effec- 
tum. Gum igitur sub eodem eis claustro cohabitans, totum 
esse ipsorum habitudinesque considéra ns, et, sicut solet a 
vento flamma succrescere, ita, ex contemplatione eorum 
semper mens mea conformationi illorum inhians, non pote- 
rat non ardere ; solicitabar^ denique ab abbate loci congemi- 
natis quotidie precibus, ut monachum ibidem me facerem, 
et, cum infînito ad id aestuarem desiderio, ad hujusmodi 

a. imô D. — b. Corr. de D. artius B. — c. solicilatur D. 



1. L'abbc est, à cette époque, Garnier, 1058-1095 (date de sa mort). Cf. 
Gall. Christ., t. IX, col. 790; Dacliery, Notœ, p. 603-604. 



is^Aâd 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 53 

poUicitationem tamen per ullas rogantium angarias * mea 
lingua solvi non poterat, et quod mihi modo jam graves- 
centi difficillimum esset, ut de tanta cordis abundantia 
omnino silerem, haudeegre puerulus observabam. 

Tandem matri rem prodidi, quœ, puerariam verita levita- 
tem, tanta ab hoc proposito me ratiocinatione rejecit, ut me 
non minimum pœniteret, quod ei gerenda retexerim ; cum et 
eadem magistro dixissem, multo longius et ipse me pepulit: 
qua utriusque repuisa gravissime irritatus, alias animum 
délibéra vi appellere. Itaque sic me cœpi agere acsi nihil 
horum cœpissem appetere, et cum, ab octavis Pentecostes 
usque ad Natalem dominicum distulissem, et votis ardentis- 
simis peragendo negotio aspirarem, ma tris reverentiam 
magistrique timorem, impatiens, Domine, tuae internae sti- 
mula tionis, abjeci, et ad abbatem, qui tantopere fieri hoc 
ardebat, et nihil sponsionis in tantis solicitationibus ab ore 
meo haurire potuerat *, me conferens, ejus pedibus me 
affudi, et his ipsis verbis, ut videlicet peccatorem susci- 
peret, flebiliter admodum exoravi. Qui petitis laetus favens, 
vestes, quse necessariae fuerant, quantocyus, id est postridie, 
prœparatas, produxit, et, me matre procul aspiciente ac 
fiente, induit, et eleemosynas proinde eo fieri die ^ manda vit. 

Interea ille meus quondam magister, quia di strictions 
causa regulœ me ulterius docere non poterat, saltem insti- 
gare ad ea quœ legebam divina volumina discutienda curabat, 
minus cognitas quasque dictiones et doctioribus recogitare, 
prosulas^ versiculosque componere, et, quo mihi erudiendo 

a. potuerit D. — b. eo die fieri D. 



1. Le sens d'angarias n'est pas ici très satisfaisant, sinon dans le sens 
dérivé de contrainte. Cf. Guizot, Coll., t. IX, p. 408. 

2. Dachery, Notœ, p. 613, nous apprend que, des poésies composées par 
Guibert de Notent, il ne reste plus qu'une séquence de saint Germer, 
xlont voici l'incipit : 

Adest praecipua 

Fratres, materia, 

Diei consona. 

Date praeconia... 
On la chantait encore au xiii* siècle [Hist. litt., t. X, p. 499). De cette 
séquence, il faut peut-être rapprocher un fragment de l'office de saint 
Germer contenu dans Bih. nat., ms. lat. 13817, fF. 396-400: on a conservé 



54 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER 1 

minor ab aliis cura impenderetur, eo me commonens arctius * 
elaborare. Et, o Domine, lumen verum, plene recordor tuœ 
inœstimabilis, quam mihi tune exhibuisti^, largitatis. Nam 
mox ut habitum tuum te invitante ^ suscepi, illico mihi visa 
est a facie cordis nubes amota, et illa mox introducere 
cœperunt, in quibus pridem evagabar c?ecus et errans. 
Praeterea tanto discendi affectu repente sum animatus, ut 
huic soli rei unice inhiarem, et incassum me vivere aestima- 
rem, si diem sine tali quolibet actu transigerem. quotiens 
dormire putabar, et corpus sub pannulo fovere tenellulum, 
et spiritus meus aut dictaturiens ^ arctabatur ^^ aut quippiam 
objecta lodice, dum judicia vereor aliéna, legebam. 

Et tu, Jesu pie, non nesciebas qua intentione id facerem, 
conquirendap utique gratia laudis, et ut prœsentis sœculi 
honorificentia major occurreret. Habebam plane contra me 
amicos, qui, etsi bona mihi suadebant, crebro tamen et 
laudes et ex literis claritudines ingerebant, et per hœc cul- 
minum opumque assecutiones. Spes igitur omni aspidum 
ovo détériores cordi improvido afferebant, et, cum omnia 
qme spondebant citissime adimplenda putarem, vanissimis 
me expectationibus deludebant. Quod enim in grandaevo 
eventurum ^ dicebant, ego plane adolescenti atque juven- 
culo accessurum/' putabam. Proponebant nempe mihi et 
eam, quae, teauctore, in dies excrescebat, scientiam, etbonos 
ad sœculum natales et formam ; sed non recordabantur quia 
per hos gradus vetuisti ascendi ad altare tuum, quod sic 
soleat turpitudo revelari. Qui enim ascendit aliunde ille fur 
est et latro -, quod est turpitudo. 

a. Gorr. de D. artiiis B. — h. extrihuistl D. — c. Gorr. de B (et D). imi- 
tante X. — d. Gorr. de D. artabatnr B. — e. eventura B (et D). — f. acces- 
snra B. accessum D. 

les vêpres, les matines'et les laudes, mais la messe a disparu. Au xvii* siècle, 
cet office était encore conservé, si l'on en croit le P. J.-B. de Boulongne 
Bib. nai., ms. lat. 13S90) qui, énumérant, p. 451, les ouvrages de Guibert, 
dit : " S" Geremari ofiicium cum prosa in ejus festivitatibus decantandum 
concinasse Flaviacensis monasterii Hituale attestatur. » 

1. Mot forgé sur dictari, ou erreur pour dicturiens. 

2. 7oa/i., X. 1 : « Amen, amen dico vobis : qui non intrat per ostium in 
ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est, et latro. » 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 

Sed in his meis, te inspiratore, primordiis,si aliud sapuis- 
set, prœparanda mihi fuisset anima ad tenta tionem. Et 
certe tune temporis quodammodo insipide sapiebam. Licet 
enim puériles admodum gaudiorum scilicet ac irarum motus 
haberem, o utinam tum. Domine, tuum judicium sic time- 
rem, peccata etiam maxima sic modo horrerem, quomodo 
tune minima et prope nuUa horrebam ! Emulabar sane (et 
quam avidissime!) eos, quos sua videbam commissa 
deflentes, et visui audituique meo erant gratissima quœcun- 
que^ ex te erant. Et qui in scripturis nunc jactantiam et 
verba quaero, immo ipsorum ethnicorum infamia dicta pro 
garrulitate contineo, tune fletus, dolorumque causas exinde 
exigebam, nec me legisse putabam, quotiens in ipsa lec- 
tione nihil contempla tivum, nihil compunctioni habile 
attingebam : scienter ego nescius sic agebam. 

At hostis ille antiquus, qui pro statibus animorum, pro 
qualitatibus ictatum se habere longœva diuturnitate perdi- 
dicit, ille, inquam, pro modulo mentis ac corpusculi mei 
nova mihi bella parturiit. Nam in somnis mortuorum homi- 
num mentis meœ obtutibus crebrius imagines inferens, et 
maxime eorum, quos uspiam gladiis, aut quolibet interne- 
cionis génère aut videram, aut occubuisse audieram, tantis 
spiritum somno solutum speciebus exterrebat, ut noctibus, 
nisi me praidicti magistri mei vigilantia communiret, neque 
lecto cohiberi, neque a clamoribus arceri, immo et vix 
sensum regere possem. Quœ molestia, quamvis aliquibus 
inexpertis puerilis esse atque ridicula videatur, tantae apud 
eos, qui ea urgentur, calamitatis habetur, ut timor ipse, 
qui a plerisque putatur ineptus, nulla valeat ratione, nuUo 
consilio temperari, et, cum ipse qui patitur, idipsum quod 
patitur floccipendat, nulla tamen auctoritate spiritus, ubi 
se sopori, vel parum, immerserit, horrentia visa recutiat, 
immo somnum repetere mens graviter a timoribus irre- 
quieta pertimeat. Gui siquidem passioni etiam frequentia et 
solitudo paria sunt, dum societas timori non obstat, et 

a. quœcumque D. 



36 VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 

solitaria semper habitatio aut magis, aut tantumdem quod 
consuevit effîciat. 

Multum, domine Deus, ab eo in quo nunc ago ^ statu 
diversa gerebam ; tune plane sub magna tuœ legis reveren- 
tia et infinita totius peceati execratione vivebam, quœque 
ex te et dici, et audiri et sciri poterant, ambientissime 
combibebam. Seio, cœlestife Pater, quia talibus pueruli stu- 
diis sœvissime Diabolus irritabatur, a me postmodum totius 
pii fervoris desertione placandus. Unde et nocte quadam, 
cum, tanta misera solicitudine experrectus, hiberno^, ut 
opinor, tempore in meç me lectulo ^ continerem, et lampade 
proxima clarissimum reddente lumen securior esse viderer, 
ecce repente et haud longe de superioribus, ut putavi, 
multarum vocum, cum nox esset intempesta, clamor emer- 
sit. Vox autem sine verbo fuit, sed^ solum vi calamitatis, 
et illico concussis veluti ad somnum temporibus a sensu 
rapior, et mortuum quempiam, quem obiisse in balneis qui- 
dam conclamabat, videre mihi videor. Qua imagina tione 
conterritus, cum e stratu® prosiliens subclamassem, in ipso 
primo motu meo respiciens, lampadem vidi extinctam, et 
per médias ingentis^ umbrœ caligines sua ipsius specie 
da?monem stantem prope intueor. Cujus visione teterrima 
pêne efferarer in rabiem, nisi me magistri mei, qui his ter- 
roribus moderandis crebrius excubabat, perturbatum et 
amentem solertia refovisset. 

Nec me latebat, Deus meus, in ipsa annorum puerilium 
teneritudine^ quia studium bonœ intentionis, quo meus ani- 
mus tune fervebat, incentorem mevc malignitatis Diabolum 
non modice incitabat. Et, o pie Deus, quid victoriarum, 
quid pro victoriis coronarum hodie commeruissem , si immo- 
biliter ad id certaminis perstitissem ? Plurimis etiam audi- 
tarum rerum conjeeturis experior adversus nuper conver- 
ses, seu eos qui ad hoc propositum semper aspirant, vehe- 
mentius dœmones acerbari. Unde memini, tempore Gui- 



n. eçfo D. — b. hyberno D. — c. lecludo D. — d. Corr. de D. ô B, 
exponcluc. — e. statu D. — f. Corr. de B. ingrantis X. rugientis D. 



-=^ 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 57 

donis Bellovagorum episcopi, cujus superius mentionem 
fecerim^ quendam inter familiares suos juvenem de eques- 
tribus extitisse, quem prae suis pêne contubernalibus epis- 
copus idem specialiler aflfectabat. Quem cum pravitatum 
suarum atrocissime pœniteret, et de saeculari conversatione 
modis omnibus moliretur effugium, cum super hac novita- 
tum revolutione acerrime roderetur, nocte quadam, cum 
in episcopi cubiculo ipse dormiret, et religiosus admodum 
vir quidam Ivo nomine, Sancti Quintinensis indigena, ni 
fallor, literis clarissimus -, facundia propemodum clariore 
praepoUens, Gluniacensis monachus, qui sub benedictae 
memoriae abbate hujus loci, Hugone ^^ diu egitofiiciumprio- 
ratus, cum aliis quibusdam sancta vita aeque nobilibus 
pariter inibi, episcopo prœsente, quiescerent, quidam de 
vicini cujusdam proceribus oppidi, vir valde curialis et pru- 
dens, intempesto silentio soporatis omnibus vigilabat. Qui 
cum, qua3 volebat cogitans, hue illucque despiceret, ecce 
proceri figura daemonis,* exili capite, turgentibus scapulis 
progrediens viro apparùit, et séria tim lecta quaegue res- 
pectans, pedetentim per cameram deambulare se finxit ; 
cumque ad ejus stratum, quem prselibavimus, juvenis, 
quemque ab eodem plurimum acceptari episcopo, falsissi- 
mus ^ accessisset, substitit, et retortis ad dormientem 
aspectibus : « Hic, inquit, acrius'* et pejus his omnibus, 
qui istic dormiunt, me vexât. » Quo dicto, ad ostium se 
dirigens cloacarum, in easdem se contulit. Is autem qui 
hoc speculabatur, dum ha»c ai^tenderet, tanto pondéré pre- 
mebatur, ut impos ad locutionem et motum omnimodis 
fieret. Excedente igitur Adversario, facultas sibi pariter in 

a. anxius D. 



1. V. 1. I, c. XIV, p. 48 et n. 1. 

2. Il ne s'agit pas ici d'Yves de Chartres, né vers 1040, dans le Beau- 
vaisis, et qui a été abbé de Saint-Quentin de Beauvais. 

3. Saint Hugues, abbé de Gluny, né en 1024, de Dalmase, comte de 
Semur-en-Brienois, et d'Erembourg de Vergy, mort le 29 avril 1109. La vie 
de ce personnage célèbre a été écrite par un certain nombre de contempo- 
rains (cf. A. L'Huillier, Vie de saint Hugues, abbé de Cluny, i0^4-1109, 
Paris, 1888, in-8). 

4. C'est rimposteur, le Démon. 



58 VEN. GUIBERTI WTM LIBER I 

utroque * rediit, et mane quibusque sensatioribus visa 
retexans, et cum ipsis juvenis illius statum essentiamque ^ 
requirens, reperit ejus animum enixius ad aggrediendum 
sanetiora proclivem. Si ergo gaudium est super uno pec- 
catore converso in cœlo quam super nonaginta qui non 
indigent pœnitentia justis -, procul dubio plénum fidei est 
hostes humani generis acerbissima invidentia de eorum, 
qui mutantur in melius, ereptione tristari, et certe, sicut 
ego bonis initiis processus habeo pestilentes, sic et ille, qui 
a dfemone testimonium acceperat, postmodum paulàtim 
tepescendo refrixit, et ad studium sese sœculare retorsit ; 
et tamen subitusille bonarum nostrarum voluntatum motus, 
credibile est quam gravissime diabolica corda morderet'^. 
Nec mirum si doleat Diabolus repentinos et futiles cujus- 
piam pœnitentis affectus, cum [perfunctoria ^ Achab'^ illius 
scelésti régis humilitas etiam divinos antequam humanos 
ad se deflexit aspectus : unde Dominus, ni fallor, Heliae : 
« Nonne, ait, vidisti Achab humilia tum coram me ? Quia 
ergo humilia tus est mei causa, non inferam mala in diebus 
ejus^. » 

[GAPUT XVI] 

Cum ergo, paulàtim succrescente corpusculo, etiam ani- 
mam in concupiscentiis pro suo modulo et cupiditatibus 
prurientem saecularis vita titillaret , memoria et rota tu ^ 
creberrimo, qualis quantusque in sseculo esse potuissem, 
eadem pêne semper repetendo revolverem, et multo majora 

a. assentiamqiie D. — b. Corr. de D. momorderet B. — c. Ach&bi D. 

1. C'est-à-dire locutio et motus (Guizot, Coll.^ t. IX, p. 415), ou encore 
les deux personnes. 

2. Luc^ XV, 7 : « Dico vobis quod ita gaudium erit in cœlo super uno 
peccatore pœnitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui 
non indigent pœnitentia. » 

3. r= Fait négligemment, en apparence. Mot de la décadence. 

4. /// Reg., XXI, 29 :|« Nonne vidisti humiliatum Achab coram me ? Quia 
igitur humiliatus est mei causa, non inducam malum in diebus ejus, sed in 
diebus fîlii sui inferam malum domui ejus. » 

5. Rotatus est pris ici dans le sens moral, rare = obsession. 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 59 

quam veritas pateretur saepe confingerem, bone Deus, cui 
de omnibus cura est, ostendebas ista famulœ tuae [ma tri 
mea» ; et, in quemcunque ^ statum sanum utique vel insa- 
num conseientia labilis vertebatur, visionem ejusdem spe- 
cies non sine tuo, Domine, judicio sequebatur. At quoniam ^ 
multas curas prohibentur^ sequi somnia, et verum indubie 
constat, hœ tamen cura? non avaritiœ ipstibus citabantur, sed 
ex vera interni boni yemulatione creabantur. Mox igitur, 
ut piissimam ejus mentem visio importuna tangebat, et 
sicut erat in talibus exolvendis admodum subtilis et perspi- 
cax, — mox ^, ut id incommodi suo sibi somnio porten- 
sum intellexerat, accito me, super meo studio, quid age- 
rem,quid tractarem apud me secretius rogitabat^. Gui, cum 
sic morem gererem, ut ei meam nullatenus unanimitatem 
negarem, omnia illa quaesecundum tenores quaî^ audieram 
somniorum, in quœ lentescere meus animus videbatur, alacri 
confession e prodebam, et, cum de correctione moneret, 
veris profecto statim aiîectibus id ^ spondebam. 

Deus meus, statum illum, quem modo patior, totiens 
tôt signifîcatum aenigmatibus ipsamihi enunciavit^, etquod 
in primo statu gestum aut gerendum putaverat, hoc quo- 
tidie intra cordis mei penetralia experior et contemplor 
impleri. Quin etiam ipse magister meus, cum eadem mihi 
solicitudo'^ suo indesinens penderet a pectore,multis figura- 
rum modis, quae pro tempore accidebant, et quœ porro in 
futurum eventura fuerant, te manifestante, videbat. Ab 
utroque igitur viro, Dei munere, hinc ad terrendum, inde 
ad refovendum adversa et prospéra cantabantur, ut et 
occulta» malignitati, vellem nollem, quia tuo miraculo eis 
tantum, qui me diligebant, detegebatur, parcerem, et de 
melioris spei aliquotiens pollicitatione gauderem. 

a. qiiemciimque D. — b. Corr. de D. quam X. qfn interlinéaire B. — 
c. perhihentur D. — d. D ajoute inquam. — e. Corr. de D. recogi- 
tabal B. — /'. manque D. — g. enuntiavit D. — h. solUcitudo D. l inter- 
linéaire B. 

1. Id représente correctio. 



60 VEN. GUIBERTI YITM LIBER I 

Cum enim aliquando spiritu acediae * * ventilarer (multas 
enim invidentias ab iis qui supra et juxta me erant, patie- 
bar) parentum meorum adminiculis aspirabam ad externa 
monasteria commigrare. Nam nostratium aliqui, cum me 
olim longe infra se fctate ac literis, potentia et cognitione 
vidissent, et, solius ejus dono ipso discendi appetitum meis 
sensibus instinguente, qui totius est clavis scientiae, me 
sibi ex^equari, aut omnino, si dici fas est, excellere persen- 
sissent, tanto furore adversum me eorum indignabunda 
excanduit nequitia, ut me, frequentibus controversiis et 
simultatibus fatigatum, multo tiens et vidisse et scisse lite- 
ras pœniteret. Studium plane meum ab eis tantopere tur- 
babatur, ac tôt, de ipsis literis sumpta occasione, per con- 
tinuas quœstiones jurgia motabantur, ut ad hoc solum, qua- 
tinus ab ea cura mea resiliret intentio meumque praepedi- 
retur ingenium, eniti viderentur. Sed, sicut oleum camino 
additum, unde putatur extinguere, inde flamma vivaciore 
proserpit, eo instar clibani quo amplius mea super eo 
labore solertia premebatur, tanto suis reddita valentior 
œstibus in melius agebatur. Quaîstiones, quibus aestimabar 
obtundi, intelligentiœ plurimam mihi acrimoniam ministra- 
bant, et pbjectionum difficultates crebra conjecturarum mea- 
rum ruminatione et diversorum versatione voluminum, 
multiplicitatem sensuum et respondendi mihi efficaciam 
pariebant. Hoc itaque modo, etsi gravissime eis invidiosus 
eram, tu tamen nosti, Domine, quam parum aut nihil tali- 
bus invidebam, et, cum notam ad suum mihi libitum tur- 
pem non possent inurere, astruebant me ubique rodendo 
pro sciéntiola superbire. 

Inter has igitur, quas ferebam aegeirime, vexationes, 
licet in hujusmodi angariis uberrime parturirentur utili- 
tates, lassabundus animus sub infînita aliquotiens cogita- 

a. Corr. de D. accidiae B. 



i. r= Anxiété. Mot de la décadence ; acediari= souffrir avec impatience. 



VEiN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 61 

tioQum tortione languebat, nec corde pavido et rationis 
viribus sœpe defectis cogitabam, quid prodesset* adversitas ; 
sed libentissime decreveram petere censionem ^, quo carna- 
lis suggerebat infirmitas. Cum ergo proposilum appulissem, 
ut non tam benivola abbatis mei licentia, quam parentum 
meorum incentivo et exactione, loco digrederer, matris 
quoque assensus, id fîeri pia intentione credens, adesset 
(nam bene religiosus quo succedere gestiebam locus fere- 
batur), testis malonim ac bonorunr meorum talis ei se 
praebuit visio. 

In ecclesia cœnobii ipsius, scilicet Flavicensis, qua? dici- 
tur Beati Geremari ^, sibi esse videbatur. Quam cum inte- 
rius attendisset desertissime destitutam, monachos etiam 
non modo scissos, et involucris fidei nimium enomiibus 
adopertos, sed et statura cubitali in morem eorum quos 
vulgo nanos vocitant, omnes pariter imminutos ; sed quia 
ubi thésaurus, ibi cor, et ubi contuitus, ibi amor, cum ad 
me oculum sollicita destinasset, cernit, quod non melior 
caeterisme status erigeret, nec apparatus dignior opperiret ^ ; 
cumque pro meo et tanta? ecclesiie mœsta foret discrimine, 
ecce infinitfle pulchritudinis ac majestatis femina^' per 
mediam basilicam ad altare usque processit, quam quasi 
juvencula sequebatur, cujus species ejus multum idonea 
videbatur obsequio quam consectabatur. Cum ergo curio- 
sissima esset scire quœnam foret domina ipsa, dictum est 
ei quia esset domina Carnotensis; quod nec mora conjiciens 
beatam Dei Genitricem intellexit, cujus nomen et pignera 2 
ibidem totius pêne Latini orbis veneratione coluntur. Ad 
altare igitur perveniens, genua ad orationem flexit ; sed et 
illa, quae post ipsam ingredi videbatur, nobilis pedissequa, 

a. Coït. dcB (et D). proderet X. — b. exponc^ué B. — c. operir et D. — 
d. fsemina D. 



1. Sainl-Germer de Fly. V. p. 48, n. 5. 

2. La vierge noire de Chartres et ses reliques, en particulier une chemise 
qu'on prétendait lui avoir appartenu (cf. (Jh. Merki, dans le Mercure de 
France^ 1904, t. XLIX, p. 776, n. 1, et L. Merlet, Catal. des reliques et 
joyaux de la cathédrale de Chartres^ Chartres et Paris, 1885, in-8). 



62 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

itidem a tergo ejus fecit. Inde consurgens, cum plurima 
quasi animadversioue protenta manu : « Hanc, inquit, 
ecclesiam egoinstitui ; qua * ratione patiar destitui ? » Et ad 
me subinde serenissimum pietatum signifera dirigens ocu- 
lum, clarissimamque dexteram : « Hune, ait, hue adduxi, 
et monachum feci, quem nullo modo patiar hinc abduci .» 
Hœc eadem verba prœfata post ipsam^ pari modo pedissequa 
astruebat. Dixerat potens illa, et dicto celerius omnis illa 
desolatio et vastitas ad integrum reparatur quaeque primitus 
videbatur, et staturarum illa enormis modicitas, non modo 
caeterorum, sed et mea potentia favente jubentis imperio 
ad regulam emendatur. Hujus mihi visionis seriem cum 
mater provida retulisset, cum multa animi compunctione 
et lachrymis tanta verba suscipiens, in tantam vagabundae 
cogitationis licentiam, sub tam desiderabilis somnii tenore 
cohibui, ut nequaquam cujuspiam alterius jam traherer 
intentione cœnobii. 

» 

Hœc et his similia, o Domine, cœlestis Mater imperii, 
super peccatorum meorum horrore, super innumerabi- 
libus, quibus a tuo amore et servitio descivi, apostasiis, 
ansam ad te redeundi conferunt, dum mihi, meo praecan- 
tatur a corde, amplissimos clementiarum tuarum sinus 
ullis flagitiorum meorum molibus praecludi non posse. 
Recordor etiam semper, cœlestis Domina, quia cum pue- 
rulus huic assumendo habitui aspirarem, nocte quadam per 
visum in ecclesia tui nominis eram, et videbatur mihi, ^quod 
a duobus ab ipsa auferebar daemonibus, cumque ad basi- 
licaeme fastigium extulissent, aufugerunt, et intactum intra 
ejusdem septa ecclesiae dimiserunt. Haec multotiens, dum 
meam intueor incorrigibilitatem, reminiscor, et eadem 
peccata sœpius repeto, immo^ pessimis pejora superfero, 
ad te, Piissima, prô evitando solum desperationis peri- 
culo, non nimiae spei aut alicujus parvte fîduciœ abusione 
recurro. Etsi enim semper ex impulsu fragilitatis, non 
superbiœ obstinatione delinquo, spem tamen nuUatenus 

a. Gorr. de B (et D). quam X. — b. ipsa D. — c. imà D. 



YEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 63 

correctionis amitto. Septies plane cadit justus, et resurgit K 
Si septenarius pro universitate numerus solemniter poni- 
tur, quibuscumque modis peccaiido quis cadat, si inten- 
tionem resurgendi ad justitiam habeat, quamvis ex carna- 
litate labatur, si dolorem reete pœnitentis adhibeat, nequa- 
quam justi nomine sese privât. Ut quid enim clamatur ad 
Deum, ut de nos tris nos necessitatibus eruat 2, nisi quia 
naturae corruptio peccati servitio nos, velimus nolimus, 
addempnat^? <( Video, ait, captivum me ducentem in lege 
peccati, quae est in membris meis ; non enim quod volo 
bonum, hoc ago, sed quod volo malum, hoc facio ^. » Est 
autem profundum quorundam ^ malorum, in quod cum 
venerit impius, contemnit ^, et tamen super quibusdam 
aliis profundis clamatur ad Deum, nec suam petitor dubi- 
tat exaudiri vocem. Est siquidem desperationis ex peccati 
nimietate contemptus, qui esse potest profundi hujus, quo 
non est substantia ^, in qua miseria non subsistitur ; est 
denique profundum de quo Hieremias panniculorum subli- 
gatione protrahitur <^, quod qua'mvis. .. ^ porro fundum tamen 
habet : quia quamvis, ingentibus sit mens dimissa peccatis, 
habet tamen talecumque obstaculum rationis, ut non fera- 
tur per in termina tas voragines sine uUa recogita tione totius 
iniquitatis. 

a. addemnat D. — b. quorumdam D. — c. Lacune. 



1. Liber. Prov., XXIV, 16 : « Septies enim cadat justus, et resurget : im- 
pii autem corruent in malum. » 

2. Liber Psalm., XXIV, 17 : « Tribulationes cordis mei multiplicatae 
sunt: de necessitatibus meis erue me. » 

3. Epist. B. Pauli ad Rom., VII, 19 et 23 : « Non enim quod volo bonum, 

hoc facio ; sed quod nolo malum, hoc ago Video autem aliam legem in 

membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege 
peccati, quac est in membris meis. » 

4. Lib. Prov., XVIII, 3 : « Impius cum in profundum venerit peccato- 
rum, contemnit ; sed sequitur eum ignominia et opprobrium. » 

5. Liber Psalm., LXVIIl, 3 : « Innxus sum in limo profundi, et non est 
substantia. » 

6. Proph. Jerem., XXXIII, 11 : « Assumptis ergo Abdemelechsecum viris, 
ingressus est domum régis, quae erat sub cellario, et tulit inde veteres 
pannos ». 



, AL'^t L.A/ji^'^ . ^. 



VE>. IIUIIIEHTI 



ICAPUT XVII] 



Inlerea cum versificandi studio ultra 
meum animum immersissem, ita ut universa ■' divinso pagi3 
nre séria pro tam ridicula vanitate seponerem, 
ipsum, duce mea levitate, jam veneram, ut Ovidiana » 
Bucolicorum dicta pripsumerem, et lepores amatorioi 
specierum dis tribu tionî bus epistoHsque nexilibus alTecta 
rem. Oblîta igitur mens debiti rigoris, et professioni 
monastica? pudore rejecto, talîbus virulentœ hujus licea-1 
tiîB lunocîniis laetabatur ', hoc soluni trutinans, si poetrt' 
cuipiam comportari poterat quod curîaliter dicebatur, nul- 
latenus vero pensitans quantopcre sacri ordinis, de ea quœ 
desiderabaturiadustria. proposîtum lœdebatur. Cujusnimi- 
rum utrobique raptabar'', dum non solum verborum dul- 
cium, qua3 a poelis acceperam, sed et qua- ego profude- 1 
rara lasciviis irretirer, verum etiam per horum et bis simi- 1 
Hum revolutiones immodica aliquotiens carnis mea? ■■ titilla- 1 
tione tenerer: quonîam h»ec terebat volubilis et totius ] 
severitatis infrequens animus, alius profecto non poterat, 
quam quem cogitatio suggesserat, e labîis procedere sonua^ 

Inde accidit, ut, effervescente interiori rabie, ad obscœ-' 
nula quaîdam vcrba devolverer, et aliquas literulas minus I 
pensi ac moderatî habentes, immo totius honestatis nesciaa 1 
dictitarem, (Juic cum ad raagistri prjpdicti notitiam perve- i 
nissent, et ipse tegerrime ferret, in illius exacerbatione fas- I 
tidii eum coutigit obdormiisse''. Quo soporato, talis ei se j 
ingessit visio : senior caniciei pulcherrimw, immo is ipae, I 
si dicere audeam, qui in itiitio me ad eundem'' perduxe-l 
rat -, et amorem ejus mihi semper affulurum spoponde- 



1. II faut onmprcndre laolubalur comme ,.i.^u....l..... -,. m.. .« — i.ndi».,. - 
avec le sens de séduire, leurrer. Coalyeicus de Guîzol, Coll., t. IX, p. 43t^fl 
S, V. I. I, c. ï. 



itif dd lacio =^ allireri, | 
.1 /'nii I tv .. i4i'Ja 



VÈN. GUtBEtlTI VITJE LIBER I 68 

rat, ei apparuit, severissimeque intulit : « Volo, inquit, 

ut de literis quœ factae sunt mihi rationem reddas ; verum 

manus quae literas ipsas scripsit, non est sua ipsius* quae 

scripsit. » Quod cum a magistro mihi relatum fuisset, ego 

et ipse pari ter super tenore somnii non dissimilem conjec- 

turam habuimus : laeti enim ingemuimus sub spe tua, 

[Domine]^, inde animadversionem tuamin tampaterna cor- 

rectione videntes, hinc cujusdam piae alterationis fiduciam 

meis levitatibus eventuram ex visionis intentione putantes. 

Ubi namque manus ^ quae literas scripserat, non ejus esse 

qui *scripserat dicitur, plane non permansura in illa 

ignominiosa sua action e indubie denotatur. Mea enim fuit, 

et non est sicuti legitur : « Verte impios, et non erunt * », 

dum ea, quae in usu vicii mea fuit, virtutis studio appli- 

cita, omnem effîcientiam indignissimae illius proprietatis 

amisit. Et tu nosti tamen. Domine, et ego confîteor, quia 

tune temporis nec tuo timoré, nec meo pudore, nec 

sacrae hujus visionis honore castigatiora peregerim : et^ 

nempe irreverentia , quia interius me habebam, et scripto- 

rum nugantium nequaquam scurrilitatibus temperabam. 

Latenter quippe cum eadem carmina cuderem, et nemini 

aut vix omnino meis consimilibus illa prodere auderem, 

sœpius tamen mentito auctore, ipsa quibus poteram recita- 

bam, et Isetabar ea a voti mei consortibus coUaudari : quae 

mea fore rebar prorsus inconveniens profiteri, et quod ad 

fructum uUius auctori suo non proderat laudis, solo resta- 

bat fructu, immo turpitudine gaudere peccati. Sed haec, 

Pater, punisti, quando voluisti. Emergentibus enim contra 

me super tali opéra infortuniis, et multa animum evagan- 

tem adversitate cinxisti, et corporis infirmitate pressisti. 

Pervenit ergo tune gladius usque ad animam, dum vexa- 

tio attigit intelligentiam. 

a, Corr. de B (et D). ipsis X. — b. dans D. — c. ea D. 



1. Lib. Prov.^ XII, 7 : « Verte impios, et non erunt ; domus autem justo- 
rum permanebit. » 

Ven, Guiberti vila. 5 



66 VEN. GUIBERTI VITJi LIBER I 

Gum itaque pœna peccati intellectum dedisset auditui, 
tune demum inutilis studii marcente socordia, cum tamen 
otii impatiens essem, quasi ex neeessitate rejectus ^ imagina- 
tionibus, spiritualitate recepta, ad exercitia commodiora 
perveni. Cœpiigitur jam sero ad id, quod saepe a plurimis 
mihi bonis doctoribus prapstillatum fuerat, anhelare, scili- 
cet Scripturarum commentis intendere, Gregoriana dicta, 
in quibus artis hujus potissimum reperiuntur claves, cre- 
brius terere, secundum veterum auctorum régulas, ad alle- 
goricum, seu moralem, quin et anagogicum^ sensum pro- 
phetica, vel evangelica verba perstringere. In his praeci- 
puum habui incentorem Beccensem abbatem Anselmum, 
postea Cantuariensem archiepiscopum, ex transalpinis par- 
tibus, Augustana videlicet regione -, oriundum, yirum 
incomparabilem documentis et vita sanctissimum ^. Qui 
cum in prioratu prœlibati cœnobii adhuc ageret, suae me 
cognitioni ascivit, et omnino puerulum et in summa et 
œtatis et sensus teneritudine positum, qualiter interiorem 
meum hominem agerem, qualiter super regimine corpus- 
culi rationis jura consulerem, multa me docere intentione 
proposuit. Qui ante abbatiam, et in abbatia positus, cum 
ad Flaviacense, in quo eram, monasterium, familiarem 
religionis et doctrinae suae gratia ha béret adventum, adeo 
sedule mihi eruditionis indulgebat bénéficia, tanta ad id 
elaborabat instantia, ut unica ac singularis sui ad nos 
adventus et fréquenta tionis ego viderer solus esse causa. 

Is itaque tripartito aut quadripartite ^ mentem modo dis- 

a. rejectis D. 



1. Le sensus anagogicus est proprement Tinterprétation qui s'élève du 
sens littéral au sens spirituel, c'est-à-dire la mystique. 

2. Région d'Aoste, Piémont. 

3. Saint Anselme, né à Aoste à la fm de 1033, mort le 21 avril 1109. Il 
arriva à l'abbaye du Bec dans les premiers mois de 1060. Il y succéda à 
Tabbé Herluin, mort le 26 août 1078, et fut élu au siège primatial de Can- 
torbéry le 6 mars 1093. Sur le séjour de saint Anselme à l'abbaye du Bec, 
cf. chanoine Porée, Hist. de Vabbaye du Bec, Evreux, 1901, in-S", t. I, p.106- 
233. 

4. Guibert fait allusion aux méthodes pédagogiques du trivium (gram- 
maire, rhétorique, dialectique) et du quadrivium (arithmétique, géométrie, 
musique, astronomie). 



.Jli^ 



VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 67 

tiriguere docens, sub affectu, sub voluntate, sub ratione, 
sub intellectu * commercia totius interni mysterii tractare, 
et quae * una a plerisque ^ eta me ipso putabantur certis divi- 
sionibus resoluta, non idem duo prima fore monstrabat, 
quœ tamen accedentibus quarto vel tertio eadem mox esse 
promptis assertionibus constat. Super quo sensu cum quœ- 
dam evangelica capitula mihi disseruisset , cum primum 
quidem quid in ter velle et affici distare t, luculentissime 
aperuisset, quae tamen non ex se, sed ex quibusdam 
contiguis voluminibus, at minus patenter quidem ista 
tractantibus eum habuisse constaret, cœpi postmodum et 
ego ejus sensa commentis, prout poteram, similibus aemu- 
lari, et ubique Scripturarum, si quid istis moraliter arri- 
deret sensibus, multa animi aerimonia perscrutaH. 

Unde factum est, ut, eum quodam abbate meo ^ ad ali- 
quod provinciœ nostrae cœnobium devenireni, cumque illi 
tanquam plurimae religionis viro suggère rem, ut, ad capitula- 
rem conventum veniens, inibi sermonem faceret, ea qua3 a 
se petebantur in me transfudit, et, ut vices super isto ejus 
exequerer, exoravit et jussit. Die autem Maria» Magdalenœ 
natalis celebratur eodem ^. Eapropter de libro Sapientiœ ^ 
adhibita sermonis materia solo illo unico verbo illi qui 
petebatur tractatui contentus^ fui : « Sapientia, videlicet, 
vincit malitiam, attingit a fine usque ad finem fortiter, et 
disponit omnia suaviter. » Hoc cum qua potueram oratione 
explanassem, et ipsis audit oribus pro dictorum eorundem^ 
convenientia placuissem, prior ecclesiae ipsius, literarum 
sacrarum non minimum pro scientiae potentia studiosus, 
familiariter a me exegit, ut id sibi scriberem, in quo mate- 

a. guç D. — b. plœrisque B. — c. Corr. de D. concentus B. — d. eorum- 
demi). 



1. Terminologie courante de la philosophie scolastique et en particulier 
mystique. Anselme enseignait à Guibert l identité essentielle des méthodes 
exégétiques. 

2. Abbé Garnier. Il démissionna en 1084 {Gall. Christ., t. IX, col. 790). 

3. C'est-à-dire le 22 juillet. 

4. Cf. Lib. Sapientiaey VIII, 1. 



68 VEN. GUiBÈRTI VIT^ LIÈÈR 1 

riam sumendi cujuscunque * sermonis acciperet^. Quoniam 
ergo abbatem meum, quo praesente id dixeram, aegTe latu- 
rum scripta mea cognoveram, caute aggredior hominem, 
et, ut causa viriillius, quemse diligere testabatur, quodpete- 
bam, indulgeret, ex latere quasi expersona ^ amici, et quasi 
taliuiïi minus studiosusprecor. Suspicatur^igitur brevissima 
me dicturum, assensit ; cujus cum de ore verbum rapuis- 
sem, cœpi exerceri in eo quod proposueram. 

Propositum autem habui ut initia Geneseos, Exameron ^ 
scilicet, commentari moraliter aggrederer. Gui commente 
praeposui tractatum satis mediocrem qualiter sermonem 
fieri oporteat ^. Quo prœmisso, sex dierum tropologice pro- 
secutus opéra fudi, importuno licet eloquio, quaeque meo 
sedissent ingenio. Gumque primum abbas meus sacrœ 
illius historiée conspexisset annotari capitulum, minus sano 
hœc attendit intuitu, et, cum me plurima animadversione 
finem scriptis illis facere monuisset, videns quod non nisi 
spinas cœpta talia oculis ejus ingerebant, non solum ejus, 
sed et omnium qui ad id ipsum déferre poterant prœsentias 
prœcavendo, clam illud omne peregi. Opuscula enim mea 
haec et alia nullis impressa tabulis dictando et scribendo, 
scribenda etiam pariter commentando ^ immutabiliter pagi- 
nis inferebam. Tempore ergo illius abbatis omnimodo stu- 
dia mea delituere silentio. Quo decedente, nactus occasio- 
nem dum pastore locus ille vacaret, impegi tandem et 
brevi opus explevi. Quod decem libris complexum, secun- 
dum illos quatuor prœnominatos interioris hominis motus ^, 
ita moralem executus sum in omnibus tropum, ut penitus 

a. cujuscumque D. — b... D. p* barré dans la haste B. — c. Suspicatus 
D. — d. Gorr. de B(et D). commutando X. 



1. Ce sermon a été publié par Mabillon, dans les Œuvres de saint Ber- 
nard {Op., t. II, p. 701-709 ; dans Migne, Patrol. lat., t. 184, col. 1031-1044). 
Cf. Ylntrod., p. xvii. 

2. La création du monde en sept jours (Genèse, I). Guibertfait ici allusion 
à ses Commeniarii in Genesim. Cf. Vlntrod.^ p. xvii. 

3. Il s'agit du Liber quo ordine sermo fieri debeat^ qui, en effet, sert de 
préface aux Commeniarii in Genesim. Cf. Vlnirod.^ p. xvii, n. 7. 

4. Voir le début du paragraphe de la p. 66. 



.^ 



VEN, GUIBERTI VIT^ LIBER I 69 

immutato locutionum ordine initia continuarentur ad « 
supremum. In quo opusculo an cuiquam profecerim nescio, 
placuisse tamen plerisque ^ plurimum literatis non dubito ; 
hoc vero certum quod non parum commodi mihi praestitit, 
in quantum me, ministro vitiorum, libéra vit ab otio. 

Scripsi interea et ^ capitularem libellum de diversis Evan- 
gelicorum^ et propheticorum voluminum sententiis, de libro 
Numeri, Josue, Judicumque aliqua inserens ^ cui huc- 
usque fînem dare differo, quia his explicitis quae impraesen- 
tiarum teneo, in similibus exerceri aliquo tiens (si vita comes 
fuerit), Deo suggerente, delibero. In quorum plurimistropo- 
logiam, in paucis allegoriam secutus, eundem^ quem in 
Genesi habueram morem gessi. Porro in Genesi ideo^ 
potissimum moralitati intendi, non quod in sensu allego- 
rico, si pari ter elaborarem,sentienda deficerent, sed quod 
judieio meo allegoricis moralia satis hoc tempore utiliora 
putarem, fide ex Deo ad integrum stante, moribus pêne 
omnium multiplici vicio profligatis, et quod in immensum 
tendere opus non meœ fuerat licentiœ aut voluntatis. 



[CAPUT XVIII] 

Igitur mater bonos quantum ad scientiam meos admirata 
successus, valde œstuabat super lubricae aetatis quos vere- 
batur excessibus. Unde et sui me imita torem tieri quam 
sedulo postulabat, cui cum Deus speciem tantopere praes- 
titisset fl^, ita quidquid'* in se laudabatur posthabuit, acsi sese 
nuUatenus pulchram scisset, ita viduitatem coluit, acsi 
maritalia semper debiti cubilis impatiens horruisset. Nosti 
tamen, Domine, quid fidei, quid amoris etiam defuncto 
ipsi suo jugali detulerit, quam cotidianis pêne sacrificiis, 

a. Corr. de B (et D). ad X. — b. plaerisqne B. — c. manque D. — 
d. evangeliorum D. — e. eumdem D. — /*. aoeo D qui propose ideo. — 
g. D. prqstitisset. — h. quicquid D. 

1. V. Vlntrod.^ p. xvi, n. 4. 



70 VEN. GUIBERTI VIT^ LTBER 1 

orationibus ac lacrymis, haud mediocribus eleemosynis 
solvendae ejus animœ, quam peccatis prœpediri noverat, 
indesinenter institerit. Qua ex re mira Dei dispensa tione 
fîebat, ut creberriiïiis ei visionibus, quos ille dolores in sua 
purgatione ferebat, patentissimis * imaginationibus monstra- 
rentur : quœ * visorum gênera haud dubium quin ex Deo 
proveniant ; ubi enim nulla prava securitas ex assumpta 
falso pulchritudine luminis datur, sed ex oblata doloris ac 
pœnarum specie orationis et eleemosinarum^ incentiva 
prœbentur, ubi aperte a mortuis, imo ab angelis, qui fide- 
lium mortuorum curam gerunt, divini offîcii remédia exi- 
guntur, ex Deo haec fieri hoc sufficiens probationi est, quia 
a daemonibus nunquam saluti cujuspiam profutura quœrun- 
tur. Sollicitus igitur bonae^ illius mulieris animus his signi- 
fîcationibus recalefieri, ac internonim tormentorum ad*^ 
profectum assidue pro marito quondam suo intercessionis 
portentione succendi. 

Unde inter caetera, quadam nocte Dominica,post matuti- 
nos, œstatis/" tempore, cum membra scamno cubitum angus- 
tissimo contulisset, mox in somno cœpit deprimi ; sua 
ipsius anima de corpore sensibiiiter sibi visa est egredi. 
Cumque veluti per quandam ^ porticum duceretur, tandem 
inde emergens ad ora cujusdam putei cœperat propinquare. 
Gui cum esset facta contigua, ecce de foveae illius voragine ^ 
larvali specie homines prosiliunt, quorum videbatur tineis 
exesa caesaries, eam volentes manibus corripere, et intro 
protrahere. Et ecce vox a tergo fœminae trepidantis, et ad 
eorum incursum miserabiliter œstuantis, erupit ad illos : 
« Nolite, inquit, eam tangere. » Qui voce vetantis adacti 
resilierunt in puteum. Cum autem, quod me praeterierat % 
per porticum procederet, ' hoc solum petebat a Deo, cum 
exisse hominem se sentiret, ut ad corpus sibi redire lice- 
ret. De putei igitur habitatoribus liberata, cum contra 
marginem ipsius constitisset, repente patrem meum, in ea 

a. patientissimis D. — h. quq D. — c. eleemosynarum D. — d. bonq D. — 
e. Corr. de D. ac souligné B. — f. qstatis D. — g. quamdam D. — h. Gorr. 
de B (et D) oragine X. — i. prqterierat D. ■ 



\ 



VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 71 

specie qua juvenis extiterat, sibi conspexit assistere, cum- 
que in eum intenderet, et an ipse Evrardus vocaretur (sic 
enim eum quondam constiterat appellari) suppliciter rogi- 
taret, ipse negavit. 

Nec mirum, si spiritus eo se nomine insigniri diffîteretur, 
quo homo olim fuerat : spiritus enim spiritui nihil aliud 
quam quod spiritualitati congruum sit respondere debue- 
rat. Mutuam autem spiritus per nomina habere notitiam, 
credi valde ridiculum est, alioquin in futuro sœculo, rara 
nisi nostratium cognitio est. Nomina plane non necesse est 
habere spiritus, quorum tota visio, immo * visionis scientia 
est ab intus. Gum ergo sic se vocari negasset, et tamen illa 
eum non minus esse sentiret, interrogat postmodum ubi 
commaneret : cui ille acsi plateam haud procùl a loco posi- 
tam insinuât, et ibidem se commorari. Quaerit etiam quali- 
ter se habeat. At ille brachio retecto eum latere adeo 
utrumque ostendit lacerum, crebris adeo vulneribus inter- 
sectum, ut magnus intuentem sequeretur horror et commo- 
tio viscerum. Ad hoc etiam pueruli cujuspiam species pari- 
ter aderat, tantisclamoribusperstrepens, ut^ei quoque quae 
id intuebatur plurimum molestiœ generaret ; cujus et mota 
vocibus dixit ad eum : « Quomodo, domine, tantos hujus 
infantis ejulatus potes pati ? — Velim, inquit, nolim, patior. » 
Ploratus autem hujus infantis, et brachii intercisio ac lateris 
hanc sententiam^. . . Cumpater meus inprimœvo^ suo alegi- 
timo matris meœ commercio per quorumdam maleficia esset 
extorris, quidam ad puerilem ejus animum pravi^ consiliarii 
accessere, qui, ut experirentur, an eum aliis coire posset 
mulieribus, suasione malignissima monuere ; qui juvenili- 
ter eis obtemperans, maie attentato concubitu ex mulier- 
cula nescio qua prolem sustulit, quae nec mora etiam sine 
baptismo diem obiit. In concisione ergo lateris corruptio 
est fidei socialis ; in stridoribus autem infestœ illius vocis, 
perditio maie procréa ti ^ infantis. Taies erant, inexhausta 

a. imô D. — b. et D. — c. Lacune. Guizot propose un mot ayant le sens 
d'exiger (Coll., t. IX, p. 435, n. 1). — d. primqvo D. — e. Corr. de D. 
parvi B. — f. Corr. de D. procurati B. 



72 VEN. GUIBERTI VITjE LIBER I 

pietas, Deus, tuœ retributiones^ in peccatoris tui, sed ex fide 
viventis, animam. Sed ad ordinem visionis redeamus. 

Cumque eum illa interrogasset, an oratio, eleemosyna, 
an sacrificium sibi aliquod subsidium ferret (con^cientia 
enim sibi erat, quod haec pro eo frequentius faciebat) , et ille 
subannuisset, addidit : « Sed inter vos quœdam habitat Leo- 
degardis ; » quam mater mea ea intentione illum nomi- 
nasse intellexit, quatinus ipsa ab ea peteret, quid sui 
memoriam haberet. Erat autem praefata Leodegardis fœmi- 
na spiritu pauperrimo, et quae sine moribus saeculi Deo 
simpliciter victitaret. 

Interea loquendi ad patrem meum finem faciens, respexit 
^d puteum supra quem erat tabula ; supra tabula m vero 
Rainaldum quendam virum equestrem conspicit, non 
ihfimi precii* inter suos, qui in ipsa die, quae erat, ut prae- 
dixi, Dominica, a suis contribulibus proditionaliter Belva- 
ci^ interfectus post prandium est*. Is ergo, cum esset 
super eandem tabulam, curvato utroque genu et cervice 
demissa, strue eonjecta, conflabat buccis pulsantibus ignem. 
Hâec mane videbantur, et ipse, suos quos môritis accende- 
rat deventurus ad ignés, interiit meridie. Vidit et super 
praedictam tabulam quendam qui adjuvabat, sed longe post 
obiit, fratrem meum, horrenda divini corporis et sanguinis 
per sacramenta jurantem ; in quo nil aliud melius intelligi- 
tur, nisi pejerando et sanctum Dei nomen et ejus sacra 
mysteria super re vana assumendo, hos mereretur et pœ- 
naruin locos et pœnas. Vidit et in eadem série visionis 
anum illam, quam in suae initio conversionis supradiximus 

a. retributionis B (et D). — b. pretii D. — c. Balvaci D. 



1. On consultera sur cet événement les lettres 137, 263 et 264 d'Yves de 
Chartres (Migne, P. L., 1. 163, col. 138-267, 268; H. F., t. XV, p. 168-169). 
Le roi voulut appeler l'affaire à sa cour. Le chapitre, soutenu par Yves, 
protesta, puis, prononça l'interdit]; c'est alors que la populace se jeta sur les 
clercs. Luchaire( A 7171. de Louis VI[ n°174, p. 88-89), observant qu'il n'est pas 
question de l'évèque de Beauvais, mais uniquement des chanoines, suppose 
que l'événement arriva pendant la vacance derévèché(du2 décembre 1113 
au 12 juin 1114. Nous pouvons dater par là le premier livre de Guibert. Cf. 
Vlntrod.^ p. xlvii. 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 73 

cnm ea conversatam, mulierem plane multis crucibus in 
superficie suo corpori semper infestam, at vero contra 
appetitum inanis, ut dicebatur, gloriae minus cautam ; 
hanCy inquam, vidit a duobus ferri nigerrimis spiritibus 
speciemque ejus umbraticam. Porro dum anus illa viveret, 
et pariter ambse cohabitarent, dum de statu animarum et 
suarum mortium eventibus loquerentur, aliquando pepige- 
rant mutuo sibi, ut quae prima decederet, superstiti quali- 
tatem status sui, sive bonam, sive malam, apparendo per 
Dei gratiam manifestaret, et hoc etiam oratione firmarunt, 
Deum sedulo obsecrantes, ut, post obitum alterutrius, 
alteri liceat essentiam fortunée vel infortunii sui visionis 
cujuspiam revelatione detegere. Ipsa quoque anus moritura 
in visione se viderat, corpore spoliatam, cum aliis simili- 
bus ad quoddam devenire templum, quae in ter eundum cru- 
cem a scapulis sibi ferre videbatur. Ad templum autem 
cum illo comitatu veniens, obseratis foribus extra manere 
cogebatur. Apparuit denique jam mortua cuidam alii in 
magnis fœtoribus constituta, cui plurimum aggratulabatur, 
quod per ejus orationes a putore et dolore esset erepta. 
Praeterea dum eadem ipsa moreretur, a pede lectuli hor- 
rendae speciei daemonem teterrimœ enormitatis oculos haben- 
tem astare prospexit. Quem tamen illa divinis obtestata 
nimium sacramentis, ut a se confusibiliter recederet, et 
nihil suum a se repeteret, terribili adjuratione removit. 

Igitur mater mea ex convenientia visionis veris vera 
conferens, et ex instanti oraculo militis mox perempti, 
quem pœnales sibi locos apud inferos jam sorti ri pervide- 
rat, infantis clamores, cujus non fuerat ignara, conjiciens* 
in nullo de his dubia, totam se ad subsidia patri meo 
ferenda convertit. Similia ergo similibus objectans, pauco- 
rum admodum mensium infantulum, parentibus orbatum, 
ad se contrahens nutrire delegit. At diabolus piae inten- 
tioni, nec minus fidelissimœ actioni invidens, cum totis die- 
busplacidissime seageret, vicissim jocaretur atque dormiret, 
noctibus tanta vecordia vagituum et clamorum matrem 

a, coniciens B. 



--•-*-- 



74 YEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 

meam et omnes ejus domesticas irritabat, ut vix in eadem 
cellula cuipiam somnum habuisse liceret. Audivi certe ab 
ea precio^ obaeratas nutrices, quae noctibus non désistèrent 
continuatis, perversi non a se, sed ab intimo instigatore, 
illius pueri motare crepundia, sed ad eum qui urgebat ever- 
tendum nihil poterat muliebris astutia. 

Angebatur dolore immodico pia fœmina, dum nuUis 
inter tôt stridores moliminibus noctu anxia deliniret tem- 
pora, nec ullus etiam vexato penitus ac exhausto capiti 
poterat illabi somnus, ubi et instimulati forinsecus furor* 
pueri et omnia interturbans aderat Inimicus ; et licet noctes 
sic ab illa transigerentur insomnes, ^nunquam tamen ad 
divina, quae nocte fîunt, officia reperta est iners. Quoniam 
ergo molestias istas molestiarum hominis, quas in visione 
viderat, cognoverat purgatrices, libenter tolerabat, per 
quod, ut sibi videbatur (quod et verum est), illius qui patie- 
batur compatiendo et ipsa levigabat angores. Nunquam 
tamen proinde puerum domo exclusit, nunquam contra 
ipsum minus curiosa extitit ; imo tanto magis quidquid ^ 
inconvenientiae inde emergebat, aequanimiter subire dele- 
git, quanto ad id studii destruendum adversum se atrocius 
diabolum exarsisse persensit ; quanto enim majus ipsius 
incentivum in irritatione pueruli contigisset experiri, tanto 
auditiones malas apud jugalis sui animam nullatenus dubi- 
tabat temperari. 

[CAPUT XIX] 

Multa alia. Domine Deus, ostendisti famulae tuae ; et 
illi, quem tu proprie mihi prœstiteras, magistro meo, quae- 
dam, quae jactantiae ascriberentur, si scriberem, in quibus 
bonan id spei elucebat, quae sub indulgentissima Matre tua, 
in quam projectus sum ex utero, Jesu dulcis, hodieque 
praestolor : quaedam, cum pêne adhuc puerascerem, eis 
ostensa, quae mirabiliter aevo jam maturescente experior. 

a. prelio D. — b. foror X. u interlinéaire B. — c. etB (et D). — d. quic- 
quidD, 



-r-^.-.^.^- .^«^ —- > '•^- 



VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 75 

Tandem cupiditatummearum fervor excandivit *, et secun- 
dum quod fomitem cujuscunque^ scientiolœ pectori meo 
inserueras, et personam ad saBCulum idoneam satis cum 
natalium bona mediocritate contuleras, maie mihi ab 
animo meo et ab aliis necessariis meis, secundum hoc 
tamen non bonis, suggerebatur, conveniens fore, ut in hoc 
mundo honoris alicujus provectione proficerem. Sed 
cognosco, Domine, quia in lege tua prohibueras per gradus 
ascendi ad al tare tuum : sic enim sacri cujuspiam ducis 
turpitudinem revelari posse docueras. Qui enim per exterio- 
ris excellentiœ excrementa mysticum regimen attigerint, 
inde turpius cadunt, quod non œqualia, sed in mirabilibus 
super se tentaverint. Et inter appetendum certe ex paren- 
tum meorum procuratione, talium culminum assequendo- 
rum rumoribus meœ sœpius quatiebantur aures ; multi mihi 
adulabantur, ac factiose qualitatem animi mei explorare 
volentes, quo ad eos, qui me nequiter œmulabantur, stu- 
dium suœ^ delationis expièrent, aut placituros se ex mei 
honoris affecta tione pu tantes, etquaestui suo commoda mea 
valitura dicentes, et ideo proventibus meis semper meliora 
captantes. 

At ego, sicut tu nosti, Creator meus, tuo solo instinctu, 
tua sola inspiratione, ad hoc convalui, ut quidquam^ 
timoré tuo aspernarer ab homine petere, aut homini id 
mihi procuranti coUoquium aut consensum prœbere, super 
eoquodtui solius est muneris, honore ecclesiastico. Etscis, 
Domine, quia super hac dun taxât re nihil omnino volo aut 
aliquando voluerim, nisi quod a te aut accipiam sive acce- 
perim* Volo enim, ut et in hoc, sicut alias ipse, me feceris, 
non autem ego me. Alioquin non bene lœtaretur Israël in 
eo qui fecit eum ^ Deus meus, quot adversitatibus, quot 

a. excanduUD. — b. cujuscumqueD. — c. guamXetDqui n*a pas compris 
la lecture corrigée de B, mterlinéaire. B note en plus en marge p™, haste 
barrée, que le copiste (et D) a lu prœ. 



1. Lib. Psalm., CXLIX, 2 : a Laetetur Israël in eo, qui fecit eum, et filii 
Sion exultent in rege suo. » 



76 VEN. GUIBERTI YITM LIBER I 

invidentiis tune temporis opprimebar ! unde et animus 
meus latenter ad id quod exterius mihi suggerebatur, quasi 
ad tentationis effugiumaestuabat; sed licet intus ista ferve- 
ret ambitio, nunquam* tamen œstus ad linguse transitum 
praevalebat. Etsi enim turbabar, non tamen loquebar. Tu 
scis, Jesu, quia cuidam talia procuranti, at non meo ins- 
tinctu id peragenti, semel peccato praepediente mandave- 
rim, ut quod agebat citius ageret. Tu scis, inquam, quam 
aegre id dixisse me tulerim. Etsi enim multotiens nefarie 
alias labi potuerim ^, emptor tamen, imo proditor columba- 
nim semper esse timuerim. Et certe cum una sit columba, 
apud ipsos etiam cathedrae sunt, non cathedra. Quidquid ^ 
enim in Deo et Ecclesia dividitur, non est profecto a quo 
in eo patitur, « Ut sint, inquit, unum sicut et nos unum 
sumus ^ ^ » et ; « Cum divisiones gratiarum sint, idem 
tamen est spiritus, dividens singulis prout vult *^, » et 
sequentia : « Thronus etiam Dei, » non throni « in saecu- 
lum sfeculi 3, » et : « De fructu ventris tui ponam super 
sedem tuam ^. » Quœ ergo una sunt apud Deum, per huma- 
nœ perversitatis fiunt diversa propositum. 

Haec nempe considerans, nec capitis corporisque unitatem 
ignorans, nihil volui usurpare in corpore, quia quidquid ^ 
aliunde se intrudit, nequaquam capiti profecto consentit, 
et quod caput ignorât, quod non censeatur in corpore, nuUi 
dubium constat. Qui enim dicturi sunt : « Nonne in nomine 
tuo prophetavimus, et daemonia ejecimns ? » ^ apostasii uti- 

a. numquam. D. — b. Corr. de D. protulerim B. — c. qnlcquid, D. 



1. Joan., XVII, 21 : « Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in 
te, ut et ipsi inn nobis unum sint, ut credat mundus, quia tu me misisti. » 

2. / Epist. B. Pauli ad. Cor., XII, 4 et 11 : « Divisiones vero gratiarum 
sunt, idem autem spiritus... Haec autem omnia operatur unus atque idem 
spiritus, dividens singulis prout vult. » 

3. Episl. B. Pauli ad Haebr., I, 8 : « Ad Filium autem : Thronus tuus 
Deus, in saeculum saeculi, virga aequitatis, virga regni tui. » 

4. Lib. Psalm., GXXXI, 1 : « Juravit Dominus David veritatem, et non 
frustrabitur cam ; de fructu ventris tui ponam super sedem tuam. » 

5. Matth.j Vil, 22 : « Multi dicent mihi in illa die : Domine, Domine, 
nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, 
et in nomine tuo virtutes multas fecimus ? » 



.^•.^.S^-Ti^i- V!»i»- -_-.^.— w— ■ .. . ^ 



. ji -. - '•*• 



VEN. GUtBËftti Vlt^ LlÈEft t '77 

que, ut sic dixerim, non commembres sunt, et ideo « Nes- 
cio vos^ » audiunt, acsi diceret : « Non eos in meo senlio, 
quia ex me non vivunt. » Levabat igiturfastidium spes quam- 
vis frivola meum, et orabam te, Deus, ut, si quando id 
quod de me tractabatur fieret, te solummodo auctore^con- 
tingeret, et taedebat me, quod per alios audiebam, a meis 
mihi parentibus ista quaeri, et alios pura Dei efficientia, 
nullo carnaliter procurante, eligi. Etenim ipsi parentes, 
non tam mihi quam sibi in hujusmodi cura providentes, 
mecum uUateïius super isto negotio non agebant, non plane 
juvenilem animum super hac re irritare volebant. Tandem 
Deo, me diutius volente^, deludi, procuratoribus meis inspi- 
ravit ^, ut pro suis animabus salvandis alias commigrarent, 
et quarundam*^ abbatiarum monachis, qui eisdem super mea 
electione innitebantur, necesse fuit ut aliorsum diverte- 
rent ^. 

Deus, tibi gratias, quia tune intentio ad integrum pueri- 
lis emarcuit^ nec ad aliquam terrenam ulterius dignitatem 
suspirare collibuit. Flagellasti namque me in tempore illo, 
Pater, et corrector cupiditatum et levitatum mearum, 
Deus, afïlixisti, et me ad cognitionem redegisti, ita ut me 
intra me constringeres, mensque hactenus vaga nusquam 
evolaret, sed ad solam humilitatem et cogita tionis sinceri- 
tatem meduUitus aspiraret. Cœperam jam tune primum, 
Domine, experiri...^, et ad bonam solitudinem mentis, in 
qua conversari tu soles, me contrahere ad Matrem cœlestis 
imperii, Dei genitricem Mariam, unicum meum in omni 
nécessita te recursum, totius ei interni fervoris librare com- 
plexum. Delectabar ergo affectuosissime esse modicus, hor- 

« 

a. antore B. authore D. — b. D propose la correction nolenie. — c. gzza- 
rumdam D. quarundem B. — d. Lacune, experiri étant insuffisant. 

1. Matlh.^ VII, 23 : « Et tune confitebor illis ; quia nunquam novi vos, 
discedite a me, qui operamini iniquitatem. » 

2. Anacoluthe. Le sujet d'inspiravit est Deus. Cf. Guizot, Coll., t. IX, 
p. 443. 

3. On ignore de quelle abbaye la famille de Guibert voulut le pourvoir. 
Il s'agit peut-être ici, étant donné les termes employés, plutôt d'un évéché 
que d'une abbaye. Or, en 1104, l'évéché de Beauvais était vacant (v. p. 72, n. 1). 



78 VEN. GUIBERTI VITJB LIBER I 

rebam penitus etgradum potiorem, et magni nominis um- 
braminmundo. Tum primum intimo illotuo*sapore addidi* 
ei quid voluntatis unitas, quid ejusdem puritas, quid fuerit 
irreflexa perpetuœ pauperlatis intenlio. Quid dicam, 
Domine, quam momentaneus iste paradisus extiterit, quam 
parva quies, quam brevis et ad dubium tantsB dulcedinis 
sensus ? 

Vix paucis mensibus talia prœgustaveram, vix Spiritus 
tuus bonus, qui in terram me rectam deduxerat * , aliquantis- 
per illuminatae rationi insederat, cum ecce quasi diceres : 
« Cum voluisti, volui; non vis modo et tibi displiçet, velis, 
nolis, habe illud: quorundam ^ remotorum etmihi funditus 
ignotorum emersit electio. » Sed quœnam electio ? Vere me 
fatear egregium, cum inter omnes, qui mihi obversaban- 
tur, sordidior, immo^ teterrimus^, Deus, subtuo testimonio 
judicarer ? Paucarum igitur quas attigeram literanim^, et 
docentis, ut dicebatur, exterius litura personse, electores 
meos effecerat caecutientes et lippos : Deus bone, quid 
dicerent, si mea tune interiora vidèrent ? quid quoque sen- 
tirent, si qualis modo eis prœsim agnoscerent? Tu sois, 
qui, quonesciojudicio, id ordinasti, quantum mihi indigner, 
quantum horream quod melioribus ac honestioribus me 
praepostere omnino praesideam ; sois enim, cordium renum- 
que praecognitor, quia taie quid nuUa tenus afTectabam, 
respui tamen aut reprobari fœde nolebam, teque praecordia- 
liter exorabam, ut sic immunis a cœpto fîerem, quatinus 
et verendum, et quod immodice extimescebam, onus non 
subirem, nec utpote fragilis ex mei refutatione defîcerem. 

Non te latuit, Deus meus, quam dure, quam aegre tule- 
rit mater mea dilationem 2, quœ aliis videbatur honoris, 

a. manque D. — b. addidici D. — c. qnorumdam D. — d. imà D. — 
e. Gorr. de D. deterrimns B. — /*. litterarnm D. 



1. Lib. Psalm., GXLII, 10 : «Spiritus tuus bonus deducet me in terram 
rectam. » 

2. Guibert devint abbé en 1104 (Dachery, Notœ^ p. 626; Thurot, dans 
Rev. Hist., 1876, t. II, p. 105), et non en 1105 (Gallia Ctirist.^ t. IX, col. 607). 
Né en 1053, il était dans ses cinquante et un ans. 



. ^'.jj 



VEN. GUIBERTI VITJB LIBER I 79 

sibi autem intolerandi mœroris, nec mihi quippiam taie 
conligisse volebat, in quo periculum œtatis adhuc nesciœ 
metuebat, prœsertim cum ig-narus rerum forensium penilus 
essem, nimirum quas, solis literis * quondam intentus, nul- 
latenus addiscere curavissem. Ab ipsa tamen et ab omni- 
bus pêne, qui familiariter me noverant, mihi crebrius incan- 
tabatur, non diu me qualicunque * promotionecariturum. Tu 
etiam, Domine, nosti quo interiori oculo et boria et mala, 
si uspiam promoverer, mihi eventura loquebatur, quae 
hodieque experior nec me nec alios latent. Visionibus quo- 
que quamplurimis, sub mea et aliorum specie, longis post 
futura temporibus praevidebat ; quorum aliqua indubie fieri 
contemplor, et facta, nec minus residua quœdam fienda 
prœstolor, quibus tamen attexendis supersedendum ex 
industria reor. Deus, quibus illa monitis cupiditates a mente 
arcere monebat ! adversitatum info rtunia, quae expertus 
sum, certissime poUicens, lubricam semper suspirare 
juventam, per varios cogitationum ambitus animos frœnare 
vag-antes, ut eam de talibus disputantem non illiteratam, 
quod erat, fœminam, sed disertissimum episcopum aesti- 
mares. 

Monasterium autem, ad cujus regimen eligebar, Novin- 
gentum vocatur *, et est confînio Laudunensis dioceseos in 
tantum adjacens, ut mediocris quidem, sed aliquotiens sta- 

a. litteris D. — b. qnalicumque D. 



1. Sur l'abbaye de Nogent-sous-Coucy, cf. Dachery, Notse, p. 626-631 ; 
Chronicon ecclesiae ac monasterii beatae Mariae de Nogento subtus 
Cociacum opéra et studio domini Victoris Cottron monachi congregationis 
Sancti Mauri ejusque cœnobii prioris, œuvre de 1665, conservée aux 
Archives de l'Aisne (H 325, in-f*» de 248 p. V. Invent. ^ H, p. 53)» [Il existe de 
ce travail, peu intéressant, mais terminé par des pièces justificatives, 
deux copies, l'une à la Bibliothèque nationale (lat. 17775), très défectueuse, 
l'autre dans la famille de La Rochefoucauld]; Gallia Christ., i. IX, col. 603 
sq. ; Melleville, Hist. de la ville et des sires de Coucy-le-Château, note 3, 
p. 270-277. On trouvera le plan de l'abbaye au xvii" siècle dans Cottron et 
dans D. Toussaint Du Plessis, Hist. de la ville et des seigneurs de Coucy, 
Paris, 1728, in-4"'. — GuibertemploielaformeiVout5re7i<rzm;on irou\e Novian- 
tus, 1059, 1086 (Du Plessis, loc. cit., P. J., n"» ii, iv) ; Noviandus, 1089, 1095, 
1107 (Ibid., n^"» v, vi, xi); Nogentensis, 1102, 1122 et s. d. (Ibid.^ n" viii, xvii, 
xvi) ; Nogenti {Ibid.^ n° xn). 



8Ô YEN. GUIBERTI \ITM LlBEtl t 

gnantis fluvii, qui Aquila * nuncupatur, interstitio praefa- 
tum territorium a Suessionensi distinguât ^^ de cujus vetus- 
tatibus, si Deus opem dederit, in hoc nos opère tracta turcs 
constat * 3. 



[ CAPUT XX ] 

Sed, quoniam in hac Flaviacensi ecclesia sub Dec 
parente et beati Geremari, loci ejusdem conditoris, patroci- 
nio coaluisse nos diximus, quaedam, quae ibidem audivi- 
mus ^ fierique vidimus, dignum ut mémorise tradamus. 

Postquam ab eversione Danorum restituta est prsefata 
ecclesia ^, quidam inibi monachus gerens offîcium priera tus, 
nomine Suggerius, bonis se agens moribus, in ipsa mortali 
aegritudine decumbebat: erat autem, ni fallor, f rater anus 
illius, quae in suœ initio conversionis^ circa matrem meam 
conversa est ^. Gui jacenti astitit Diabolus, librum manu 
tenens, dicensque : « Accipe, lege, hune tibi mittit Jupi- 
ter. » Quem cum ille audito execrabili nomine exhorruisset, 
adjecit Diabolus : « DiHgis, inquit, domum istam ? — Di- 

a. speramus D. — b. conversalionis D. 



1. hWquila est aujourd'hui TAilette, affluent de l'Oise. 

2. Un procès-verbal de bornaj^e de 1225, entre l'évêque de Laon et le 
comte de Soissons, montre que l'Ailette continuait de servir de limite entre 
le Laudunois et le Soissonnais : «... videlicet quod justicia episcopi Laudu- 
nensis durât inte^raliter usque ad filum aque qui dicitur Aquila »(Bibl.Nat., 
Coll. de Picardie, t. 245, f" 243 et 246 v»; Arch. Nat., JJ31, n" cxxiui, f*» xliiii, 
!■■• col.; cf. Petit-Dutaillis, Étude sur le règne de Louis VIII, Bibl. de 
l'Ec. des Hautes-Études, n» 101, Paris, 1894, in-8, p. 353 et 395, Catal., 
p. 486, n°« 275 et 276). 

3. Cette phrase semble indiquer un intervalle entre la composition des 
livres I et II. V. V Introduction, p. xlvii. 

4. Sous l'abbatiat de Gontier, à qui Té vêque avait confié la mission de 
restaurer l'abbaye {Gall. Christ., t. IX, col. 787; Dachery, Notse, p. 603). 
Gontier fut abbé de 1030 à 1058. Guibert est entré à l'abbaye vers 1064, 
puisqu'il avait alors onze ans, et qu'il est né en 1053 (v. Vlntrod.j p. i). 

5. L'abbaye de Saint-Germer, détruite par les Normands, resta aban- 
donnée jusqu'à sa restauration par l'évêque de Beauvais (Gall.Christ., t. IX, 
col. 787). 

6. De l'abbaye, comme dans beaucoup d'autres, ont longtemps dépendu 
des sœurs converses (Dachery, Notae, p. 603). — Sur cette vieille femme, 
cf. 1. 1, c. XIV et xvHi. 



YEN. GUIBERTl VITJ': LIBER 1 81 

Tig^o, ait. » Et ille : « Scias eam, totius religionis rigore 
sublato, penitus post tempus aliquod exordinandam. » Quae 
verba loquentis Sathanœ cum mouachus dignis abjurgatio- 
nibus' confudisset, recessit qui aderat hostis, sed monachus 
relato quod viderat, in amentiam versus est, ita ut mancipa- 
retur vinculis. Qui tamen antequam expiraret, menti suœ 
rediit, et diem bene confitens obiit. Cum ergo sciamus dia- 
l)oluni mendacem, et patrem ejus ex solita invidentia dic- 
tuni credamus, alioquin ne verum fîat, avertat Deus ! Res 
enim postmodum ecclesiœ bene provecta, hue usque bene 
provehitur. 



[CAPUT XXI] 

Vidi et ibidem sub nostro tempore ex milite monachum, 
moribus, ut iestimabatur, simplicem, aevo provectum, qui 
in pagum Vulcassinum * ad cellulam quandam^ ecclesiie^ 
quia inde oriundus erat, ab abbate suo destinatus, agge- 
rem publiai itineris, qui corruptus erat, licentia prioris sui 
restaurare proposuit. Muneribus ergo tidelium opus illud 
explicuit ; quo profligato, quœdam residua de eadem lar- 
gitione retinuit. Interea lethali infîrmitate corripitur, nec 
tamen quod maie celabat ulla confessione retegit. Defertur 
ad monasterium cujus erat monachus ; non abbati, non 
priori confitetur, quamvisdirœ abeo tortiones, mortis vide- 
licet prœconia, sentirentur, sed famulo cuidam, qui infirmis 
ministrabat, argenti illa quantitas ab illo committitur. 

Itaque cujusdam intempestivo noctis increscente moies- 
tia e sensibus eripitur, pro mortuo terrae distenditur, nos 
etiam signo crépitante vocati affuimus, psalmos, orationes 

a. objurgationibus D. — h. qiiamdam D. 



1. Le Vexin,pays compris entre l'Oise ctrAndelle el divisé par TEpte en 
Vcxin français el Vexin normand. LeVexin français fut réuni à la couronne 
après rentrée de Simon de Valois au couvent (1061). 

Yen. (iuiberli cita. rt 



82 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

el convenientia obituris explevimus. Quo facto, hominem, 
ut monastici moris est, cilicio suppositum, ut videbatur in 
extremis stiidoribus vix efflantem, reliquimus, cui nullus 
vitam, omnes solum praeinortuo mox ultimum lavachrum 
spondebamus. Nec mora, nobis abeuntibus, ille respirai; 
priorem (nam abbas aberat) evocat ; de eo quod frauda ve- 
rat, et cui fraudem commiserat, indicat. Dixit, et a priore 
absolutione recepta, post paululum repetitis singultibus 
expiravit. Erat prior tune temporis magister meus, de quo 
syepius ago. Ecce misericordiae Domini multae, quia non 
sumus consumpti *, qui quem vult libérât de ore angusto 
latissime. 

Exacto igitur a pnBsentibus homiue, quaestio pecuniae in 
famuluni tota devolvitur. Ipse autem massam illam in 
stramine cunarum cujusdam suœ parvulœ infantis abscon- 
derat. At nocte, cum infans cubitum locaretur, ecce dœ- 
mones instar catulorum a latere et a tergo insiliunt, et 
hinc inde circumcirca puisantes, et aliquotiens vellicantes, 
in clamores et lacrymas^ concitabant. Cumque ab utroque 
interrogaretur quid fleret, a catulis se ^comedi respondebat. 
Tum mater, quœ ma tris nieœ ancilla et aliquando pedissequa 
extiterat, ad ipsam dominam suam, matrem videlicet 
meam, concurrit, deposita illa nefaria ^ apud se reposita 
dicit, et infantis suœ discrimen in catulorum distractione 
subjungit. Gui illa : « Scias, inquit, daîmones esse, qui 
super illa diabolica pecunia jocundantur, et ei quasi suum 
recognoscentes instant. » Hoc mari tus cognito, licet invi- 
tus, licet ^ plurimavexatione vexa tus ^, utsicdixerim,seuvi, 
seu clam, seu precario, istud quod repetebatur, effudit, et 
dicmonum quam proinde patiebatur infestationem non 
tacuit. Audivimus quia cui vult Deus miseretur, et quem 

a. lachrymas D. — b. se a catulis D. — c. rufaria D, ce qui a induit 
Ducange {Gloss., l. V, p. 818, col. 3) à imaginer le sens de monnaie d'or 
{ru fus). — d. et D. — e. crucialus D. 



1. Cf. Lameiit. Jeremiae, III, 22. 



VEN. GUIBERTI VITJS LIBER I 83 

viilt indurat *, colligere ex subjecto poterimus. Et (o Dei 
admiranda judicia !) is siquidem, de quo retulimus, totam 
in èxercitatione equeslri aetatem scortorumque fœditate 
deduxerat ; ille vero, de quo sum relaturus, acidiosus^ 
quidem aliquantisper fuerat, sed nihil inhonesli alias de 
ipso claruerat. Est plane hoc philargyriae vitium in tantum 
apud inonachos perniciosum, utpote minus naturale, ut vix 
aliquod crimen reperiatur, cui tantopere diabolus surri- 
piendo insidietur. 

[CAPUT XXII] 

Alter quidam ex nostris monachus, et sacerdos ordine, 
cui nihil praeter equitandi aviditatem poterat levitatis 
ascribi, a matrona quadam nobili duos acceperat solidos; 
qui mox, dyssenteria^ comprehensus, apud Sanctum Quinti- 
num Belvaci decederat. Quo Flaviaci cognito, jussu abbatis 
ad propriam ecclesiam est relatus. Cumque plurimum ede- 
ret, et protinus indifferenter efflueret, accidit ut abbas suus 
uspiam migraturus ad eum locuturus accederet, verens ne 
se absente decederet. At ille sub abbatis adventu ad requi- 
sita naturae consesserat ^. Quem posito sibidolio 2, quiapro- 
cedere non poterat, cum cerneret insidentem^ mira defor- 
mitate terribilem^, alterutrum quidem se sunt intuiti, et 
abbatem puduit tali in loco hominem convenire, et misero 
non licuit conQteri, immo f nonlibuit, nec absolvi a crimine. 
Abbas recessit, et ille a dolio ad lectulum quasi requietu- 
turus accessit, in quo ubi est resupinatus, a diabolo est 
suiîocatus. Videres horribiliter ha?rere pectori mentum et 
jugulum, acsi ex violenta depressione subactum. Inconfes- 
sus igitur et inunctus, et super maledicto illo suo peculio 

a. acediosus D. — b. dissenteria D. — c. concesserat D. — d. Corr. de 
D. incidentem B. — e. horribilem D. — /*. imô D. 



1. Epislola B. Paali ad Rom., IX, 18 : « Ergo cujus vult miseretur et 
quem vult indurat. » 

2. Guizot traduit par chaise percée {Coll., t. IX, p. 452). 



84 VEN. GUIBERTI Vn\E LIBER I 

inlestatus emoritur *. Nudato itaqueadlavandum cadavere, 
reperiturpendensab humero marsupium sub ascella'^ latere^. 
Quo reperto, concassa qui inveneral ad terram cum furore 
crumena ^, manibusque complosis cucurrit ad monachos, 
insolitum eorum auribus rumorem invexit. Inauditum plane 
fuerat apud ipsos suorum quempiam sic obiisse. 

Mittitur itaque post abbatem, qui duobus millibus trans 
Belvacum apud quandam^ villam suam pranderejam cœ- 
perat. Per alium autem missum, qui hue pervenerat, jam- 
dudum^ abbas eum obiisse acceperat, sedde solidis nil sci- 
verat, nil dixerat. Missus ergo veniensex parte fratrum qui 
miseront, consulit abbatem quid facto opus sit, an aliis 
consepeliri liceret, qui tam misère ab aliorum coramu- 
nitate desciverat^. Communicato itaque abbas cum viris 
prudentibus consilio, praecepit agrariam ei fîeri sepulturam, 
et ab oratione et psalmis exortem, et pectori ejus super- 
poni pecuniam. Privata tamen pro eo fratrum non defecit 
oratio, immo multo amplius institerunt, quo magis nove- 
rant eum egere subsidio. Ex hujus igitur morte repentina, 
caeteri circa peculium castigatiores redditi. Audiamus 
adhuc qualiter sint alias et pro aliis flagellati. 



[GAPUT XXIII] 

Vix pauccHB hebdomades emensae fuerant, cum esset 
vigilia martyrum Gervasii et Prothasii 2, parvo émergente 
tonitruo, nec crebrescente fi^ corusco, tempestuosiaeris nubi- 
lus eminebat. Mane ergo nobis surgentibus parvo admodum 
spatio primae horœ signum insonuerat. Ad ecclesiam inso- 
lita celeritate convenimus, post brevissimam orationem : 

a. moritur D. — b. axella D. — c. labere D. — d. quamdam D. — e. jan- 
diidum B. — f. Corr. de B (et D). disciverat X. — g. crebescente D. 



1. = Bourse, arguent. 

2. is juin, la fête des saints Gervais et Protais tombant le 19. 



VEN. GUTBKRTI VITJ5 LIBER I 85 

« Deus, in adjutorium meum in tende * » dixeramus ; sed 
cum vellemus aggredi sequentia, ictu ruenle grandisono 
fulminis hoc modo penetratur ecclesia -. Gallum, qui super 
lurri erat, crucem columque ^ aut dispergit, aut cremat, 
trabem, cui haec insidebant, débilitât, et scindulas clavis 
affixas semiurendo convellens, per occidentalem turris 
vitream ^ intrat, crucifixi Domini imaginem subter stan- 
tem, illiso usque ad ruinara capite, fixoque latere dextro, 
frangit, non ustulat, dextrum vero brachium et crucis et 
imaginis sic urit et truncat, ut praeter manus pollicem de 
toto brachio quippiam nemo reperiat, quasi ergo percusso 
pastore disperguntur plagis ac mortibus oves ^. Dextrorsum 
enim per arcum, cui percussa imago suberat, flamma labens 
in cemento arcus descendendo bifurcam nigredinis rigam 
fecit, et, in chorum perveniens, duos hinc et inde arcus 
stantes monachos percutit, et in momento exanimes^reddit. 
Sinistrorsum autem altrinsecus ruens, abrasa per gradus 
non passim cementi litura, acsi saxum inibi volveretur, 
monachum etiam illic stantem tutudit, licet neque in duo- 
bus, neque in hoc uno quidquam ^ lœsionis aperte patuerit, 
nisi quod in eversis hujus oculis ab arcu decidens pulvis 
apparuit. lilud mirum quidem fuit, quod qui mortui sunt 
substitere sedentes; nos vero, qui fulminis vehementia stu- 
pesceutes pêne exanimes eramus, proni*^ alterutros rue- 
ramus. Aliqui autem nostrum qui cecidimus, a cingulo 
inferius sensum corporis omnem perdidimus ; aliqui adeo 
lœsi sunt, ut metu mortis sacro confestim oleo eosinungere- 
mus. In quorundam^ sinus flamma subintroiit et pilos univer- 

a. Gorr. de D. exanimos B. — b. qiiicqnam D. — c. in ajouté par D. — 
d. quorumdam D. 



1. Ces mots ne se réfèrent pas à une prière particulière. 

2. Pour rinterprétation archéologique de ces faits, v. É. Lefèvre-Pon- 
talis, loc. cit.^ p. 183 sq. — On trouvera la traduction du passage dans 
Woillez, Archéologie des monuments religieux de Vancien Beauvaisis 
(Paris, 1839, in-f«), p. 9. 

3. = Faîte. 

4. Vitrea est pris ici substantivement r=: Verrière. 

5. Matlh., XXVI, 31 : « Scriptum est enim : Percutiam pastorem et dis- 
perguntur oves gregis. » 



86 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

sospudendœ pubertatis" adurens, ac^ ascellarum , quae sub- 
hircos nominant, succrementa conflagrans, pedules ac soleas 
pertusando per ex tréma progreditur. 

Dici non potest quam judicialiter in momento illo cœles- 
tis disciplina saevierit, per quos anfractus*^ hue illucque dis- 
currerit, quid lœserit, quid usserit, quid fregerit, ut simile 
factum in Francia nostra nemo aetate didicerit. Vidi, Deum 
testor, post horam qua hœc acciderant, beatae DeiGenitricis 
imaginem, qme infra crucifixum stabat, vullu adeo turbu- 
lent o et a sol i ta serenitate mutato, ut penitus alterata vide- 
retur. Qui cum meo intuitui non crederem, hœc ipsa etiam 
ab aliis notata cognovi. Postquam auteni a stupore, qui ex 
eventu illo aceiderat, experrecti sumus, et confessione facta, 
quid pro peccatis nos tris passi eramus, supra quam dici ab 
homine potest, tristes pensare cœpimus, et statuti a Deo 
contra faciès nostras et respectu conscientiarum nostrarum 
didicimus quam juste pertulerimus, illico piae Ma tris faciem 
in serenum versam vidimus. Omnem sane fidem superat 
dolor et pudor, qui in nobis aliquandiu^^ fuit. 

Post paucos admodum annos, cum hujus jam memoria 
facti omnium pêne obliteraretur ab animo, simile Deus 
commonitorium repetivit, excepto quod neminem laesit. 
Nam juxta eminentem caméras cujusdam caminum pavo 
nocte substiterat quieturus, in tantum ut se totum e\, dum 
somno deprimeretur, imprimeret. Festivitas ^ Jacobi apos- 
toli^, et pariter Dominica habebatur. Cum nocte gravis 
tonitrus fragor insisteret, fulmen camino irruit, quidquid^ 
ejuscamerœ eminebat subruit, pavo ei incumbensimmobilis 
stetit, puerulus monachus subter dormiens ne a somno qui- 
dem est excitus ; famulus autem quidam stupore capitis ac 
membrorum dure est attonitus. Juxta beatum Augustinum \ 

a. Ces deux mots manquent D. — h. et D. — c. Gorr. de D. affractus H. 
— d. aliquamdiii D. — e. sancti ajouté par D. — f. quicqiiid I). 



1. La saint Jac(iues tombe le 25 juillet. 

2. Je n'ai pas retrouvé le passajçe allégué de saint Augustin. 



YEN. GUIBÈRTI \ITM LIBER I 87 

frustra montes Deus aut insensibilia percutit, sed ut 
a nobis pensetur quod, dum ea, quae non peccant, sic impe- 
tit, magnum judicii discrimen peccantibus intendit, nutri- 
cem ^ pro exemplo inferens, quœ fuste terram' verberat, ut 
infantulum ab importunitate compescat. 

Praeteriit me, dum de priori infortunio loquerer, de trium 
illorum qui perempti sunt moribus loqui. Duo siquidem 
novitii vix octo in conversatione menses impleverant, quo- 
rum alter sub colore gravitatis minus apud se idoneus erat, 
alter sub levi habitudine nil nimis odibile intus quod scire- 
mus habebat. Hi, pridie quam paterentur, multum sub ea 
quam dixi diversitate se gesserant, mane etiam, quo haec ^ 
contigerunt, cum tonitrui voces ille exterius levis audisset, 
Terba exinde dicere ridicula cœpit, statimque intrans eccle- 
siam ictum illum quem risit excepit. At tertius vocabulo 
Robertus, qui et in sœculo Columba cognominabatur, ob 
sinceram quam habebat simplicitatem, juvenis tune primis 
genis pubescentibus, in omni cognitus honestate, in eccle- 
siastico ac fraterno officio tantopere erat expeditus etsolers, 
ut vicarius pêne quotidie omnium haberetur. Attigerat 
autem et benegrammaticam. Is matutina illa hora, qufp ibi 
fovebat exitium, cum me surgentem, ut solitus erat, prawe- 
nisset in claustro sedere, significavit mihi quod ingentibus 
et reliquo corpore magnis doloribus angeretur, et subinde 
commotum respectabat ad aerem, ex quo et mox occubuit. 
Ecce ante ruinamcor illorum duorum exaltabatur, quorum, 
ut credimus, in Dei judicio severior mox erat futura sen- 
tentia ; gloriam vero in isto prapcedebat humilitas, cui et 
illico nullidubium, quin divina foret accessura sublimitas. 
Nam cuidam mox revelatum est, quia hi très Romam ad 
Sanctum Petrum pariter commigrarent, sed duo umbratiles, 
et qui vix videri possent, tertius ille albatus, et solita saga- 
citate vivax ac mobilis properabat. 

Accessit post aliquot annos jam horum oblitis et securi- 
tate torpentibus tertia correctio. Jam ab ecclesia eadem 

a. natricem D. — b. Gorr. de D. hac B. 



88 VKN. GUIBKRTl WTM LIBICR I 

fueram digressus. Mane quodam, quo fieret tempestuosa 
commotio, ad majus altare letanias^ cantaturiprocesserant. 
In choro enim, in quo primum ceciderat, subsistere non 
audebant, cum subito flamma superna ruit, el, sicuti ii qui 
videre testati sunt, usque ad altaris crepidinem descen- 
dendo ^^ circuitum ejus tetra ad sulphuris instar implevit. 
Cuidam monacho presbytero oculos ibi obduxit, duobus 
pueris ad altaris pedaneuni capita habentibus, ac prostratis 
(quorum alter, ex Judapo conversus ^, sed praecordialiter 
tidelis erat), ab altari sublatis, proculque translatis^, pedes 
aram versus, caput ab abside^ parietem, ipsis nescientibus, 
motus ille convertit. Arcam 2, quœ post altare erat,perloca 
debilitans fulmen introiit, planetam quaî preciosior^ pulaba- 
tur, cum parsplurima ibi thesauri essetecclesiae, solam fide 
corrupit ; cujus hœc miranda ratio est : 

A rege Anglorum, viro prorsus illegitimo, et ecclesiis 
infenso, qui Rufus, quod et erat, cognominabatur 3, queni 
Deus, sui ipsius amasii sagitta, dum venaretur, occidit, 
plane ta ipsa ex nomine petita est. Qui proprios cum nollet 
exhaurire thesauros, monachum hujus rei executorem desti- 
navit ad abbatem monasterii quod vocabatur de Belle ^, 
mandans ei, ut quindecim marcas argenti ipsi monacho 
daret. Abbate vero renuente, per régis violentiam monas- 
terii praîda abducta, et mox marcis quindecim, vellet nollet, 
ab eodem abbate est redempta. Inde sacrilega, immo^per 
sacrilegas ^ plane ta tanta est etiam fraude coempta , nec minori 

a. Litanias D,— b. densescendo B en interligne (et D). — c. transactis D. 
— d. Corr. de B (et D). afide X. — e. pretiosior D. — f. imô D. — g. 
sacrilegos B (et D). 



1. Il est question encore d'un juif converti, 1. II, c. v. Il s'agit peut-être 
ici du même personnage. 

2. Cette disposition des tabernacles est fréquente (G. Enlart, Manuel 
d'archéoL, t. I, p 138). 

3. Guillaume le Roux, fils de Guillaume le Conquérant, roi d'Angleterre, 
1087-1100 (Freeman, The reicf n of William Ru fus, Oxîorâ, iSSO, 2 in-8). 

i. Monastère de Saint-Martin de Bello ou Battle-Abbey, fondé par Guil- 
laume le Conquérant en souvenir de sa victoire sur Harold (1066). Cf. 
Chron. monasf. de Bello^ dans Anylin christ, soc.^ t. II, Londres, 1846, 
in-s. 



«>aA;:jaaîi 



VKN. GUIBERTI WTJR LIBER I 89 

fraude coniposita, ut in procurando, in emendo, ut compo- 
nendo tota constet in maledictione conflata ; nec enim 
médium precii ^, postquam post hune eventum in partes 
missa considerata fuit, est valere probata. In ipsa plane 
ejus compositione multa emptoris fraus détecta tune est. 
Ha*c igitur integris caeteris ornamentis sic est jure damnata, 
licet suo mercatori simili parsum videatur a pœna. 

Cuidam autem monacho mordacem gerenti conscientiam 
ante hoc factum taie quid apparuit. Imago Domini cruci- 
fîxi de cruce descendere videbatur, de manibus, latere ac 
pedibus sanguine extillante '^ ; per chori médium incedens, 
dicere audiebatur : u Ni si confessi fueritis, moriemini. » 
Qui experrectus horruit seipsum, sed antequam confîteretur, 
subit hujusmodi cum caeteris omnibus periculum, qui con- 
fessus justi judicii magnum dédit indicium. Pro quo jam 
consternato discrimine, die quo hœc primum accidere, 
perennia quotannis sunt instituta jejunia eleemosynarumque 
bénéficia. Missa ad beatam Mariam et de ipsa quotidiana, 
praeter hanc quoque missa de Natali Domini ad altare 
Sancti Michaelis omni dominica. Sed jam properemus ad 
alia. 



[CAPUT XXIV] 

Eo anno, immo'^post quatuor primi casus menses, quidam 
monachus ordine presbyter, matris meae quondam in 
saBCulo capellanus *, vir ad oculum tune religiosus, sed 
tune et postmodum viciis ^ enormibus, a quibus custodia 
humana abstineri non poterat, irretractabiliter deditus, 
facile cœperat infirma ri. Qui insperatam^ in biduo perductus 
ad mortem, cœpit atrociterhac illacque despicere. Cumque 
ab iis, qui esse ejus noverant, rogaretur quid cerneret, res- 

a. prêta D. — b. exstillante D. — c. imô D. — d. vitiis D. — e. in spe- 
rntam B. 

1. Nous savons déjà qu'il y avait des chapelains dans la maison de la 
mère de Guibert, c. iv (cf. 1. ÎII, c. xx). 



90 YEN. GUIBERTl VIT^ LIBER l 

pondit : « Domum plenam barbaris hominibus ». Cumque 
illi intelligerent sibi eos qui videbantur non alios quam 
daemones imminere, cœperunt ei suggerere ut se signaret*, 
et beatam Dei Genitricem invocare speraret: « Spem, inquit, 
et fiduciam in ipsa haberem, ni barones isti insistèrent. » 
Mirum dietu quod barones eos vocaverit, quod ex graeca 
etymologia graves significat 2. Et, o quam maie graves 
erant, qui nonjam pœnitentia aut invoeatione aliqua amo- 
liri valuerant ! Interrogant denique in quo potissimum ange- 
retur. Respondet ille sic se sentire, aesi ingens productile 
ferrum guttur ejus et praecordia, flamma excan descente, 
perureret. Cum autem esset nox quietissima, ut ne venti- 
culus audiretur, cœperunt fenestrae do mus parietibus 
appelli, et quasi ex aliqua intrantium frequentia crebro 
repercuti. Duo eum monachi, caeterisin domo dormientibus, 
asservabant, et, conscii quod talia non ex bono fièrent, 
aestuabant. Inter illa ergo quae diximus verba efïlavit. Erat 
autem homo multis indignitatibus addictus, unde et talem 
vitam talis consecutus est exitus. 

In cimiterio eeclesiœ illius sepulchrum cuidam defuncto 
monacho parabatur, nec ille cui id officii attinebat memi- 
nisse non poterat, eo se in loco tumulum effecisse. Fodit 
igitur, et cum altiora petisset, tabulam quae supponi solet 
sarcophage reperit, qua dimota, vacuum pêne sepulchrum 
invenit, nisi quod cucuUum, quem caperonem vulgo vocant, 
cum capite introrsum reposito, et crepidas fœno semiplenas 
(quodolim tempore sepulturœ factum est, ut magis haereant* 
pedibus) ad pedes sarcophagi reperit, in toto autem medio 
nihil. Quod cum aliqui vidissent, nobisque retulissent, Dei 
incomprehensibile judicium mirati sumus : quae tam occulte 
ac subtiliter fieri pervidemus. In quo illud dignum est mira- 

a. Gorr. de D. herent exponctué B. 



1. Dans le sens chrétien de se signer. 

2. Il est bien entendu que l'étymologie qui fait venir baro du grec ^apùç, 
que Guibert traduit par gravis, n'a aucune valeur. 



■-. - ^»ii 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 91 

culo, quod caput ibi dimissum, corpus autem quo Deo 
placuit a suo loco exportalum est. 

Cui si mile quiddam a houee memoriae Manasse archiepis- 
copo^, qui ante hos annos fidelissime decessit, et certius a 
monachis beati Remigii in Remensi urbe addidici. Artaldus 
quidam hujus civitatis archiepiscopus - ad pedes beati 
Remigii quondam fuerat sepultus ^ : qui post plurima tem- 
pera ex œdificiorum mutandorum necessitate reteetus, eum 
ejus sepulchrum fuisset apertum, nihilinibi de ejus corpore 
est omnino repertum ; planeta sola de ejus vestibus illic resi- 
dua apparuit, quam constat quia cum ejus corpore non 
tabuit, quia prorsus illaîsa patuit ; et certe si ejus corpus 
ibidem putruisset, tabès utique casulam corrupisset. Vide- 
mus his temporibus, quaî apud beatum Gregorium ^ refe- 
runtur, super noxiorum cadaveribus Dei judicia innovari, 
quos per sacra loca constat indebite tumulari. 

In monasterio virginum Cadomi ^ constituto, quod a 
Mathildi^', Anglorum regina, constructum est^, quae Guil- 
lelmi ex Normannorum comité régis uxor '**, qui Anglos eos- 
dem subegerat^, fuit, monacha quaedam fuit, quae^ subpec- 
catis aliquibus fœdis sese receperat, nec quocunque ^ monitu 

a. régis qui... uxor fuit D. — b. quq D. — c. quocumque D. 



1. Il ne peut s'aj^ir ici que de Manassès II, qui succéda à l'archevêque 
Renaud I" en 1096 et mourut en llOft {Gall. Christ., t. IX, col. 77-80). 

2. Artaud, archevêque de Reims, de 925 à 961, célèbre par sa lutte contre 
la maison de Vermandois {Gall. Christ., L IX, col. 51-55 ; cf. Lauer, Le 
rèffîie de Louis IV d'Outremer, Bibl. de TÉc. des Hautes-Études, n** 127, 
Paris, 1900, in-8, p. 9, 51-57). 

3. Cesl l'expression même de Marlot, Hist. eccl. Rem., t. I, p. 589. 

4. Grégoire le Grand, Dialoq. lib. IV, c. lii-liv, dans Migne, P. L., 
t. 77, col. 412 sqq. 

5. Gaen, ch.-l. du Calvados. 

6. Fille de Beaudouin V, comte de Flandre, et d'Adèle de France, elle 
épousa, en 1054, le duc de Normandie, Guillaume le Bâtard, dont elle eut 
onze enfants, et mourut en 1083. On lui a souvent attribué, depuis le 
XIV* siècle, la célèbre tapisserie de Bayeux (cf. A. Marignan, La tapisserie 
de Bayeux, Paris, 1902, in-8, et M. Lanore, dans la Bibl. de VÉc. des 
Chartes, 1903, t. LXIV, p. 83-93). 

7. L'abbaye-aux-Dames ou Trinité de Gaen fut fondée par Mathilde de 
Normandie et Guillaume le Bâtard, en 1060, la même année que l'Abbaye- 
aux-Hommes ou de Saint- tienne, é^^alement à Gaen [Gall. Christ., t. XI, 
col. 431 sqq., col. 420 sqq.). 

8. Guillaume le Bâtard ou le Conquérant, duc de Normandie, né en 1027. 



PL^.. 



92 VEN. GUIBERTl VlTiE LIBER 1 

ad confitendum cogi potuerat. Hanc sub ea obstinatione mon 
tune contigit, quœ nec inter moriendum utile quidquam' 
dixit. Cumque una ex sororibus in cellula qua illa obierat, 
quadam nocte dormiret, videt in somnis in ipso camino 
domus nimios ignés accendi, eamque in medio positam non 
soluni eonflagrari, verum a duobus malignis spiritibus hinc 
et inde duorum malleorum ictibus tundi. Quœ cum tantas 
misera) illius mulieris tortionesattenderet, scintilla una con- 
siderantis in oeulum ex percussione mallei visa est evolasse. 
Unde et ex coctione insidentis igniculi eam contigit evigi- 
lasse. Qua ex re factum est ut, quod videra t in spiritu, 
pateretur in corpore, et veritati visionis verax congrueret 
testimonium lœsionis. 



[CAPUT XXV] 

Quidam Flaviacensis monachus Otmundus vocabatur, 
qui, cum adhuc clericus plurima monasterio contulisset, ad 
extremum sese contulit. Qui, suscepto monachatu, cœpti 
boni pœnitens, aegre nimium quod fecerat, tulit. Sed mox a 
Deo infirmitate corporis castigatus, sensit, egitque postmo- 
dum viciniora saluti, nec sacrum jam ordinem necessitate 
sed coluit voluntate. Is ira mobilis cum œquo plus esset, 
factus ecclesiœ œdituus ^\ pauperculum hominem, qui a se 
eleemosynam importune petebat, dure plusquam debuerat 
ab ecclesia expulit. Quo in terdiu facto, cum nocte sequenti 
vigilias signifîcaturus ad ostia aperienda prodiret, ecce dia- 
bolus, in specie hominis pauperis quempridie maleelimina- 
verat, sibi obvius fuit, et fuste elevato monachum quasi 
percussurus impetiit. Fores namque inter clerum et popu- 
lum interjectiparietisaperuerat, et ad alias, per quas intrat 
populus, reserandas procedebat, cum repente exterioribus 
obseratis in exitu anteriorum a medio basilic» ille simulans 

a. quicquam D. — b. Seu œditiinns quasi œdes tuens D. 



VEN. GUIBERÏJ VJTiE LIBER I 93 

se * ferire prosiliit. Cumque ille pavefactus cessisset, homi- 
nem œstimans quem hesterno arcuisset^, in se tandem 
irediit, et dum ostia forinseca clausa pensât, diabolum tan- 
deqi fuisse credidit, qui hoc signo suum opus in homine 
dénota vit. 

In Tiiemali ^ tempore dum ad naturae requisita consur-. 
geret, solitis indui pigritans - sola cuculla vestiebatur, et 
inter moras illas frigore mortifero angebatur. Nec multo 
post extremarum corporis^ partium tumore perductus ad 
mortem, nomen ipsum mortis plus justo ^ moleste ferebat. 
Cumque indesinenter, heu ! sibi sub tantis mœroribus cla - 
mitaret, adextremam devenit horam. Qui sumpta commu- 
nione, et per Dei gratiam retenta, (caetera enim redibantad 
vomitum), spiritum jam laborabat absolvere. Interea cum 
haîc prima fièrent hora noctis, et custos ecclesiaî vir bonus 
sese cubitum collocasset, ecce audit in cimiterio, quod 
juxta erat, fratrum, innumerabilem daemonum frequentiam 
consedisse. Qui cum liberum ad hîrc sentienda haberet intel- 
lectum, potentia tamen quadam spirituali deprimeretur ad 
linguai et corporis motum, introeunt ecclesiam, et ante lec- 
tum ejus transeuntes, inter chorumet altare seseproripiunt, 
et ad domum qua decumbebat œgrotus intendunt. Cumque 
ille, qui ista mentaliter lie ri sentiebat, Deum ut ab iis salva- 
retur in spiritu exoraret, nec causa mortis tantum cogi 
exercitum ignoraret, mox ut adcellulam agonizantis^attin- 
gunt, fratres, qui circa morientem fuerant, ad convocandum 
aliorum conventum tabulam '^ ex more percutiunt. Quo dum 
convenitur, ille nec mora resolvitur. Quodidcirco^retulerim, 
non quod in malignam illam partem eum cessisse credide- 
rim, sed quod omnes mecum pensare commoneam, quod 

a. arcissei B. aruisset D. — b. hyemali D. — c. coporis D. — d. juste 
B (et D). — e. Gorr. de D. agonizans B. — f. iccirco D. 



1 . C'est-à-dire Omont. 

e = Tarder par paresse (v. dcp. piffritt 

concurrcm- 



2. Mot de la décadence == Tarder par paresse (v. dêp. pigritor). 

3. Il s'aj^it des cliquettes qui sont employées dans les couvents cor 
ment avec les cloches \^signa}. 



94 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 

princeps mundi venit ad Filium Dei, in quo non habebat 
quidgaam'**; et si ad illiim, ad nos quam potius^, in quibus 
pêne totum habet, diabolicam certum est rapidis affectibus 
convenire dementiam. ^ 

Mulierem inibi vidi, quae, cum suo parvulo iîlio atrocis- 
sime irasceretur, inter alia maledicta, quibus innocehtem 
jaculabatur infantulum, baptisma etiam, cui intinctus fuerat, 
ore nefario maledixit. Quae confestim arrepta a daemonio 
bacchari insanissime, et detestabilia loqui et agere cœpit. 
Quae perdueta ad eeclesiam, et fra tribus exhibita, per ora- 
tiones et exorcismum sensui reddiia, ex vexatione edidicit 
Dominica non maledieere sacramenta. 

Puellulam itidem vidi energumenam ad memoriam inibi 
Geremari confessons ^ adduetam. Quae cum diebus aliquot 
commorata fuisset ibidem, quadam die tracta est a paren- 
tibus ad altare. Cui cum assisteret, retorto ad chorum 
capite, videt pueros monachos post se stantes, et ait : 
« Quam pulchros, Deus meus, juvenculos ! Sed est inter 
illos unus qui nequaquam eis cohabitare deberet. » Quo 
audito valde mirati sumus, quorsum talis sententia respec- 
taret. Nec mora quidam ex ipsis fuga elabitur, et inter 
fugiendum prava ejus vita moriendo déserta religion e dete- 
gitur. 



[CAPUT XXVI] 

Quoniam de daemonibus agere cœpimus, quaedam sub- 
nectere idoneum judicamus, quorum exemplo et eorum 
oracula, eorumquequi eis confabulantur consilia vitare pos- 

a. quicquam D. — b. D propose la corr. potius quam ad nos. 



1. On peut se demander si à la suite de l'invasion normande et de la trans- 
lation de saint Germer à Beauvais, il subsistait encore des reliques authen- 
tiques du saint à Téglise de Fly ; ce n'est qu'en 1132 que le corps entier, 
totum corpus, dit l'acte de translation de Tévêque de Beauvais, fut reporté 
de Beauvais à Fly {AA. SS., toc. cit.^ p. 697). 



YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 95 

simus ; neminem enim ad sua maleficia addiscenda admit- 
tunt, nisi quem totius suae Christianitatis honore detesta- 
bili primum sacrilegio exuunt. 

In quodam nobili monasterio monachus quidam ab 
ineunte œtate nutritus fuerat, grammaticamque aliquantis- 
per attigerat; qui ad cellam ecclesiae appendicem a suo 
abbate directus, cum inibi moraretur, in morbum incidit, 
cujus causa cum Judaeo quodam, gnaro medicinae, loquendi 
malo suo occasionem sumpsit. Ex mu tua ergo familiaritate 
sumentes audaciam, sua sibi incipiunt revelare mysteria. 
Sentiens ei^o^ monachus, malarum artium curiosus, 
Judœum maleiicia nosse, multum ei institit. Assensit 
Judaeus, et sequestrum ei apud diabolum se futurum polli- 
cetur. Statuitur locus colloquiique dies. Tandem eo media- 
tore sistitur ante diabolum ; petit se doctrinœ hujus eo fieri 
auctore participem. Refert prneses il le nefandus neutiquam 
hocfîeri, nisi Christianitate negata sibi sacrificium défera tur. 
Interrogat ille quod. « Quod delectabilius est in homine. — 
Quid ^ illud ? — Sperma libabis, ait, tuum ; quod cum mihi 
profuderis, inde quod sacrifîcantibus est debitum praîgus- 
tabis ». Proh scelus ! proh pudor ! Et is a quo hœc exige- 
bantur erat presbyter ! Et hœc ad tui ordinis et tua? bene- 
dictsB hostiœ sacrilegam ignominiam fecit tuus antiquus 
hostis. Domine Ne sileas, neque compescaris a vindicta, 
Deus *. Quid dicam? Quomodo dicam ? Fecit quod petebatur 
infœlix,quemtu, o utinamad tempus! deserueras. Fititaque 
cum horribili libamento super fidei relegatione professio. 
Quas autem artes execrabili hoc mercimonio comparant, 
facto notificemusin uno. 

Quandam cogniti generis monacham colloquio suo assue- 
verat. Erat autem in cellula commanens, unotantum sodali 
monacho : qui quidem exteriora curabat, is domi vacabat 

a. manque D qui met en tôte de la phrase iiaqiie. — b. QuodD. 



1. Lib. Psalm.^ LXXXII, 2 : « Deus, quis similis erittibi?ne taceas, neque 
compescaris Deus. »> 



96 VEN. GUJBERTf VITjE LIBER I 

ineptiis^. Die ergoquadam suo cum contubernali a negotio 
redeunte domi sedebat'**, quem cum porro vidissent, diver- 
ticulum mulieri non patuit, sed exitus ejus reditum mona- 
chi offendebat. Trepidam itaque novus incantator intuens 
sociam : « Vade, ait, in occursum venientis, nusquam 
dexira levaque^ respiciens, nil verearis ». Credidit fœmina 
et processit. lUe vero substitit in ostio, et praecantans ei 
quae didieerat, in canem eam convertit immanissimum. 
Qute cum redeunti monacho propinquasset : « Heu ! inquit, 
unde tantus canis advenit ? » Illa vero multum pavefacta 
pertransiit, tantum ex eo verbo sub qua specie evasisset, 
agnovit. Monachus denique et ipse domum veniens rogitat 
unde tam insolitae magnitudinis canis emerserit. « Vicini, 
inquit, illius nostri est. Nonne eum jam dudum nosti? » 
Sic siluit, dum vera putat. Diu igitur sine Deo vivens, 
demum gravi morbo, Deo propitiante, percutitur, et, velit 
nolit, quod gesserat confitetur. Res ad judicium sapientium, 
et maxime Anselli^ Cantuariensis - postmodum archiepis- 
copi, tune Beccensis-^ abbatis, provocatur, et sub ejus potis- 
simum censura, ab omni divinorum mvsteriorum ministerio 
eorum spurcissimus prophanator ^ abicitur ^. In qua tanlen 
abstentione positus, nunquam ab ejus animo obliterari 
poterat, quin adhuc futurus esset episcopus. Quam spem 
indubie acceperat a dannonibus, semper quidem, et hic 
quoque mendacibus, quia ante paucos annos non modo non^ 
pontifex, sed in œternum expresbyter est defunctus. 

Attexam cujusdam initium, sed meliori fine conclusum. 
Quidam clericus in Belvacensi pago seriptandi arte vivebat, 
quem et ego noveram, nam Flaviaci in hoc ipso opère con- 

a. sedebant B (et D). — b. lievoqiie I). — c. Anselmi D. — d. profnnalor 
D. — e. abjicitnr D. — f. manque B (et B). 



J. Dans presque toute cette scène, le texte de Guibert est très obscur: 
on ne s'en représente pas bien les détails et la suite, en quelque place 
qu'on en dispose les personnages. 

2. V. p. 66, n. 3. 

3. L'abbaye du Bec (bourg du dcp. de l'Eure, arr. de Bernay) fut fondée 
en 103 4 par Ilerlouin ou Hellouin qui en fut le premier abbé (cf. Gall 
Christ. . t. XI, coL 216 sq.). 



YEN. GUIBEHTI \ITM LIBER 1 97 

ductus laboraverat; qui postmodum apud castrum Britoi- 
lum ' cuni altero malefico fabulam habens clerico, taie quid 
audivit : « Si quaestui mihi esset, quiddam te docerem, 
quod cum faceres, quotidiana, sine uUa administratione 
liominis, pecuniarum dona perciperes ». Quaerit ille quid 
facto opus esset. Infert maleficus, quia civi infernorum, sci- 
licet diabolo, litandum sibi foret. « Qua, inquit, victima ? 
— Gallo, inquit, ita ut ovum, de quo concretus est, die 
Jovis in mense Martio a gallina constet expositum. Hune 
ergo postquam torrueris, in ipso noetis principio tecum 
sumens, uti tostus est, veru adhue ei intuso, ad proximum 
vivarium meeum ibis. Quidquid^ autem ibi videas, audias, 
sentias, non Deum, nonbeatam Mariam, non uUos sanetos 
invocare praesumas. — Faxo », inquit. Mirabile factum ! 
Ad locum ergo noctu veniunt, et hostiam tali deo con- 
gruam secum ferunt. Cumque ille ex nomine invoeasset 
diemonium, et pravus ille discipulus teneret gallum, susei- 
tato turbine daemon astitit, gallum sibi corripuit ; exterritus 
ille qui ducebatur^, sanctam Mariam inclamavit. Cujus 
potentis Dominas audito ille nomine cum gallo suo aufugit, 
ita ut eundem efîerre non sufficeret, sed eum in quadam 
vivarii insula qnispiam de piscatoribus postridie reperiret. 
regium et dulce tuis nomen, malignis partibus sic 
pavendum ! Iratus est autem maleficus adversus cleri- 
cum, cur tantam sub tali negotio fœminam invoeasset. At 
ille pœnitentia actus ad Lisiardum Belvacensem archidia- 
conum '^^ avunculum meum, virum undecunque^ literatum, 
prudentem, et ad talia curialem ac famosum, accessit, con- 

n. (iiiicquid D. — b. Gorr. de B(et D). dicebaiur X. — c. andecamqae D. 



1. Brcteuil, dép. de l'Oise, arr. de Glermont, ch.-l. de canton. 

2. II ne semble pas que ce soit le même personnage qui, de prévôt de 
Soissons, devint évêque de ce diocèse, et que nous retrouverons plus loin. 
Lisiard de Soissons était d'ailleurs originaire de Crépy, et s'il eût été le 
parent de Guibert, celui-ci aurait insisté sur cette particularité, à chaque 
l'ois qu'il en aurait parlé. A Lisiard de Beau vais est adressée la lettre 92 
d'Yves de Ghartres (dans Migne, P. L., t. 162, col. 113). 

Ven. Guiberli vita. 1 



98 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 

fessusque quod gessit, orationibus ac jejuniis sese ad pœni- 
tudinem, ipso jubente, depressit. ' 

Hœc de iis qu?e in monasterio viderim aut audierim 
dixisse sufficiant'^. At deinceps, cum superius de illa nostra 
qualicunque electione dixerimus *, quis ipse locus, qualiter 
institutus, quas antiquitates habuerit, ad quem translati, 
Deo auctore sumus, alterius libelli initio attingamus ^. 

a. Corr. de D. snfficiat B. 



1. V. p. 79. 

2. Il paraît, d'après cette phrase, qu'entre la composition des deux 
livres, il n'y a pas eu d'intervalle. Cf. linlrod., p. xlvii. 



[LIBELLUS SECUNDUS'^] 



[GAPUT PRIMUM] 

Vocatur siquidem Novigentum K Qui quantum ad habita- 
iionem spectat monasticam novus, quantum vero ad usumi 
sœcularem vetustissime cultus. Quam opinionem si nulla 
literalis juvaret traditio, suppeteret profecto afFatim pere- 
grina, et non, putamus, christiani nominis sepulchrorum 
inventa contextio. Circa enim ipsam, et in ipsa basiliea tan- 
tam sarcophagorum copiam conjunxit antiquitas, in multam 
loci famositatem tantopere expetiti, cadaverum inibi con- 
gestorum commendat infinitas. Quia enim non in morem 
nostrorum ordo disponitur sepulchrorum, sed cireulatim in 
modum coraulae ^ sepulchrum unius multa ambiunt, in 
quibus quapdam reperiuntur vasa, quorum causam nesciunt 
christiana temporal, non possumus aliud credere, nisi quod 
fuerunt gentilium ^, aut antiquissima Christianorum, sed 
facta gentili more^. Quaedam autem sunt in eadem ecclesia 
literœ ^ métro compositae, quibus ego nulla adniterer aucto- 
ritate, nisi quœdam, quœ plurimum eorum roborant fidem, 
viderem hodieque constare. Quœ historia sic se habere 
secundum scripturœ hujus seriem traditur'^ 

a. Note marginale de B. Liber D. — b. Gorr. de D. caraulœ B. — 
c. Genlium D. — d. litterœ D, 



1 . Guibert rattache ainsi le livre II au ch. xix du livre I. 
^ 2, M. A. Lefranc, Le traité des reliques de Guibert de Nogent (dans 
Et. d^hist. du moyen âge dédiées à G. Monod, Paris, 1896, in-8, p. 292-293), 
nous apprend que des fouilles pratiquées à l'emplacement désia^né par 
Guibert et dont il a été le témoin, ont fait découvrir « une quantité consi- 
dérable de sépultures disposées en cercle » ; l'indication de Guibert est ici 
parfaitement vérifiée. 

3. Nogent a été, en effet, un petit centre à l'époque mérovingienne : 
Thierry y résidait et Ebroïn faillit l'y surprendre en 673 (cf. Melleville, 
op. cit., p. 271). — Ce passage est reproduit depuis sarcophagorum dans la 
GalL Christ., t. IX, col. 603, avec quelques légères différences de détail. 

4. Guibert, en rapportant la légende de Quilius, semble rappeler l'inter- 
prétation usuelle et évidemment erronée d'une inscription ancienne. Les 



100 YEN. GUIBERTI VlTJi LIBER II 

Apud Anglos ante incarnati Verbi in cœlum assumptio- 
nem, regem quendam extitisse refert * ; qui quidem non 
Angli, quod novius nomen est, a quadam parte Saxonum, 
qui illas postmodum usurparunt terras, sed Britones ab 
antiquo vocantur. In ipsa ergo Britannia, Oceani videlicet 
insula, rex idem fuerat literis^ poetieis ac philosophicis 
uberrime fultus, et ad hœe naturaliter sibiinsita bonitate ad 
misericordiœ opara fusus ; cunique egenœ manui non Dei, 
quem adhuc ignorabat, intuitu, sed humanitatis eximiœ, 
qua affluebat, impulsu, dapsilem S8 prseberet, dignumfuit, 
ut piie naturœ exercltio clarioris intelligentise munus acce- 
deret. Cœpit enim disertissimis apud se (conjecturis discur- 
rere, quld Inter tôt deorum suorum formulas certi nuniinis 
sperare deberet. Pensans enim quaGnam in moderatione 
cœli et terrae poterat inter eos esse coneordia, cum in con- 
jugiis, dum adviverent, suis fuerit et impuritas ac simultas 
indubia, et in dominiis terrarum suarum, fîliorum in patres, 
patrum in filios usque ad vicariam aut exclusionem aut 
mortem patuerit inter ipsos crudelis invidia, et cum de 
ipsis cunctis pêne pejora mortalibus cantitentur, dementiœ 
arbitrabatur extrenite, si talibus terrée, necdum cœlorum 
regimen ascrlbatur. Et quis eos ad superna disponenda tra- 
ducat, quorum quondam miseranda potentia terrarum 

a. litteris D, 



efTorts de Dachery p )up fortifier celte tradition sont vains {IVotœ, p. 616- 
617). Les auteurs de la Galliii G/irwfiVi/ia repoussent avec raison la léjçende 
de Quilius, tout à tait ig^noré comme roi breton ou saxon. Le sceau des 
abbés de Noji^cnt portait la flgure du roi Quilius avec ces mots en exergue : 
QVILIVS REX (cf. chanoine J. F. M. Lequeux, Ant. religieuses dn diocèse de 
Soissonsel Laofi, Paris, ls58,in-16, t. I,p. 2 4 et pl. ix),età ce roi hypothétique 
étaient rattachées certaines reliques dont D. V. Gottron {op. cit. ^ p. 58-64 ou 
f» 43-51) donne une liste un peu dilï'érente, au point de vue du texte, de celle 
de Guibert (v. p. 105, n. a). Il est regrettable que les Calvinistes aient détruit 
ces reliques et leur authentique, sans quoi on eût eu un moyen de juger sur 
le fait la sagacité de l'auteur du De pic/noribiis sancloriim, qui prend d'ail- 
leurs la précaution de citer sa source et de souligner l'étrangeté du récit. 
Il est en tout cas probable que la légende existait bien avant la fondation 
de l'abbaye de Nogent, qui eut lieu en 1059 (p. 107, n. 1) ; nous avons ici un 
des exemples de cette croyance à Texistence d'un culte chrétien avant la 
naissance même du Christ (p. 102, n, 3). 

1 Le sujet de refert est historiii sous-entendu, à moins que l'original 
n'ait porté referV. 



VEN. GUIBERTI VITiE LIBER II 101 

particules qualescunque sine tvirpi commissione tenere non 
poterat ? 

Haec homo similiaque revolvens, exclusisa corde inanium 
jam, ut putabat, numinum imaginibus, ad unum incom- 
prehensibilem, quem sine forma coli oporteat, qui omnia 
unus una concordia administrât, cujus invisibilia per ea 
quaî facta sunt jam intellecta conspexerat ^, colendum se 
vertit. Cum ergo in his utilibus argumentis sub quibusdam 
tamen haesitaret ambagibus, Deus, qui benevolis meliora 
déclarât, hominem hune cœlesti missa ad cum voce solli- 
citât, uti Hierosolymam usque procédât, ibi auditurus, quid 
de Deo sentiri deceat, qualiter aDeo Dei exiens Filius inter 
homines pro hominibus sese habuerit, quid perferendo, 
autquid'* devenerit, quos divini nominis exemplandi vica- 
rios post se reliquerit, quosve, cum se illo transtulerit, tan- 
torum mvsteriorum indices, matremvidelicet, cumuniverso 
apostolatu reperturus sit. 

Igitur rex ille Britannicus, rébus et regno posiiis^, enun- 
ciato^ sibi fideli^ oraculo , ad experienda quie didicerat pro- 
perare proposuit. Déserta itaque patria, et classe parata, 
contiguum tranans œquor, transmisso oppidorum plurimo 
ac urbium interstitio, provinciœ Laudunensis attigit limi- 
tem. Ruri igitur quod prœnotavimus ^ Novigentum, hos- 
pitium appulit sortiturus. Est autem locus ille sub castello, 
qui Codiciacus^ appellatur, novo quidem, et a rusticis, ut 

a. Manque un mot correspondant à perferendo B (et D). — b. Gorr. de 
B(et D). positus X. — c. enuntiato D. — d.fideiï). — e. prœnontinavimtis D. 



1. Epist. B. Panli ad Rom.^ I, 20 : « Invisibilia enim ipsius, a crcatura 
mundi, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciunlur.») 

2. Coucy-le-Ghàteau, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton, 
célèbre par les beaux vestiges d'architecture militaire et civile qui cou- 
ronnent la colline sur laquelle est bûtie la ville. Les ruines actuelles ne 
remontent pas au temps de Guibert et encore moins à celui dont il parle, 
et il est impossible de vérifier la tradition en recherchant des substruc- 
tions ; mais la tradition même qu'il rapporte de la fondation du château 
primitif par des paysans, il est vrairic/ies et superbes^ est curieuse et rare. 
— La forme Codiciacum employée par Guibert est la bonne (cf. les exemples 
tirés de Dudon de Saint-Qiientm, de Guillaume de Jumiè^jes, et de la vie de 
saint Arnoul, donnés par A, Duchesne, Hist. générale des maisons de 
Giimcs, dWrdres, de Gand et de Coiicy..., Paris, 1631, in-f», VI, Pr., 



102 YEN. GUIBERTI VIT JE LIBER II 

ferunt, terra? hujus, valde superbis etditibus, propter exter- 
norum incursus œdifîcato. Castelli ergo nulla omnino anti- 
quitas. Locus ille, de quo agimus, tune temporis venatio- 
num feracibus ambiebatur sylvis, fluvio quem supra 
diximus ^ Aquila, utiliori maxime quam majori ; nam célé- 
brions nominis undas piscositate superans uberrima, alvei 
sui nequaquam meatu concluditur, cœterorum instar flumi- 
num, sed aquarum stagnante copia vivariorum more por- 
tenditur^. Montium hinc inde prominentium vineis devexa 
cinguntur ; humus utrobique Libero Gererique conveniens, 
omnium bonarum frugum gleba génitrice laudatur, fluvioli 
fecunditas pratorum longe lateque tendentium amœnitati- 
bus commendatur -. 

Traditur autem ab antiquis et pro certo astruitur, quodeo 
in loco vetustissiniumextiterit'^ quondam fanum, non exis- 
tentis cujuspiam Dei nomine aut honore sacratum, sed ei 
fœmina» nondum nata* \ quîL» Deum et hominem esset geni- 
tura, dicatum : erat ergo matrifuturae Dei nascituri devo- 
tum. Quod nemini quippiam sapienti videtur absurdum, 
quippe qui Deum ignotum apud Athenas coluerant ^, 
certe nasciturum ex fœmina, sicut et caeteros deos 
gregarios, quorum matres nominant, minime nescie- 
bant. Et si nascituro jam sacellum dicabatur, mater hujus, 
sicut et aliorum, honore nequaquam simili privabalur. 

a. protenditiir D. — b. extitit I). 



p. 311 et 314); pour les étymologies proposées de ce nom propre, voy. les 
indications de J. Moreau, Notice sur Les sires de Coucy, 2" édit., Chauny, 
1S71, in-8, p. 86 {Cotia [foret de]; cuisea(f=gm; colère, à cause des essarts), 
et Melleville, op. cit., N. I, p, 257-258 {coder, essence particulière; Cotns 
ou Cotius, fils de Brennus). En 1767, le révolutionnaire Saint-Just écrivit 
une histoire du Cliûteau de Coucy. dont des fragments ont été publiés 
dans la Revue Bleue du 2i mars 1906. 

1. Cf. 1. I, c. xi\, p. 80. 

2. Le riche pays dépeint par Guibert est proprement le Mèpe, Meyium, 
nom qui fij^ure dans une charte de 1118, signalée p. 106, n. 1 (cf. Moreau, op. 
cit., p. 85). 

3. La même légende se retrouve à Chartres, et c'est sur ce sanctuaire 
ancien, en fait d'origine druidique et d'abord consacré à la Vierge noire, 
que les catliédrales successives ont été édifiées; il constitue la partie la 
plus basse et la plus ancienne de la crypte actuelle. 

i. Acl. Aposl., XVII, 23 : « Praetericns enim [Paulus], et vidons simu- 
lacra vestra, inveniel aram, in qua scriptum est : Ignoto Deo. Quod ergo 
ignorantes colitis, hoc ego annuncio vobis. » 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II 103 

Quod ergo illic gignendo non discredendum est, quod et 
istic fieri potuit geniturœ. Ad hune itaque locum regem 
Britannicum contigit advenisse, qui, opportun issimi ruris 
gratitudine tentus, sui suorumque vexata tractu itineris 
corpora inibi refovere disposuit, et animalia lassabundo* 
octo diebus uberi quod adjacet pabulo recreavit. 

Exinde progrediens, post emensa soli ma risque spatia, 
tandem Hierosolymitanis^ sese mœnibusintulit Nuper igitur 
Salvatore passo, et a^ mortuis suscitato, et ad cœlestia éle- 
va to, adultimum Spiritu dato, reperit urbem diversis con- 
tentionibus diversantem, his facto offensis, illis facta pro- 
bantibus. Née ulla extitit eos quos quœrebat reperiéndi 
difficultas, sed res magnis celebrata rumoribus nova? hujus 
promulga tores legis facili indicio propalavit. Non enim eos 
solita hactenus claustra tenebant, nec a sui testimonio 
Domini Judaicœ eos seditionis metus arcebat ; sed erat con- 
siderare eos in populis eminentes, ut auctoritatem '^ verbi 
evidentia stationis impleret. Quid immorer? Inter popu- 
lares igitur Petrus cum undecim invenitur frequentias^, lar- 
gissimo jani discipulorum asseculante conventu, totius nos- 
trœ fîdei et gloriap speculo, suam ibi praesentiam et divinae 
carnis testimonium perhibente Maria. Quos rex ille Britan- 
nicus, Deo mox delaturus primitias, cum Virgine Matre 
compellans, causas itineris sic expromit: 

« De remotissimis terrœ fînibus ad vos, patres et domini, 
audiendos me devenisse videtis. Ego ex débita successione 
parentum Britonibus hactenus imperavi. Sacra vero prisca, 
quae errore vetusto venerabilia duxere, cum hucusque colue- 
rim, hac ab eis nuper ratione descivi f. Cum enim ipsos atten- 
derem, quos antiquitas deitate indita honoravit, teterrimoss^ 
fuisse mortalium, et post énormes spurcitias natura» débita 
exolvisse perpensitans, rationabilibus reperi conjecturis 
homines in cœlestibus, qui sub cœlo terrestribus indigentes 
vixerant, sola opinione pra^fixos, cœlum et terram (jua*que 

a. lassabundaT). — b. lerosolymilanis D. — c. Ajouté par D. — d. auiho- 
ritatem D. — e. freqnentins D. — f. Coït, de B :ct D . descicer imX. — 
g. Corr. de D. delerrimos B. 



lOi VEN. GUIBERTl VITJ: LIBER 11 

in eis sunt creare nullatenus potuisse, quos ccelorum 
aerumque clemenlia, et terrai opulentia, hoc in mundo ^con- 
stitit coaluisse. Horum ergo numinis ratione disperdita, 
meo tandem certissimum sedet ingenio, his divina în finem 
autoritate* priva lis, unum posse et debere credi unius Dei 
opilicium ac regimen, a quouno sicut sunt oinnia, ita ea in 
se continens attemperat^ universa. Postquam Deo est mens 
mea coagulata*^ sub nno, et delubra delubrorumque fîgmenta 
cTpterno sunt projecta fastidio, quasi defecatis^ jam ab ido- 
lâtrie^ sentina pra^cordiis, puritas illico e cœlestibus totius 
verœ religionis inclaruit. Nam divina voce mox jubeor hue 
venire, ubi, in dispensa tione Dei Filii nuper passi, veritas 
unicaB credulitatis per vos mihi tradenda promit titur esse. 
Per hanc ergo pronunciati mihi luminis, quam impraesen- 
tiarumfl^ video, Genitricem, et per vestra vos contestor officia, 
ut mihi praîbeatis hujus régénéra tionis novae mysteria. » 

His Petrus, cum felici illo collegio sub Maria cœlestem 
cœtum clarificante, auditis, Dei et hominis Filii magnifîcen- 
tiam adoraverunt, qui, cum recens, et gratiœ praedicatori- 
bus nunquam'* adhuc sparsis, salutem in medio terrae fecis- 
set, novae plenitudinis hujus jam in occidentalium partium 
fines tam subito verba fudisset. Tradita igitur homini fîdei 
régula, et sequenter abluto baptismatis unda, ibidem Quilius 
nomen accepit. Confirmatus itaque sub tantorum schola 
magistrorum, super ejus quod susceperat intelligentia 
sacra menti, digressurus ab ipsis et rediturus ad propria, 
sacra reliquiarum ab eis exegit fideli corde pignera, de his 
videlicet quée corpori Salvatoris didicerat fuisse contigua : 
de vinculis ergo quibus Dominum ad stipiteni ligatum 
noverat, de flagris quibus impia manus membra beata sul- 
caverat, de spineo serto, quod sacrum caput ambierat, de 
ipso crucisligno, cui appensus fuerat, de camisia Dei Geni- 
tricis *, in qua, ut dicitur, Dominum enixa fuerat, de omnium 

,1. Corr. doB (et D). modo X. — b. aulhoritate 1). — c. Corr. de D. actem- 
perat B. — d. Corr. de D. coagulatoB. — e. defaecatis D. — /". idololatriœ 
1). — g. imj)resentiarum I). — h. numqnam D. 

^. 

1. Au sujet de la chemise de la Vierp:e, cf. la n. 2, p. 61. 



VKN. OLIBERTl VIT.12 LIBER 11 105 

induviis apostolorum ipsorum pia devotione petiit et 
accepit ^. 

Ha?c modico condita loculo seciim tulit, repedandi curas 
insumpsit, et transmisso interjacenti regionum spatio, ad 
rus illdd, in quo intereundum pausandi gratia fueratremo- 
ratus, devenit. Qui conlinuo insperata correptusa^gritudine, 
cum cubituni se locasset, revelatur ei in somnis, quod ibi- 
dem fîneni sortiretur vila* pnpsentis. Dicitur etiam illi, quod 
non alias quam hic membra ejus essent habitura sepulchrum, 
in quo tamen illas quas Hierosolymis a sanctis apostoiis 
acceperat reliquias, sub eodem cespile sciret esse condendas. 
Expergefactus homo, et ex suhr pra^nunciatione mortis 
cogitationibus jam universis restrictisad ununi, sub spe secu- 
turae moxgloriio de extremis suicadaverisutensilibus tractât. 
Diem igitur inibi obiens, et depositum ei qui id sibi com- 
miserat, indemne restitueras, ubi corporis ejus gieba monu- 
nienti obtinuit requiem, ibi reliquiarum juxta ipsum habuit 
loculus sedem. Inde, Deo post temporis plurimum procu- 
rante, exempta capsula, et a quibus nescio lîdelibus vetusto 
opificioauri preciosi bracteis^ adoperta, ad nostrihujus tem- 
poris devenit intuitus, et antiquis hucusque pra^bet lestimo- 
nia nova relatibus. Itaque loci illius sic perhibentur sese 
habuisse initia. 



[CAPUT II] 

At christ iame legis viviscente succursu, bonae multum 
habitudinis ecclesiola ^ illic ex anliquo sub nomine Dei 
Genitricis enituit. Sub oppido etenim quod pnediximus 
Codiciacensi constituta, villis quoque vetust» mémorise et 
ditissimis constipata, magno quorumque'' adjacentium con- 

a. Texte de Cottron, p. 58-6 4 ou f*» 43-51 : « De vinculis quibus Dominus 
noster J.-C. ad stipilem ligatus fuerat ; de flag:ris quibus fla^ellalus fuit ; 
de spinea corona qua sacrum caput ambit ; de ipso crucis li^no oui fuit 
appensum ; de caniisia Dei genitricis in qua Dominum enixa fuerat ; de 
omnium induviis apostolorum. » — b. Corr. de D. hrateis B. — c. Ecclesia 
D. — d. qnorumdnm D. 



106 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER II 

cursu ac veneratione contingitur. Ferebatur etiam, dum 
sub illa parvitate se ageret, divinis crebro illustrari lumini- 
bus, et miraculis saepius honorari, quippe nec id injuria, 
quia apud homines indebite consistebat in humili. Gastelli 
autem ipsius sub florentissimis principibus dilata to longe 
lateque dominio ^, et proceribus multa liberalitate et opu- 
lentia prœditis 2, ob claritudinem ^ loci, de cujus sanctitate 
duicissima ubique redolebat opinio, ex devotorum consilio 
propositum est, ut, ad frequentiam divini servitii inibi 

a. Gorr. de B (et D). caritudinem X. 



1. Guibert semble ignorer que le pays de Goucy appartint d'abord à 
l'église de Reims. G'est même dans lô prétendu testament de saint Rémi 
(Mon. Germ. Hist.^SS., in-f",t. XIII, p. 429, sq.), que le nom de Goucy appa- 
raît pour la première fois, et il s'y rattache une légende rémoise rap- 
portée par Hincmar {Vita S. Remigii^ c. xlvi, dans Migne, P. L., t. 125, 
col. 1165) et par Flodoard [Hist. Rem. eccl.^ I, xiv, Mon. Germ. Hist., 
SS., inf", t. XIII, p. 426)^ celle de l'évêque profitant du sommeil du roi pour 
délimiter une grande étendue de terrain au trot de sa monture. Mais la 
possession de l'église rémoise, dont l'origine est incertaine, fut troublée 
au X" siècle : en 925, Goucy est aux mains d'Herbert de Vermandois (Lauer, 
Louis IV d'Outremer, Bibl. de l'Éc. des Hautes-Études, n*» 127, Paris, 
1900, in-8, p. 5, n. 2), puis à Anseau, vassal de Boson, frère du roi Raoul 
(Id., ibid.), en 927, à Bernard, comte de Senlis (Id., ibid.); en 949, la garni- 
son de Goucy, composée de vassaux d'Hugues le Grand et de Thibaut 
le Tricheur, se donne à l'archevêque de Reims, Artaud, puis revient à 
Thibaud (Id., ibid., p. 204 et 210) ; en 958, les vassaux d'Artaud enlèvent 
par surprise Goucy à Hardouin, châtelain de Thibaud (Lot, Les derniers 
Carolingiens, Bibl. de l'Éc. des Hautes-Études, n° 64, Paris, 1885, in-8, 
p. 23), qui reprend Goucy de force en 961, à la mort d'Artaud, sans doute, 
et ne le rend à Hugues, fils d'Herbert de Vermandois, et archevêque de 
Reims, qu'à condition que ce domaine soit un fief archiépiscopal (Lot, 
op. cit., p. 24, n. 2), en 964. G'est peut-être à cette date aue remonte le 
cens récognitif payé par les détenteurs de Goucy, non à 1 archevêque de 
Reims, mais à l'abbaye de Saint-Rémi; nous avons, pour 1118, une recon- 
naissance formelle de cette obligation (texte fautif, corrigé pour la date, tiré 
du cartulaire de l'abbaye de Saint-Rémi, dans A. Duchesne, op. cit.j Pr., 
p. 324 ; texte plus correct, d'après le cartulaire B, dans É. de l'Épinois, 
Hist. de la ville et des sires de Goucy, Paris-Goucy [1858], in-8. p. 71 ; cf. 
Art de vér. les dates, t. H, p. 715, n. 1). La royauté avait d'ailleurs élevé 
sur le domaine de Goucy des prétentions qui s'inscrivent dans un diplôme 
de Philippe I"' de 1095, où il est dit que le castrum de Goucy régis fisco 
attinet (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 131). 

2. Les textes les plus anciens que nous possédions sur Goucy parlent de 
même de milites (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 128-129), optimales castri 
(Id., ibid., p. 131), milites... casati [\d., ibid., p. 132-133), proceres (Id., 
ibid., p. 136-137), qui correspondent bien aux proceres de Guibert. Sur la 
valeur de ces termes, v. Guilhiermoz, Les orig. de la noblesse en France au 
moyen âge, Paris, 1902, in-8. — Au nombre des proceres de Goucy, il con- 
vient de faire rentrer le châtelain (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 128-129, 
130, 135 et N. XXIII, p. 47-48), le prévôt (Id., ibid., p. 128-129, 130), le 
dapifer{p. 130), le vicomte (p. 135). 



YEN. GUIBERTI VITJE LIBER II 107 

hahendam, moiiachis traderetur K Quoniam ergo'"* spes non 
era t tali cœpto majoris incrementi (non enim multo uberiores 
quam sex monachorum usui^ apparat! loco illi redditus vide- 
bantur), a rudibus et minus doctis ad aliqua instituenda 
vel promovenda personis ecclesia cœpitinnovari. Qua? quo- 
niam ducem et alicujus argutiao prœceplorem in aedifîcando 
non habuit, laciniosum quidem quod factum est fuit, sed com- 
pendiosius ex eadem massa, utilius quoque et habilius fieri 
potiiit''. Meliori igiturquamnuijc copia exubérante tune saecu- 
lo, ex procerumcastelli muneribuscrescentelocello, cuitamen 
in donorum primiciis et largitas praecesserat dominorum, 
et in largitionibus alienis sulfragabatur assensus, commodo 
satis et loci fratrum, et ejus patronorum provisum est con- 
silio, ut beati Remigii - tune abbatem, qui jamdudum ante^ 
Humiliarensi monasterio -^ praeerat, magnificum seilicet 
virum Henricum ^ cœnobiolo etiam ipsi pneficerent^. Qui 

<i. manque D. — b. usa D. — c. Toute la proposition depuis sed manque 
D. — (/. man(|ue I). 



1. (Vest clans cette phrase et dans la suivante que, très humblement, 
(iuihort rappelle la fondation de Tabbaye, par Aubry de Coucy, en 1059. 
Cf. 1). Du Plessis. op. cit., P. J., n" II, p. 128-121) ; éd. incomplète dans 
(},ill. (Jhrist., t. IX, col. 603. L'acte de 1059 est une charte-notice d'IIéli- 
nand. t'-vôque de Laon, des donations du sire de Coucy, revêtue du sceau 
d'Henri 1". el il fut confirmé par Philippe I*"^ en 1095 (D. Du Plessis, op. 
cit., P. .T., n" VI. p. 131). 

2. Abbaye de Saint-Rémi de Reims (cf. Gall. Christ., t. IX, col. 219 sqq.). 

3. Abbaye d'IIomblières, près de Saint-Quentin (cf. Gull. Christ., t. IX, 
col. 1074 sqq.). 

i. Henri, abbé d'IIomblières avant 1059 {Gall. Christ., t. IX, col. 1077), 
succéda à Guillaume, abbé de Saint-Rémi, vers 1074, g^race à la faveur de 
rarchevê((ue Manassès, et malgré les moines qui ne voulaient pas d'un abbé 
étrauficr, c'est-à-dire ji^ouvernant une autre abbaye, et simoniaque (Gall. 
Christ., t. IX, col. 230). Cf. Nicolas de Saint-Crépin, Vita S. Godefridi, 
I, xvm, dans Surius, Vitae Sanct., t. VI, p. 187). 

5. Eu dehors de la charte de fondation concédée par Aubry de Coucy, 
en 1059, qui accorde la terre de Landricourt à l'abbaye nouvelle et règle 
l'élection de l'abbé, confirmée par l'évêque de Laon. c'est à l'introduction 
d Henri et des moines de Saint-Rémi que remonte, de fait, le développe- 
ment de l'abbaye de Notre-Dame de Nogent-sous-Coucy (cf. Gall. Christ., 
t. IX, cfd. 230 et 603). Les auteurs de la Gall. Christ^ assignent comme date 
à cet événement l'année 1076. Mais nous ne connaissons qu'un texte de 
1086 : c'est la confirmation par Hélinand, évcque de Laon, du rachat par 
l'abbé Henri et les moines de Nogent, avec l'aide d'Enguerrand et de 
Thomas de (^oucy, d'une dîme ecclésiastique occupée par des laïques dans 
les territoires de Soissons et de Laon (D. Cottron, loc. cit., d'après le chi- 






108 VEN. GUIBERTT VITJ: LIBER II 

siquidem non lileris, non génère clarus, sedin rerum foras- 
ticarum sic fuit dispensatione conspicuus, ut interioris 
regulae statui bona sollicitudine pariter redderetur inten- 
tus. His igitur tribus monasteriis prœsidens^, ex ditiorum 
copiis duorum, tertii hujus, quod coaleseere cœperat, sup- 
plebat indigentias. In ter plurimas itaque quas pênes eccle- 
siam illam exercuit liberalitates, maximum ad ejus conse- 
crationem confia vit obsonium, quae ab Helinando Laudu- 
nensi episcopo '^, viro opum ditissimo, circa institutiones 
ecclesiarum et ornatus earum * curiosissimo, dedicata, ab 
ipso quoque privilegiis ^, a plaerisque^ pensionibus et man- 
cipata ^, et claris muneribus aucta est. 

At quoniam et fevo gravis praedictus abbas et oculis cap- 
tus erat, ad opulentiores, qua3 sua siifficientia facilius régi 
poterant, duas abbatias se eontulit ; tertiam hanc, quae 
sine operosa instantia haberi nullatenus valebat, dimittere 
proposuit. Qui cuidam suo ^ nepoti monacho cum hanc com- 
mittere, provocatis adid ecclesiaefratribus, moliretur, impe- 

a. eorum D. — b. plerisque D. — c. emancipata D. Manque et. — d. man- 
que D. 



rographe, p. 207 ou f" 187-188 ; D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 130, d'après 
le cartulaire, et incomplet). D'après Nicolas de Saint-Grépin, biographe du 
successeur d'Henri, saint GeonVoi, l'abbaye était dans un état moins floris- 
sant que ne dit Guibert : « Gumque eo pervenisset, nonnisi sex monachos et 
duos puerulos illic invenit ; nihil ibi vel vini vel frumenti supererat) : 
cellas admodum humiles et angustias videre licebat (mapalia dicere) 
virgis vel viminibus intextas. Excreverant dumeta, tribuli, rubetaetalia 
arbusta passim : quibus succisis et extirpatis, agroque exuderato. a funda- 
mento extruxit loca, monachorum habitationi opportuna et accommoda. 
Domum quoque aîdificavit, in qua pauperes et acgri reciperentur, quibus 
fo vendis terras et vineas delegavit » (I, xix, dans Surius, Vitae Sanct., 
t. VI, p. 187). Outre que l'hagiographe écrit plus tard que Guibert, il a 
peut-être l'intention de faire, par son récit, ressortir davantage la bonne 
administration de Geofîroi, auquel, par ailleurs, Guibert n'est pas entière- 
ment favorable (voy. p, 109, n. 4). 

1. La discipline ecclésiastique admettait ces cumuls au xi' siècle (voy. les 
textes réunis parDachery, Notœ, p. 617-618), et ils ont été de nouveau fort 
goûtés pendant les trois derniers siècles de l'ancien régime. 

2. Hélinand, évêque de Laon, de 1052 à 1098 {Gall. Christ'., t. IX, 
col. 524-525; D. N. Lelong, Ilist. civ. et ecclés. du diocèse de Laon, Châlons, 
1783, in-4, p. 177-178). — Cf. 1. III. c. ii. 

3. D'IIélinand, en dehors de la confirmation signalée p. 107, n.l, nous ne 
connaissons qu'une charte par laquelle il restitue à l'abbaye de Nogent 
quatre autels enlevés à des laïcs, de 1089 (D. Du Plessis, op. cit., P. J., n" V, 
p. 130). Jusqu'à l'année 1095, date de la confirmation de la fondation de 1059, 
il n'y a plus, à ma connaissance, de texte diplomatique concernant Nogent. 



VEN. GLIBERTI VIÏiE LlllER II 109 

Irare non potuit ^, sed in quendam "* tune adolescentem 
nomine Godefridum, qui de locis eratillis oriundus, etSancti 
Quintinensis^ de Monte - apud Perronam ^ fuerat monachus, 
ipso etiam a3gre ferente, prosiluit electio'^ Cum ergo saga- 
cissimus ille senior vota eligentiuni alias transferri conspi- 
ceret, locum, quem dignantissime et indulgentissinia lar- 
gitate servaverat, deseruit, et legitimam cessionem illi, 
([uem elegerant, fecit. 

Igitur electo illo et ad loci promoto custodiam, quoniam 
ipse'^cum multa cireumspectione se gessit, et tampopulares 
quam proceres cum voluntatem, tum ^ possibilitatem eccle- 
sias augendi habebant, plurima isti terrarum atque reddi- 
tuum hoc sequentl tempore cominoda confluxerunt. Bene 
enim ad qualitateni exteriorum hominum idem habere se 
noverat, quoniam eis alFabiiem et dapsilem se praebebat, 
et in actione forasticarum causarum, in quibus addiscendis 
non minimum operam dederat eis ^. Re autem vera 

.1. qiiemdam D. — h. San-Quintinensis D. — c. Peronam D. — d. manque 
D. — e. Corr. de D. ciim B. 



J. Sur CCS faits, Nicolas de Saint-Crépin, dans la Vita S. Godefridi^ est 
nui et. 

2. Abbaye de Saint-Quentin-du-Mont ou du Mont-Saint-Quentin, près 
PcTonne (cf. Gnll. Chrisl., t. IX, col. 1097 sqq. ; Dachery, Notœ^ p. 618- 
622). Geotîroi avait été abbé de Saint-Quentin en 1058 ou au début de 1059 
[Gnll. Christ., t. IX, col. 1103-04). 

3. La Vila S. Godefridi^ I, xviii, est tout à fait d'accord avec ce passage 
[loc. cit., p. 187). Toutefois, Nicolas de Saint-Crépin ajoute que l'avis des 
évoques de la province et la volonté du roi de France, Philippe ï®% ne furent 
pas sans importance dans l'élection de GeofVroi. Il est difficile de dire exac- 
tement à quelle date se place cet événement. Geolîroi devint abbé de Saint- 
Quentin en 1058-59 et evêque d'Amiens en 1104; les auteurs de la Gall. 
Christ, disent qu'Henri de Saint-Rémi a quitté l'abbaye de Nogcnt vers 
1085, celle d'Homblières en 1094, et qu'il est mort en 1095 (t. IX, col. 230 et 
1077); enfin, nous voyons en 1095 Geolï'roi souscrire la confirmation par 
Philippe l*"^ de la charte de 1076 (D. Du Plessis, op. cit., P. J., n° VI, p. 131). 

4. Guibert décerne à Henri de Saint-Rémi des élofj^es qui sont peu 
mérités (cf. Gull. Christ., t. IX, col. 230), tandis qu'il parait hostile à son 
prédécesseur immédiat GeolYroi (voy. aussi 1. III, c. xiv). Cette hostilité 
provient sans doute de la faveur accordée par l'irrésolu évêque d'Amiens 
à la commune naissante de cette viile ; or, Guibert était un adversaire 
convaincu du mouvement communal (v. Vlnlrod., p. xxiv ; cf. J. Moreau, 
op. cit., p. 150). A l'administratioii de Geolîroi se rattachent les actes 
suivants : 1" Confirmation par Philippe !'='■ de la charte de 1076, en 1095 
(D. Du Plessis, op. cit.. P. .T., n" \l, p. 131); 2" Restitution par Hugues, 
évéquc de Soissons, à l'abbaye de Notent, des trois autels de Juvigny, 
Vaussallion et Pont-Saint -Mard, en 1100 (D. (]ottron. op. cit., p. 209- 



110 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II 

homines ea tempestate, de qua in hujus operis initio egi*, 
libérales ad instituenda cœnobia animos habentes, terras 
et multas pecunias confe rentes, laetius sua in talibus expen- 
debant, quam filii eorum bona nobis his diebus verba 
impendant ^. Quoniam igitur in monasteriis circumcirca 
positis minus quam oportuerat religionis studium habeba- 
tur, et iste in talibus cum suis plurimum ^ exerceri videba- 
tur, sicut lumen parvissimum mediis in tenebris habet 
loeum, sic ad comparandam nominis claritatem personae 
qua? praeerat ^ exhibita temperantia, subjectorumque adejus 
imperium obtemperantia tempus obtinuit oportunum. 

Simoniacum itaque quippiam in eadem ecclesia aut 
fieri aut haberi vetuit, et, exclusis mercimoniis, solam 
admisit gratiam, non dissimiliter execrationi ducens lucri 
turpis et opus et nomen. Igitur quoniam virisdem in foren- 
sibus negotiis coabbatum ^ suorum pluribus argutior puta- 
batur, et proinde oppidis ac urbibus notior habebatur, de 
ditioribus quidem abbatiis primo actum est, postmodum 
super episcopatu sibi ferendo ^ tractatum. Pontifîcium tune 
temporis Ambianense biennio ferme vacaverat ^ ; ipse 

a. plurimi D. — b. prqenil D. — c. abbatum D. — d. Gorr. de B (et D). 
ferenda X. 



210 ou f"" 189-190 ; Dachery , Notœ, p. 626) ; 3» Donation par Enguer- 
rand, évoque de Laon, de l'autel d'Aumencourt et de dix muids de vin à 
Broncourt, en 1100 {Gall. Chri/it., t. IX, col. 606); 4* Confirmation par 
Baudri, évêque de Noyon, de la donation faite par Enguerrand de Coucy à 
Tabbaye de Nogent de l'autel Saint- Pierre de Gondren [de Condrinio), en 
1102 (î). Gottron, op. cit., p. 211, d'après l'original, ou f"" 191-192; D. Du 
Plessis, op. cit., P. J., n*> VIII, p. 132-133, d'après le cartulaire). Nicolas de 
Saint-Grépin signale, d'autre part, Lambert, abbé de Florigny, et Gouraud 
[Walradiis], abbé de Saint-Nicolas de Ribemont, comme ayant servi 
d'auxiliaires à Geofï'roi (I, xx, toc. cit., p. 187). 

1. Gf. 1. I, c. VIII. 

2. On pourra rapprocher de ce passage le passage célèbre de Raoul 
Glaber, Historiœ, III, iv, éd. Prou, Goll. de Textes, Paris, 1886, in-8, p. 62. 

3. Gervin, évoque d'Amiens en 1091, mourut en 1102 [Gall. Christ., t. X, 
col. 1167-1168; voy. Aug. Molinier, Les obituaires français au moyen âge, 
Paris, 1890, in-8, p. 8). Gf. Vita S. Godefridi, I, xxix, ioc.ciï., p. 191-192. 
Sur tous ces faits. Nicolas de Saint-Grépin est un peu plus détaillé ; il signale 
que Manassès, archevêque de Reims, avait oft'ert la direction de l'abbaye 
de Saint- Rémi de Reims à Geofl'roi, qui relusa, disant : « Se neque posse 
neque velle pauperculam sponsam [= l'abbaye de Nogeiit] prae ditiori 
contemnere » (I, xxvi, toc. cit., p. 190). 



i^ 



i 



VEN. GUIBERTI VITJS LIBER II 111 

etiam idem cujusdam iirbis preedictae archidiaconi, qui ali- 
quarum cleri ac populi partium favore petebatur, pro- 
curator extiterat. Unde et pro astutia sœculari, et habi- 
tudine quam gerebat regulari, dum alteri id peteret, ipse 
expetitur, et sub Riehardo, quondam Albanensi episcopo^, 
apostolicie sedis in Franciam tune legato, qui in civitate 
Trecassium coegerat concilium^, praefatae Anibianensium 
sedi episcopus datus, a suo constat Novigento transla- 
tus"^. 

Qui cum in multa inibi gloria ae fœlicitate ^ se gereret, et 
tantopere ab omnibus coleretur, ut ab ils etiam qui sibi 
pra^erant pontificibus cum speciali veneratione potissimum 
timeretur, et, ne diu morer, cum ubique quasi totius reli- 
gionis spéculum spectaretur, repente ad id (quod utrum 
affectabat, novii Deus, an verebatur), emersit. Didiciautem 
quod hœreditas, ad quam festinatur in principio, benedic- 
tione caritura sit in novissimo. Initia plane cum solitœ 
plena laudis habuerit, et per annos aliquot rumor ei prae- 
coniosus accesserit, jam, ut est videre, quidquid apud 
hominem gloriarum excandescere videbatur, non modo 
intepuit, sed refrixit. Prima enim intra urbemsuae suscep- 
tionis die, cum locuturus ad populum^ pulpiti editiora 
teneret, protesta tus est se sic ardua sectaturum, quippe 
qui nollet illud sibi poeticum in suis defectibus coaptari, 
scilicet : 

Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus*', 
a. félicita te D. 



1. Richard, évoque d'Albano, légat en Espagne en 1079, déposé par 
Grégoire VII en 1079, fit un schisme en 1087 et fut excommunié. Relevé de 
l'excommunication la même année, il fut envoyé comme légat en France, 
et mourut en 11 J 3 (Gams, Séries episc.^ p. xxii). 

2. Le concile de Troycs, tenu surtout pour aviser aux mesures à prendre 
contre le développement de la simonie, eut lieu en 1104 (Mansi, Ampliss. 
Coll., t. XX, col. 1179-82; cf. Vita S. Godefridi, I, xxx, toc. cit., p. 192). 

3. L'élection de Geolfroi eut lieu en 110 4. 

i. Cf. Vita S. Godefridi, II, ii, loc. cit., p. 193. 
5. Horace, Ars Poetica, 139. 



il2 YEN. GUIBERTI VlTli LIBER II 

Quœ sententia ad ejus aucupanda facta sequentia univer- 
sorum animos impra^gnavit ; ejus enim status in dies 
copiose lentescens seipsa deteriorem cœpit indesinenter 
facere sponsionem ^ Sed de his intérim sileamus, habituri 
forsitan in sequentibus loca ubi. . .'*. 



[CAPUT III] 

Ad hune ergo unde hic ^ digressus fuerat locum, et quem 
ipse competenter ac opportune aptaverat, et in que, 
si habitis contentus esse veliet, fortunatissinie et liber- 
rime, nuUi obnoxius, vietitare potuerat, electione, ut 
superius dixi -, facta, me contigit evocari. Eleclio autem 
utrum Deo nolente an tolérante fuerit, nescio : hoc unum 
secure pronuncio, quia neque eo ambitu, neque me conscio, 
aut meorum factione parentum procurata sit mei*^ illa 
quœsitio, et istac quidem res bene utcumque processit ; 
illac vero, quod scilicet a nemine eorum cognoscebar, nec 
quempiam eorum noveram, non utiliter forsitan, non 
intègre quod secutura leeturus attendat. Ad eos enim 
veniens certum apud me non habeo, quod, eis incognitus, 
et ipsi mihi, simultatem quamlibet hac de causa concepisse- 
mus. Sic tamen sentiebatur a quibusdam. Quod alias qui- 
dem et contigit, potestve congruere '' ; hic ^ autem factum 
nuUatenus potui conjicere. Nulli namque dubiumest, quod 
familiaritas ac notitia audaciam parère soleat, audacia veru 
in temeritatem facillime prorumpat. Et certe majorem his 
quos minus novimus reverentiam exhibere solemus, licet 
illum mihi ingredienti locum, nuUo modo eorum conscien- 
tia esset occlusa ; sed tam fideli confessione suos mihi 
animos prodiderunt, prodentes unierunt, ut qui alicubi 

a. Lacune. AsU'risquc B. — h. manque D. — c. mihi D. — d. coniingere 
D. — e. 1) propose sic. 



1, Guibcrt rcvicnl eu elTel à saint GcolTroi au 1. ÏII, c. xiv. 

2. Cf. 1. I, c. XIX. 



VEN. GUIBERTI VlTJi LUJEK 11 113 

monachos me vidisse putarem, eis in hac parte compara- 
biles omnino non nossem. 

Tu scis, Glementissime, quod hoc opusculum non arro- 
gantia aliqua cœperim, sed nequitias meas conGteri volue- 
rim ; quas plane evidentissime confite rer, nisi multorum 
animos, qui hœc legerent, horrendis meis actibus depravare 
verrerer ; confiteor, inquam, nequitias, sed multo justius 
non iniquitati meae, sed ingenita? gratia* tuaî respondentes 
misericordias. Et si de aliquo loqui contigerit, ad tua judi- 
cia ostendenda mores exponam et eventus finales rerum. 
Tu enim scis quia, in his tuis tibique dicatis sermonibus, 
non gratanter excipio corrosionis ac invidentiae verbum. 
Quia igitur fortunas et infortunia mea ad aliorum forsitan 
qualecunque '^ instrumentum decrevi contexere, ipsa sus- 
ceptionis meae die quidam monachus divinœ paginœ non 
ignarus, eventuum, ut opinor, meorum curiosus, cum 
obviam mihi procedere pararent ^^ textum Evangelii ex 
industria super altare hac intentione aperuit, ut, quod capi- 
tulum oculis primum occurreret, pro mei auspicio haberet. 
Eratautem liber manusscriptus ^ nonpaginis, sed colum- 
ni^. In columnae igitur tertiae medio oculus ejus insedit, 
qui locus sic se habuit : « Lucerna corporis tui est oculus 
tuus*. » Diacono itaque, qui in processione Evangelii tex- 
tum erat prœlaturus, imperat, ut post osculum, quod argen- 
teae imagini exterius affîxie libassem, digito loco illi, quem 
notaverat, interposito, repente in oculis meis volumen 
aperiens, solicite attenderet, quam in partem intuitus meus 
sese deponeret, Aperuit ergo librum, cui juxta morem 
extrinsecus labia depresseram, et, ipso aucupante quor- 
sum intenderem, non pagina? initia respexi, non finem, 
sed oraet oculosad versiculum deflexi eundem^. Qui mona- 
chus talium conjector, cum intentioni sua* factum meum 

a. qualeciimque D. — b. D propose pararet. — c. manu scriplus 1). -^ 
d. eumdem D. 



1. Luc, XI, 34 : « Luccrnu corporis hii est oculus tuus. >» 
Ven. Guiberli vitu. 



114 VEN. GUIBERTI VITJS LIBER 11 

improvidum* convenisse videret, post aliquot dies, et quid 
fecisset, et quod actio mea actioni suae miro modo eonci- 
nuisset, ad me veniens enarravit. Deus, qui omnium in te 
credentium lucernas illuminas *, tu scis quam intentionis 
lucernam mihi contuleris, et quam, in ter adversa qua? 
mihi intulerint, et prosperam voluntatem habeam erga 
ipsos ; et licet opéra mea cor videlicet fœdum sit et mise- 
rum, quantum ad me speetat, tamem non te latet, quan- 
tum ad salutem meorum, quos tu mihi subjecisti, animus 
meus intendat : quantopere etiam mala mea considero, tan- 
topere magis de bonis ipsorum, si arriserint, operibus 
hilaresco. Scio namque eo me apud tuae gratiae tronum^ 
liberiorem, quo amplius benivolorum studiis me praebuero 
gratiorem. 

Suseeptus igitur ab eis, et capitulari conventui inductus, 
super prophetieo illo oraculo sermonem habui, et dixi (erat 
autem Dominicum praesto Natale, cum Isaias legitur) ^ : 
« Dicit, inquam, Isaias propheta, quod nuper audistis : 
Apprehendet vir fratrem suum, domesticum patris sui. 
Vestimentum tibi est, princeps esto noster, ruina autem 
haec sub manu tua. Et respondebit ille : Non sum medicûs, 
et in domo mea non est panis neque vestimentum ; nolite 
constituere me principem. Ruit enim Hierusalem et Judas 
concidit'^. » Vir est qui contra diabolum effœminatus non 
habetur ^. Is fratrem apprehendit, cum ad aliquem ex Deo 
natum se colligit. Is quoque patris débet esse domesticus, 
quia, qui ad officium corripitur pastoratus, mysteriorum 
domus Dei reperiri non débet ignarus. Qui enim sacra- 
mentorum ecclesise nescius est, ipsius administratione 
dignus non est, utpote quia « scriba, in regno cœlorum 

a. thronum D. — b. Corr. proposée par D. effœminatas habet B. 



1. JJb. Psidm., XVII, 29 : « Quoniam tu illuminas lucernam meam, 
Domine, Deus meus illumine tenebras meas. » 

2. Le dimanche avant Noël tombait, en 1104, le 18 décembre, Noël étant, 
celte année-là, un dimanche. 

3. Ci'. Isaïus, 111, 6-S. 



'.•^L 



VEN. GUIBERTI \ITM LIBEK 11 115 

doctus ^, » « fîdelis » etiam in mysteria conservando, 
(( prudens » in erogando, censeri « servus » non potest 2. 
Et quomodo prœsit ecclesiœ, qui nescit ecclesiam ? Domes- 
ticus ergo sit. Quid in vestimento nisi pulchra intelligitur 
exteriomm operum habitude ? P rince ps ergo rogatur ut 
sit qui vestimentum habet, quia crebro contingit, ut is 
expetatur ad regimen, qui in incessu, verbo et actu casti- 
gatiorem se exhibet. Ruina autem sub ejus manu prohibe- 
tur esse, quia quidquid detrimenti in subjectis reperitur, 
ad pra?sidentis ratiocinium pervenire dinoscitur, acsi 
diceret : « Tu te bene ad oeulum videris habere, attende 
tamen qua introrsum virtute prœemineas ^ ; sciens utique 
quod omnium te oporteat sustinere ruinas, inde cautior 
redditus infert . « Non sum, inquit, medicus, ut tôt obviare 
valeam ruinis morborum crebrescentibus. Vestimentum 
exterius aspicitis, quod tamen in domo non est, quia non 
idem animi habitus qui corporis est. » Unde et medicum se 
non esse fatetur, quia ^ ex acumine^ discretionis difficile est 
penetrare origines et exitus cujusiibet vitii ac '' virtutis. Et 
hoc potuit contingere ex indigentia ejus, quia non est in 
domo panis illius qui a Deo hodie petitur quotidianus '^, 
confortatio videlicet ejus, qua* spiritualiter infunditur divi- 
ne refectionis, aut ipsius, sine qua bene nusquam regitur, 
confirmatio in interiori homine charitatis. Princeps itaque 
fieri jure^ récusât, cui id virium animus superne imbutus 
minime subministrat. « Hierusalem enim quia^ ruit, » id est, 
quia internae experientia pacis deperiit, et etiam <( Judas 
concidit, » id est, ipsa peccatorum confessio, quod extre- 
mum malorum omnium est, post amissionem intimae tran- 

a. prœmineas B (et D). — b. manque D. — c. enim ajouté D. — d. et D. 
— e. jure fieri D. — f. manque D. 

1. Matth.^ XIII, 52 : « Ait illis : ideo omnis scriba doctus in rcgno coe- 
lorum, similis est homiui paterfamilias, qui profert de thesauro suo nova 
et vetera. » 

2. Matth.^ XXIV 45 : « Quis, putas, est fîdelis servus, et prudens, quem 
constituit dominus suus super familiam suam, ut det illis cibum in tem- 
père. » 

3. Luc, XI, 3 : « Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. » 



116 YEN. GUIBERTl VlTiE LIBER U 

quillitatis omnimoda desperatione defecit, justa occasio 
refutandi pastoratus se praîbuit. Ubi enimmens emergenti- 
bus vitiis inquietatur, nimis turpiter incursatur, nec mens 
his maie obcœcata per confessionem eadem detestatur, 
cum se regere non prœvalet, juste per alios, justius per 
seipsam ab aliorum regimine arcetur. » 

Qua^ evgo exponendo hic dixerim, illic latius exhortando, 
et exemplis Scripturarum sententias fulciendo protulerim. 



[CAP UT IV] 

At quoniam de matre, quam bonam, inter omnia quae 
temporal! ter possedi, specialiter solam habui, dicere jam 
diu oniisimus, dignum est, ut bonœ ejus vitae meliorem 
finem breviter attingamus. Cum annorum, ut ipsa fateba- 
tur, non minimam pluralitatem infracta animi virtute trans- 
cenderet, et fatiscente eorpusculo nullatenus in ejus spiritu 
orationis cura lentesceret, et toracis ^ infirmitate a somno 
depulsa, cum stridore mirabili Jesum Dominum noctibus 
centupliciter replicaret, demum morbis evicta decubuit. 
Ego autem et frater meus tune temporis agebamus Novi- 
genti, biennio, ni fallor, ante illud ad Flaviacenses 
postliminium, quod supra quidem meminimus^, incon- 
siderantissime quidem factum, sed, eo autore qui 
malis nostris bene utitur, conversum in multo prosperio- 
rem quam credi posset eventum ; pepercit enim ejus 
teneritudini Deus, ne jecur tantopere Deum amans imme- 
ritum hujus innobilis reditus gladio carperetur. 

Igitur illi morituraî cum meus magister lacrymabundus 
assisteret, intulit illi : « Ecce fîlii domini^ remoti sunt, et 
tu forsitan aegre feres, et ipsi œgrius, si eis absentibus 

a. ihoracis D. — b. Corr. de B (et D). dum X. 



I . Je ne vois pas à quelle partie de ses mémoires Guibert fait ici allusiou 
(v. Vlnlrod., p. xlvi, n. 3). 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II H 7 

defungaris. » At ipsa eum oculis reverberans : o Si, inquit, 
uti quondam intra claustrum istic contiguum commane- 
rent, novit Deus quod neque hos neque quempiam meo- 
rum affînium in eo veliem obitui interesse. Est autemunus 
quem internis praestolor viribus, qui utinam solus adsit ! » 
Dixit sic, etea nocte, hachora, qua angélus Gabriel, a Deo 
missus ad Virginem, et cantatur et colitur *, ad suam illam 
infinitis semper amoribus exoptatam quam prœlibavi Domi- 
nam, non ingrate, ut credimus, suscipienda migravit. 

Ante paucos autem quam decederet annos, nimie 
cœperat affectare sacrum suscipere vélum. Quod cum ego 
auctoritate proposita distulissem, ubi dicitur : « Viduas 
velare pontificum nullus attentet^, » sufficere sibi posse 
continentissimam sine exteriori habitu vitam, quod et 
ipsum Anselmus abbas Beccensis, postmodum Cantuœ 
Anglorum archiepiscopus, vir mirabilis, de quo superius 
egi -^ sibi^ ex antiquo vetuerat, tanto ipsa magis accendi, et a 
proposito nuUa raciocinatione ^ repelli. Vicit, et inter sus- 
cipiendum, cum, viro reverendissimo^ Joanne, loci ejusdem 
abbate^, quem ipsa parvulum nutrierat, pra^sente, super ea 
re satisfaceret, ad extremum taie se a Deo habuisse docuit 
in hoc opère incentivum^. Dixit ergo se in visione vidisse 
multft» pulchritudinis et auctoritatis Dominam, cui ornatus 
inerat circumstantia^copiosi, quaepreciosissimum^sibi offe- 
rens péplum quasi ad custodiendum idem ei commendabat, 
oportuno videlicet tempore in morem depositi restituen- 

a. manque D.— b. ratiocinationeD. — c. Corr. de D. reverentissimo B. — 
(1. circunstantia D. — e. pretiosissimiim D, 



1. Heure de V Angélus ou de VAve Maria. 

2. Décret du pape Gélase, c. xiii, repris par Charlemagne dans VAdmoni- 
lio çfeneralis de 709, c. 59 (Capil. recf. Franc. ^ éd. Boretius-Krause, t. I, 
p. 57). 

3. Cf. 1. I, c. xvn. 

4. L'abbé Jean dirigea labbaye de Saint-Germer de 1100 à 1106 (Dachery, 
A'o/c-e, p. 60i; Gall. Christ., t. LX, coL 791). 

5. L'usage de revêtir Thabit monastique au lit de mort était alors très 
fréquent ; l'agonisant prenait le titre de donatiis ou monachiis ad sucur- 
rendnm, à cause des donations pieuses qu'il consentait alors (Aug. Moli- 
nier, J^es ohitnaires français, p. 34-35). 



118 VE>. GLIBERTl VITJ: LIBER 11 

dum. Cui verboomnes incunctanter * assedimus, prœsertim 
cum ejus devotionem divinis provocari si^nificationibus 
sentiremus. Quod sacrum velamen annis ferme tribus 
intègre, ut poterat, conservatum, illa die ei, quse sibi illud 
commiserat, Dominae report a vit, qua ipsa salutiferee adnim- 
ciationis^auspicium jocundissimafelix^aure suscepit. Ipsam 
eunctis commendo qui legerint ista (idelibus, quam cons- 
tat neminem a erebris suis orationibus exclusisse fidelem. 
Ha'C de ea corani Deo dixerini, cordis mei*' verax testimo- 
nium habens. nihil omnimodis ** confinxisse. 

Sed quia ad Flaviacensem eeclesiam postliminium feci- 
nius, dignum est, ut aliquantisper inibi commoremur ite- 
ruin, antequam I^udunensi sabulo retrovaga vestigia cons- 
pergamus '. 

CAPUT V 

In ipso moiiasterio monachus quidam est génère Hebra?us. 
Is Hierosolymitiini itineris per Latinum orbem personante 
primordio, sic est a sua supers titione sublatus. Rotho- 
magi - quadam die hi qui illam ituri expeditionem sub 
eadem crucis professione susceperant, inter se cœperunt 
queri : « Nos Dei hostes orientem versus, longis terrarum 
tractibus transmissis, desideramus aggredi, cum ante ocu- 
los nostros sint Judapi, quibus inimicitior existât gens 
nulla Dei ; pra^^posterus, inquiunt, labor est. » Hisdictis, 
arma pra»sumunt, et in quandam^ eeclesiam'^ compellentes, 
utrum vi nescio an dolo inrecutiunt ^, et gladiis indiscrète 
sexus et jetâtes addieunt, ita tamen ut qui christianœ con- 
ditioni se subderent, ictum mucronis impendentis evade- 

a. (]orr. de J). incuntnnter B. — h. annunciaiionis D. — c. fœlix D. — 
d. Corr. de D. meis B. — e. omnino 1).— /'. qiinmdam D. — g. recutiunt D. 



1. Au I. III. Cf. Ylnlrod.^ p. xlvii. 

2. Bouen, cli.-l. de la Seine-Inf. — Sur ces faits, Orderic Vital, dans son 
IJlstoria ecclesiiistica, est coniplètement muet. 

3. Dans le sens de si/nn(fO(/ue. 



VKN. GUIHERTI VlTJii LIBKR II 119 

ront. In qiia digladiatione vir quidam nobilis pueruluni 
vidit, misera tus ^ eripuit, et ad matrem suam detulit. 

Erat autem ipsa non mediocris excellentiœ Augiensi 
comiti quondam nupta ^. Est vero Aug-ium castrum -, cui 
pnreminet ^abbatia Sancti Michaelis juxta mare, quod dici- 
tur Uiterisportus ^ '^ Egregia ergo mulier, infantulum sus- 
cipiens, gratulatoria admodum affabilitate ab ipso qmesi- 
vit, utrum christianis vellet legibus applicari. Quod cùm 
ille non diflîteretur (putabat enim se similibus, quos suos 
pati viderat contribules, ea^dibus destinatum), accélérât© 
qui baptisatis ^ competit apparatu, itur ad fontem. Cui 
indito post orationum mysteria sacramento, cum ad locum 
ventum esset, ubi, accenso iumine, liquens in undam cera 
dimittitur, "gutta singulariter ibidem visa est cecidisse, 
qua» per se solam in ipsis aquis adeo accurate sua, ut sic 
dicam, quantitatula effigiem crucis expressit, ut ex tan- 
tilia materie simile quid manu fieri humana non possit. 
Ha*c ipsa mihi comitissa, cum in tantum mihi familiaris 
esset ac unice nota, ut non nisi fîlium me vocaret, hoc 
otiam ipse presbyter pariter non sine divini nominis plu- 
rima contesta tione dixerunt. Quem ego eventum satis 
leviter^ accepissem, nisi successus egregios pueruli indubie 
pervidissem. Vocabatur autem comitissa Helisendis ; 
lilius vero ejus, qui a caîde eum extulit, et a sacro fonte 
recepit, Guiilelmus^ '*. IJnde et jiomen puero ad se-^ dédit. 

n. misertus \i (et D). — b. prœminei B. preminel D. — c. Veteris portas 
l). — cl. haplizalia 1). — e. Gorr. de D. leniter B. — f. GiiUlemus B. — <y. 
Lacune. D propose de lato. On peut corriger a se. 



1. Le comté d'Eu fut érigé en 996 en faveur de GeolTroi, fils naturel du 
duc de Normandie, Richard I*"", par son frère Richard II (Art de vér. les 
dates, t. II, p. 797). 

2. Eu, dép. de la Seine-Inf., arr. de Dieppe, ch.-l. de canton. Le cliAteau, 
fondé par Rollon au x" siècle, fut rebâti à partir de 1578. 

3. Le Tréport, dén. de la Seine-Inf., arr. de Dieppe, canton de Dieppe. 
La fondation de Tabbaye de Saint-Michel du Tréport est de 1059 [Gall. 
Christ., t. XI, col. 24» sqq.), et non de 1036, comme dit Dachery {Notœ^ 
p. 631-633) qui a lu à tort Veterisportus. 

i. Ilélisende est une forme du nom de Lesccline. Lesceline était la 
femme de Guillaume I"" d'Eu (Le Prévost, ad Hist. écoles., d'Orderic Vital, 
t. II, p. 13, n. 1). Elle fut la mère du comte Guillaume II qui, sans doute 



120 VKN. Gl'lBKRTl V1TJ2 LIHER II 

Grandiusculus ergo cum foret, ab hebraicis, quibus 
imbui cœperat, ad latin as literas traditus brevi coaluit ; 
et, quia ne a suis ad pristina revocaretur parentibus 
metuebat, Fiaviacensi eum intulit cœnobio : id enim ali- 
quando tentaverant, sed nihil pênes eum valuerant. Tra- 
ditus autem monachatui, tan ta affectuositate erga ehris- 
tianum se niorem habuit, tanta animi aerimonia quidquid 
divina3 attinebat scientia^ combibit, tanta œquanimitate 
ea qua^ sibi disciplinai gratia inferebantur pertulit, ut 
suœ nequam natura» Victoria, et nuper turbatœ habitudinis 
gloria^ non minimam reverentiam a cunctis exigeret. 
Delegatum igitur sibi pueritiœ sua» custodem clandesti- 
num habuit granimatica»'' pra?ceptorem, qui, vir plurimum 
religiosus, considerans novo illi homunculo Aecessariam 
nostra? legis notitiam, ipsi erudiendo non inanem dédit 
operam. 

Adeo namque naturaliter solers ejus quotidie acumina- 
tur ingenium, ut cum ibi literatorum floreat multitude, 
major intelligentiaî^cujuspiam non putetur claritudo. Cum 
itaque in sentiendo sit multus, invidentia conséquent er 
ac derogatione fît nuUus, semper hilaris, et cui specialis 
constet pudicitiîc cul tus. Ad hune, ob augendum infractae 
fidei sua» robur, libellum quendam ^ direxi, quem contra 
Suessorum comitem * judaizantem pariter et hœreticum, 
ante quadriennium ferme scripseram^, quem ille, ut audio, 

a. gloriam D qui corrige inutilement en gloria. — b. grammaticf^ D. — 
c. intelUgentie^ D. — d. qiiemdam D. 



pour avoir violenté une femme, fut puni de la peine de la castration 
(Orderic Vital, Hist. eccles., 1. VIII, t. III, p. 411); cet événement est de 
1096 {ibid.^ t. III, p. 411, n. 4) ; on trouvera dans VArt de vérifier les dates^ 
t. II, p. 798, une autre interprétation des faits. Guillaume II avait un frère 
évoque de Lisieux, Hugues (Orderic Vital, H. J?., 1. III, t. II, p. 39). Son 
oncle était Guillaume Busac, comte de Soissons (1058-99) (v. p. 208, n. 2). Il y 
a donc des rapports précis entre les familles nobles de Picardie et de 
Normandie. 

1. Sur ce comte de Soissons, v. I. III, c. xvi. 

2. 11 s'agit du Tractatus de incarnatione contra Judœos, dédié à Ber- 
nard, doyen de la cathédrale de Soissons, publié par Dachery, Op. omnia, 
p. 264-281 (Migne, P. /.., t. 156, col. 489-528). Il faut rattacher à cette œuvre 
dcGuibert VEpistola debuccella ludœ data et deveritate dominici corporis. 



VKN. GUIBERTI \ITM LIBER IT 121 

tantopere amplectitur, ut de fidei ratione aliqua compi- 
lando pie illiid opusculum aemuletur. Crux igitur in ejus 
Ijaptisniate non fortuitu, * divinitus facta jure apparuit, 
quiv insolitani nostro tempori in Judaici generis homine 
credulitatem futuram innotuit. 

Quidam presbytcr admodum beniffnœ naturœ ac simpli- 
cis eu m fUio itidem clerico ibidem monachise se tradidit. 
Qui undecunque patrissans in eo pâtre clariorem se prœbuit^ 
quod setate validior, et non sine literis fuit, Pater itaque, 
in sœculo constitutus^ fuerat pro substantia caritativus ad 
pauperes. Cui bono non solum diabolus invidens^ sed de 
perfecia mundi abjectione amplius dolens, nocte quadam, 
eu m ipse novitius dormiret cum cœteris, ecce astitit in 
visione homini turba dœmonum, in morem Scotorum sitarcias 
suas prono^ ut assolent, clune portantium, Cui uno astante, 
qui quasi primarius et interpres fuerat cœterorum, reliqui 
identidem substiterunt. Astans itaque dixit : « Fac nobis 
caritatem, » Et monachus : « Nihil habeo quod deinceps 
impendere vobis possum, aut cuiquam,^) Etenim se mona- 
chum meminerat. At Scotus : « Nunquam vidi charita- 
tivum presbyterum, » Quo dicto, lapident furibundus 
corripit, et jaciens^ tanto conamine intorsit, ut pectus, 
quo jacientis ictus devenerat, ita doleret, ut quadraginta 
diebus pêne usque ad extinctionem anxietas eum perduceret, 
Hcsi Scotus vero eum lapide percussisset, 

Hœc diu postmodum cum, ex hoc convaluisset, quin 
eum non meliora facturus inviseret, nempe cum nocte eum 
quadam ad requisita naturœ sedentem solitarium receden- 
tibus aliis aucupatus fuisset, instar alicujus monachi capite 
cucullato ei astitit, et ad catabuli tabulatum pedes fricans, 

a. D ajoute sed. 



dédiée à Sifîroi, prieur de Saint-Nicolas-au-Bois (Pachery, Op., p. 282-286; 
Mi{4:ne, loc. cit., col. 527-538). Ces traités montrent la préoccupation de 
Guibert d'amener les Israélites au christianisme par des voies intellectuelles, 
et je ne partage pas sur ce point les idées trop absolues exprimées par 
H. Monod, Juifs, sorciers et hérétiques au moyen âge, dans la Rev. des 
Études juives, 1903, p. 237-245. V. V Introduction, p. xix. 



122 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II 

ut soient monachi sollicitandi gratia noctibus faccre^ tanto 
illum terrore percu3sit, ut y loco excitus et timoré motus 
incursum^ cum ostium offtndisset, sic insuper liminare 
impegity ut fronte allisa hominem rétro pessumdaret ; cujus 
ergo animœ nocere desierat, spiritui inops, corpori insis- 
te bat ^. 

Aller quidam, génère nobilis Bellovagensium, Novioma- 
gensium quoque locuples, œtate evectus, et efîœto jam cor- 
pore, quod talibus pestiferum est, uxorem habens vege- 
tiorem ofïîcio thalamorum, desertis conjugio ac saeculo, 
monachum inibi profîtetur. Qui laerymis pêne continuis 
et orationibus infinitis insistens, nunquam'* Dei verbi ab 
auditione defîciens, spectabilem nobis omnibus se praebe- 
bat. Is, fervente, ut assolet, regulari districtione, cum in 
capitulari prohiberi conventu audiret, ne quis claustralium 
cellam infîrmorum, in qua degebat, sine certa ratione 
intrare prœsumeret, prolatam sententiam memoriter apud 
se continuit. Et ecce mane quodam, dum adhuc medie 
sopitus clausis oculis cubitaret, duo daemones instar reli- 
giosorum illorum quos Deoaandos ^ vulgo appellant, scamno 
quod ejus subsidebat lectulo insederunt. Experrectus ergo 
senior oculos lecti retorsit ad capulum^, miratur adeo 
familiarem super incognita gente consessum. Erat autem 
aller qui preesidebat capite retecto, barba non praemissa, 
sed torsula»^ rufus, et, ut soient hujusmodi circunicel- 
liones ^, nudipes incedens, cœno, ut perhibebat, quasi 

a. Ces deux paragraphes manquent D.Ff. 72 v° et 73r°B. — b. numguamD. 



1. Dachery {Notœ, p. 634) interprète ce mot comme le synonyme de 
donatos, c'est-à-dire oblats. Sans proposer mieux, Mabillon n'accepte qu'a- 
vec difficulté cette interprétation (AA.S^'. Bened , Saec. VI, part. 2, Préf., 
n. 92). V. p. 117, n. 5. 

2. Il faut comprendre capiilum comme le diminutif de caput = tête ou 
baldaquin du lit. 

3. On peut interpréter ce mot dans le sens de chevelure, ou plutôt comme 
un adjectif signifiant tordu. 

4. Moine ambulant. Les circoncellions ont joué un rôle fanatique dans 
les querelles entre donatistes et catholiques aux iv"-v" siècles (cf. Von 
Nathusius, Zur Charakleristik der Circiimcellionen der IV u. V Jahrh. 
in Afrika^ Greifswald, 1900, in-8). 



VEN. GUIBERTl VITiE LIBER lï 123 

noviter id calcasset, pedalium digitorum per interstitia 
densescente. Alter vero a tergo prions ita delituerat, ut 
vultus ejus qualitas discerni non posset, birro talari ^, et 
nigro capite adoperto. Has itaque ignotas coram se per- 
sonas attendens, cum grandi animadversiohe adoritur : 
« Cum sitis laicœ ae ^ ignotœ personœ, unde vobis tanta teme- 
ritas, ut hac hora hune inlocum veneritis, in quem sine re 
aliquivis claustralium monachorum venire non audeat ? » 
At ille : « Audieram, domine, hoc in monasterio viros 
esse religiosos, et addiseendae causa religionis adveneram : 
quœso ne aegre feratur. — Non, inquit, hic religio aut ordo 
addiscitur, sed si vis doceri, ad eos qui in claustro sunt, 
vade. Illic disciplinée vigorem et sanctitatis rudimenta 
reperies. Excedite ergo hinc, quia, quod ipsis monachis 
dominis loci est vetitum, vobis est longe amplius incompa- 
rabiliter inhibendum. » 

Cumque eadem repetere vellet, pariterque morari, ille 
tenant iori ad eos sermone infrenduit, et ab aede prodire 
coegit ; cumque ad ostium usque processissent, in limine 
substiterunt. Et respiciens ad seniorem ille, qui dux erat 
verbi, rursus intulit : « Malo me hinc eliminatis, certe si 
me vobiscum retinere voluissetis ; est quidam de vestris 
clientibus furti reus, quod si infîciari pra^sumeret, ego beljo 
pugili impeterem, et plurimum vobis inde * quœstum infer- 
rem ». Quo senior audito subrisit. « Jam nunc, inquit, evi- 
dens sumpsimus ex tua confabulatione periculum, dumqui 
religionis causa venisse te dixeras, nunc te pugilem fatea- 
ris. Igitur tantœ merito falsitatis nec audiendus es, nec 
tenendus ». At senior valde irritatus, cur^ taies intra domum 
admissi fuissent, surgit et ad domus usque porticum vadit, 
infirmes, ibidem qui secum manebant, fratres reperit, vehe- 
menterque coarguit, cur tam exterum genus hominum 
introire sivissent. Illi autem admirantes, et delirare cre- 

a. et D. — b. inde vobis D. — c. quod D. 
1. = Manteau. 



124 YEN. GUIBERTI VITiE LTBER Tl 

dentés, fassi sunt neminem se vidisse. Ipse vero referens 
qui essent, quomodo se egissent quidve dixissent, et tem- 
pus pariter signans, suo et omnium testimonio didicit, a 
daemonibus se delusum : sunt enim quaedam daemonia solis 
ludibriis intenta, sunt et aliqua mente crudelia, et ad lœden- 
dum prona. Cujus verbi gratia extra propositum duo 
exempla proponimus. 

[CAPUT VI] 

Apud castrum Calniacum * ex familia Guaseelini, castrL 
ipsius domini-, famulus quidam erat, cui ad castelli eus- 
todiam noetibus exeubandi offîcium incumbebat. Qui ves- 
pertinis ceecutiente jam prorsus die horis, cum cœnat» immi- 
nenti déesse timeret, trans fluvium positus ^ clamabat 
appelli ab aliquo alteri ripa^ navem, eumque ei a nemine 
obaudiretur, in furorem homo versus, dixit : « Vel vos dia- 
boli, quare me non transponitis ? » Née mora, diabolus sese 
oflfert, « Ascende, inquiens, ego te feram ». Illico infelix 
maie easurus aseendit. Quo diabolus assumpto sub eadem 
hora in Italiam detulit infra suburbium civitatis, quœ Sub- 
tura dicitur ^* ; eum tanta benignitate deposuit, ut coxam 
ei frangeret. Est autem ipsa civitas diei fere unius itinere 
eitra Urbem ^. Pridie autem dominus ejus prœdictus 
ad limina apostolorum profectus, ab urbe digressus fuerat, 
et Subturœ hospitatus. Qui cum, antequam diesceret, sur- 
rexisset, ut soient hibernis peregrinantes mensibus, cum 
extra civitatem cum suis agros attingeret, cujusdani haud 



1. Chauny, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton. 

2. Il s'agit ici d'un châtelain, Chauny étant resté jusqu'au xni« siècle 
sous la domination des comtes de Vermandois (cf. Labbé, Éttit de /a ville 
de Chauny sous les comtes de Vermandois jusqu'au XI II'' siècle^ pub. par 
G. Lecocq, Saint-Quentin, 1876, in-S). 

3. Chauny se trouve sur la rive droite de l'Aisne. 

4. Dachery met en marjçe : vel Subura = Suburre, quartier mal famé de 
Rome. V. la n. 5. 

5. S'il s'aji^it réellement de Suburre. il y a là une inexactitude absolue. 
Guizot {ColL^ t. IX, p. 503) propose Snlri^ ville de l'Italie centrale. 




VEN. GUIBERTI VITJl LIBER II 125 

longe a strata publica plangentis audivit vocem. Quaeritur, 
reperitur, quia vox erat a domino suo, ex sola voce 
cognoscitur. Interrogatus quomodo illuc devenisset, refert 
sero se fuisse Calniaci, et qualiter ibidem, diabolo expor- 
tante, corruerit. Dominus satis superque miratus hominem 
in proximam extulit civitatem, de suis praebens pecuniis, 
unde suum euraret reditum et infîrmitatem. Ex his ergo 
quae passus est didicit et docuit Deum, non daemones pro 
negotiis invocandos. 

Apud Sanctum Medardum ^ itidem homo erat, idem in 

abbatia ipsa habens offîeium. Cumque super turritam a 

parte vivarii portam sistçis, ore, et cornibus aliquantulum 

noctis pervigilum more duxisset, ad extremum super 

oram aquae '^ déambula turus deseenderat. Cui illic stanti 

trium mulierum species apparuere, quarum eo audiente 

una dixit : « Ingrediamur in hune. » Cui altéra : « Pauper 

est, nos bene fovere non posset. » Ad hœc tertia : « Est 

quidam hic clericus Hugo obesus et pinguis, rébus exube- 

rans, qui bene nos nutriat : ipsum adoriri bonum est. » 

Inanescentibus illis, homo sese in se recepit, et tria nomi- 

natiora illa febrium intellexit gênera, quœ se ridicula quasi 

pauperem curiositate despicerent, et in illum qui carnibus 

et substantia exhauriri vix poterat, contenderent. Non 

expectata igitur luce, ad propinquiores quos reperit acce- 

dit monachos, et relato eis eo quod viderat et audierat, ad 

prœfatum mitti rogat Hugonem, ut sciretur, qualiter se 

iiaberet. Mittitur et sub maximis febrium œstibus reperitur. 

Ex quo conjicitur talia morborum gênera Deo judice a 

daeinonibus ministrari. Unde et mulier in Evangelio curva 

cieeem et septem annis a Sathana '^ legitur alligata •^. Is 

a. Corr. de D. Sathane B. 

1. L'abbaye de Saint-Médardde Soissons, fondée au vi' siècle, fort impor- 
tante sous les Carolingiens [Gall. Christ., t. IX, col. i07 sq.j. Guibert a 
ôcrit contre les moines de cette abbaye son De pignoribus sanctorum 
Cv. Vlntrod., p. xx). 

2. L'Aisne, sur la rive droite de laquelle se trouvaient l'abbaye et le fau- 
fcourg de Saint-Médard de Soissons. 

3. Luc, XIII, 11 : « Et ecce mulier, quae habcbat spiritum infirmitatis 



126 VEN. GUIBERTl VITiE LIBER II 

etiam qui epilepsim, id est caducum patiebatur morbum, 
a spiritu immundo allidi in terram, spumare, stridere denti- 
bus * et aseiare * perhibetur, quod oratione solum et jeju- 
nio curari posse asseritur. Job etiam inteiîus et exterius, 
id est corpore et substantia , daemonum infestatione feritur. 

Conceptum sermonem tenere quis possit? Quartum 
denique, quod memoriœ se subigit, scripto pariter subiga- 
mus. Clericus quidam, qui nostris terribile temporibus 
dédit exemplum, Rhemis commanebat, mediocriter litera- 
tus, at pingendi gnarus. Qui aliquando, levitatum quas plu- 
rimas commiserat timidus, Catalaunis^ in Omnium Sanc- 
torum eeclesia^ factus est regularis canonicus. Inibi ali- 
quandiu* degens, eum a primordii sui in dies fervore 
tepesceret et calorum veterum refricaretur œstus, déserta 
cui se tradiderat régula, iterum ad Rhemos se contulit, 
uxorem duxit; cumque exinde aliquot pignora sustulisset, 
ad sui correctionem eœlitus morbo percutitur. Attamen, 
antequam hae infîrmitate decumberet, id habuerat volun- 
tatis, quatinus Hierosolymitanam expeditionem, quae tune 
mire percrebruerat^, sequeretur. 

Igitur eum diu et valde aegrotaret, excrescente malestia, 
ad cor reversus, direetis ad abbatem Sancti Nichasii ^ ^, ea 
tempestate Joannem-^, precibus ad se venire compellat, 

a. Coït, de D. ascere B. .4sciare. construit avec dentibus = hacher^ 
c.-à-d. {j:rincer des dents. — b. aliquaindiu D. — c. percrebuerat D. — 
d. Nicasii D. 



annis decem et octo : et erat inclinata, nec omnino poterat sursum respi- 
cere. » — Noter que le texte de Guibert diff'ère, peut-être par la faute d'un 
copiste, de celui de la Vulgate pour le nombre des années. 

1. 3farc., IX, 17 : « Qui ubicumque eum appréhendent, allidit illum; et 
spumat, et stridet dentibus, et arescit : et dixi discipulis suis ut ejicerent 
illam, et non potuerunt. » 

2. Châlons-sur-Marne, ch.-l. du dép. de la Marne. 

3. L'église de Tous les saints à Chàlons. 

4. Une des plus anciennes abbayes de Reims, restaurée en 1066 par Phi- 
lippe I"' {Gall. Christ., t. X, Instr., col. 25. Cf. t. IX, col. 203 sq., et 
Dachery, Notœ, p. 636 sq.),'et dont l'église du xni« siècle, détruite à la 
Révolution, était un des chefs-d'œuvre de l'art gothique (cf. Enlart, 
Manuel, t. 1, p. 71). 

5. Jean I"*", qui souscrit en 1093 une charte d'Hélinand, évêque de Laon, 

Êour les moines de Château-Thierry {Gall. Chrisl., t. IX, col. 210, et 
►achery, Notœ, p. 638). 



. - ■■ • -- •— ■-«♦jyi 



VEN. GUIBERTI VITJ5 LIBER II 127 

mundi abrenuneiationem spondet, sacro se indui habitu pos- 
tulat. Abbas ille providus, et de experta ejus levitate sus- 
pectus, distulit hominem, et habitum quem petebat dare 
reeusans, intra eœnobii tamen penetralia transtulit aegrum. 
Cumque sibi morburn ingravescere prœsensisset, abbatem 
aggreditur, et schéma monachicum multis deplorationibus 
ab eo, quasi vellet nollet, extorsit. Ex adepto itaque quod 
desideraverat laetior, parvissimo temporis spatio se solito 
quietius agere videbatur. Tune repente nescio quo divino 
motus instinetu, abbatem accersiens, ait : « Jubé, pater, 
sollicitam* tuos habere custodiam mei ; scias enim pro certo 
evidens aliquot diebus mihi imminere judicium Dei : tu 
siquidem et tui plurimam de me importunitatem patiemini, 
sed diurnum non esse scientes, quœso ne molestemini. » 
Quo audito, abbas haud pavidos et* vigilantes ei pra^cepit 
delegari custodes. Nec mora daemonum examina undique 
infinita in ipsum irruere, vellere, per pavimenta prostra- 
tum detrahere, ipsum quoque sacrum habitum cum ei 
rapida violentia èxtorquere molirentur, ille capicium tenere 
dentibus, brachia, ne velleretur, stringere, cumque hac 
horrenda miseria sub miserando ejulatu maxime noctibus 
urgeretur, aliquotiens tamen interdiu recedentibus illis 
paulisper quiescere sinebatur. Tune plane interrogari 
poterat, qualiter in illo tempestuoso negotio cum eo age- 
batur. Multa tune de spiritibus hominum, quos ipse 
noverat, et quos ei présentes suggerebant, quasi eos con- 
spicuos haberet, loquebatur. 

Quod cum audisset mulier qu«îdam vidua, qua? de mariti 
sui animae periculo metuebat, et minus pro eodem orabat, 
consuluit eum, utrum pro suo conjuge sibi orare liceret, 
et si ipse quid illeageret, sciret. At ille : « Quidni, inquit? 
Ora secure pro eo ; nam paulo ante hic fuit. » Aliquantis 
ergo diebus tantis tormentis addictus, tandem perfectœ 
quieti redditur. Nam etsi aliquotiens inter patiendum pau- 
sare videbatur, niox tamen e parietibus, e terra undecumque 

a. solicitam D. — h. sed D. 



128 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II 

dœmonum turbas videbat emergere, et ad discerpendum 
sibimet involare. Remotis denique malignis spiritibus, cum 
divini sibi judicii esset indulta clementia, accito abbate, sic 
loquitur : « Ecce, domine, peccaiis meis vicem reddit Deus. 
Scias ergo quia post hanc examinationem cito sequitur finis 
meus. Absolutionem itaque erroribus meis quam potes 
impende, et sacro me oleo ad cumulum remissionis 
inunge. » Quod celeriter ac dévote abbas duxit efîectu ; quo 
ille affectuose et gratanter excepte, ab omni contagio per 
praesentes expiatus pœnas, liber et lœtus obita sibi morte, 
concessit ad vitam. 



[LIBER ÏERTIUS 



[GAPUT PRIMUxM] 

De Laudunensibus, ut spopondimus ^, jam modo trac- 
"taturi, imo Laudunensium tragœdias acturi, primum est 
dicere totius mali originem ex pontificum, ut nobis 
Aridetur, perversitatibus emersisse. QuiP " eum diuturnior 
longe extiterit, ab Aseelino qui etiam Adalbero voeaba- 
"tur, huic operi attexenda putatur^. Ls, uti compertum nobis 
est, ex Lothariugia oriundus, dives opum, possessionum 
locuples, cum distractis omnibus pretia ingentia ad sedem, 
cui praeerat, transtulisset, ecelesiam suam pra»eipuis qui- 
dem ornatibus insignivit, clero ac pontifieio plura auxit, 
sed cuncta illa bénéficia quadam pia?stantissima iniquitate 
fœdavit^^. Quid enim nequius, quid sibi ignominiosius, 

a. Lecture probable de B. D imprime qui et corrijçe quia ; il suppose une 
lacune entre les deux phrases. — b. Passage reproduit dans Trau. Christ., 
t.. IX, col. 522 : « Ascelinus, qui .etiam Adalbero vocatur, ex Lotharinjfia 
oriundus, dives opum, possessionum locuples, quum distractis omnibus 
pretia ingentia ad sedem cui praeerat, transtulisset, ecelesiam suam 
pnecipuis quidem ornatibus insi^^nivit; clero ac pontifieio plura auxit; sed 
c;uncia illa bénéficia quadam pricstantissima iniquitate IVcdavit, dnminum 
suum pegem, innocentem puerum, cui sacramentum lidelitatis priebuerat, 
prodidit. » 



1. Cf. 1. II, c. IV, sub fine. 

2. Adalbéron, d'origine lorraine, peut-être élève de Gcrbert, chancelier du 
Toi Lothaire en 974, évoque de Laon en 977, à l'âge de trente ans seulement, 
chassé de son siège pour adultère avec la reine Emma, et dès lors ardent 
partisan des Robertiens ; pris par Charles de Lorraine en' 987, il réussit à 
s'enfuir, rentre dans Laon, parvient à s'emparer par trahison de Charles 

(991), et devient " ~ * 

ce personnage, 

Hautes-Etudes, 

t&iiriqnes d* Adalbéron^ dans Mél. d'hist. du moyen âge, publiés sous la 

direction de M. le professeur Luchaire, Université de Paris, Bibliothèque 

de la Faculté des Lettres, Paris, 1901, in-8, p. 58-6S. 

3. Nous ne connaissons pas le détail des fondations plieuses dAdalbéron 
pour réglise de Laon; sa libéralité est toutefois attestée par son épitaphe 
[Gàll. Christ., t. IX, col. 522). Cf. dans Pfister, Kssni sur le règne de Robert 
U Pieux (Bibl. de l'Éc. des Hautes- tudes, n« Oi, Paris, 1885, in-8), Cntal. 
des actes, n" 35, 49, 57, 68, 72, les actes qu'il a souscrits. 

Ven. Ouiberti vita. 




130 



VEN. GUraERTl VIT^ LIBER 111 



quam quod domiiium suum regem innocenteni puerum,^ 
cui sacramentum fidelitatis ille prœbuerat, prodidit ', et 
in exterum f^eiius Magni GaroU cursum généalogie' Iransfu- 
dit'? Quod facinus die cœiiie DominicMî instar Judse patra- 
vit^. In qua subversione regnaturorum atqiie regnantis, 
ipse certe non providit ulilem ad tempus nmtalioneni. sed 
prava- suit pênes innocuos voluntatis expletionem. Urbem 
autem urbisque prspsulem temporalis " ideo non minus est 
secuta, Deo pœnain ditTerente, prosperiias^ 



[CAPUT II] 

Prieterea Helinandus ■' vir admodum panperis domus 
et obscure progenitus, lîteratura pertenuis et persona satis 
exilis, cum per notitiam Gualteri eomitis senioris Pontisa- 
renais'', de cujus coniilatn gerebat originem, ad gratiani 
Eaduardî, Anglorum régis', pertigisset (uxor enim sua 



. It 9 



.i Lnui' 



V, Il 



s'agiL indïrcctemenl d 
SKS, à dix-neuf an a, uu direcrtemenl de Charloa de Lorrain! 
héron livra i llu)!iies CapeL. 

3. Le Irshison de Cliarles de Lorraine par Adalbcran a èlé raconlëe en 
délai! par Rie lier, HUlorlx, IV,iT-19. — Loi, op. cit., p. 377, a. 1, ciLe les 
autres sources conleniporaincs qui raeuLionncnt ce fait. On sait commenL 
la trahison Tul opfrée. Adalbéron se Haisit d'Ai-noul, archevêque de Reims, 
frère de Charles. H propiisa de le iveoncilier avec Hugues Capet, à condi- 
Uon que luï-m£nic neraït rfcnncilfé avec Charles de Lorraine, maître d« 
Lann, d'où il avait été chassé. Rentré d Laon, Adalbéron jura sur les 
reliques qu'il lui serait lidèle ; néanmoins il s'empara de Charles et de sa 
Tamillc dans la huit du dimanche des Rameaux [S9 mars 9Sl),el les livra  
Hu(cues Capet. Guibcrt assigne à la trahison une date difFércnle, puisqu'il 
s'agit dans son rérîl de la ctrna ilominica, c'est-à-dire du Jeudi saint. 

:(. Lii Ifiiiliiiue lie Guiberl & soul«nir historiquement les CarolinRienB est 
A Kii;iL.iK r . r.ji l Ile i'.kI rare, en dehors de quelques mentions du chartes qui 
siPiil ]iiiil -ilii> <]:■ -.|,ïk- (Lot, op. cit., p. 291 *q,, eu particulier, n. S, p. 201). 

i. liuil»! t \:.i>.-.t: il'Ailalbéron à Hélinaud, sans paner ni de Gîbuin (v. lolT- 
Mm . 111 d,. I,.:'i.|lKi-if(vers 1050-1052); cf. CaH. Chritt., t. LX, COl. 523, 

5, i:r. I. Il, c. lie! p. lOB, a. S. 

6, Pontoïse fui incorporé avec 1 
Philippe I" en lOSi. Il s'agit ici 
{.Art de oérifitr les dates, !■. Il, p. 6 

7, Edouard le Confesseur, lO'll-l 



YEN. GL'IBERTT V1TJ5 LIBER 111 131 

cum praedicto comité sibi necessitudinem nescio quam 
crearat), capellanus ejus fuit, et, quia Francicam elegan- 
tiam norat, Anglicus ille ad Francorum regem Henricum 
eum saepius destinabat. Cum quo rege, quia ^ multum erat 
eupidus, et episcopatuum venditionibus assuetus, largis- 
simis lenocinantibus exeniis^ egit, ut, si quispiam episeopo- 
mm Franeiae [^decederet, pontificalibus infulis ipse succe- 
deret : is enim in capellania régis ac reginœ positus, quo- 
niam Anglia infinitis eo tempore florebat opibus, mul- 
tos pecuniarum montes aggesserat ; ideo arridente ei pra^- 
fata largitionum causa, vox ejus apud Henricum regem 
exaudibilis erat. Quod et factum est. Lauduno enim invec- 
tus^, quia non aestimatione pareiitum, non scientia^ litera- 
rum se valiturum putabat, in opulentia, qmo plurima suppe- 
tebat, et quam cautissime dispensare didicerat, et dapsili- 
tate spes fuerat. 

Ad ornandas igitur et extruendas se vertit ecclesias -, 
et, cum multa pro] Deo videretur facere, evidentissima 
tamen dabat indicia, se solos inde favores, solani nominis 
dilationem*' in bene gestis quaerere. His etiam ipse artibus 
Rhemensem^ archiepiscopatum insedit*^, quem cum dila- 
pidatis pênes regem Philippum, hominemin Dei rébus vena- 
lissimum^ magnis censibus biennio obtinuisset ^, a domino 
papa ^ audivit, quia uxorem quis habens, alteram super- 
inducere nequaquam possit. Consulenti plane cuidam se 

a. quia B et Gall. Christ., t. IX, col. 524. qui D. — h. xeniis D. — c. scien- 
tiseD. — d. dilatationemD.— e. RemensemD. — /". Corr. de D. obtinnuissetB. 



1. II fut fait évêque de Laon en 1052 [Gall. Christ.^ t. IX, col. 524). 

2. En particulier, il donna en 1089, à Tabbaye de Nogent, les autels de 
Petra manda, et Chaum et Besencurte {Gall. Christ. ,{. IX, col. 525). 

3. Je ne vois pas comment Guibert peut dire qu'Hélinand ait occupé 
rarchevêché de Ueims, puisque cet évoque est mort en 109S {Gall. Christ., 
t. IX, col. 515), que Manassès a été archevêque de Reims de 1096 à 1106 
{Ibid.j col. 77-80), et qu'Hélinand a môme pris part à la consécration de ce 
dernier. 

4. Cette appréciation n'est pas celle des chroniqueurs des abbayes aux- 

3uelles le roi a fait des donations (cf. A. Luchaire dans VHist. de France 
cLavisse, t. II, 2, Paris, 1901, in-4, p. 168-169). 

5. Urbain II, 1088-1099. 



132 VEN. GUIBERTI VlTJi: LIBER 111 

cur eo tenderet, dixit, quia, si etiam papa fîeri possit, haud- 
quaquam dissimularet. 

Is igitur qualiscunque ^ aut ambitione aut quacunque^ 
alia humanitate apud se extiterit, in hoc ei honor omnino 
asservandus est, quod et libertatem ecelesiae magnitice tui- 
tus sit, et tam ipsam sedem, quam appendices ejus eccle- 
sias uberrima largitione provexit ; et dignum erat ut 
externa ei bona suppeterent, quae in dominicarum^^doniuum^ 
décore projicerentur^. 



[CAPUT III] 

Hoc exacto, successit Ingeirannus vir sicut nobilitate, 
sicut literis ad prœfati episcopi compara tionem clarus, ita 
ad tuenda jura ecclesia? in ejus coUatione teterrimus K Nam 
episcopii/'redditus quosdam, quos illi sedi violentia regiaali- 
quando subduxerat, cum prece ac muneribus a rege Philippo 
exegisset, et ecclesiœ reddita literis regiis et sigillo Helinan- 
dus ipse fîrmasset '^, hic, ad sui funestationem introitus, 
regi universa remisit, quibus trium jam per successionem 
episcoporum ecclesia caret, perpetuoque fortasse carebit. 
Unde factum est, ut omnes, qui secuturi sunt, episcopos 
hujus symoniicfl^ participes, sicut mihi videtur, fecerit, qui 
prœsulatum tanta regii metus affectatione ^ suscipiunt, ut 
repetere non audeant, quœ ille, ut episcopus fieret, damna- 



a. qualiscumqiie D. — b. qiiacumqae D. — c. cxponctué B. — d. Gorr. de 
D. dominiim B. — e. Corr. cle D. proficerentur exponctuéB. Ce paraj?raphe 
se trouve reproduit dans Gull. Christ., t. XI, col. 523-52 i, sauf de His etiam 
à Is igitiir. Ici début du 1" passage de Du. — /*. epicopi D. — g. simonse 
Du, D. — h. affectione Du. 



1. Enguerrand, de la famille de Coucv, évêque de Laon à la fin de 109S 
ou au début de 1099 (Gall. Christ., t. IX, col. 525-526). D'après Du Plessis 
{op. cit., N. XX, p. 65), il est mort en 1104; en etïct, puisquà sa mort le 
siège de Laon vaque pendant deux années (Guibert, 1. 111, c. iv), et que le 
voyage en France de Pascal II, auprès duquel le successeur d'Kngucrrand 
vint défendre sa propre élection, est de 1106, c'est bien en 110 i qu'Kugucr- 
rand mourut. 

2. Diplôme de 1071 ;^cf. Art de vér. les dates, t. II, p. 716. col. i\ 



VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER HT 133 

biliter induisit. Is cum exors esset totius afîectionis in 
Deum, et omnis ei frugalitas ac religio esset ludibrlo, ut 
in garrulitatibus et la soi vis sermonibus palam foret ^, omni 
scurra et coraula ^ deterior, cœperunt diebus ejus destruc- 
tionis urbis illius et ecelesiarum atque totius provinciœ 
occasiones emergere ; quibus et contigit eum exitus non 
salubres habere. 

Nam quidam ejus cognominus Ingelrannus scilieet 
Botuensis ^, plurima sibi consanguinitate afïinis, vir fuit 
equidem admodum liberalis, largus et dapsilis, reveren- 
tiam permaximam munificentiamque pra^stans eeclesiis '^, 

a. feret Du. — b. choraula D. 



1. Enguerrand de la Fère ou de Boves (Boves, ddrp. de la Somme, arr. 
d'Amiens, cant. de Sains), comte d'Amiens en 1085, sire de Coucy en 
10S6, comme petit-fils, vraisemblablement, d'Aubry de Coucy, le fonda- 
teur de l'abbaye de Nogent (v. p. 107, n. 1), sire de Marie, comme mari 
d'Ade de Roucy, qu'il répudia comme adultère {Art de vér. les dates, t. II, 
p. 715-716; Duchesné, loc. cit. y t. VI, ch. ii). Nous le retrouverons à propos 
de la commune d'Amiens (c. xix). La date de sa mort est peu certaine: 
D. Du Plessis {loc. cit.^ N. XXV, p. 49-50) et les auteurs de VArt de vér. les 
dates j la fiixent en 1116. Mais l'existence d'un acte de 1118, de Barthélémy, 
évêque de Laon, confirmant la restitution faite par Enguerrand à Tabbaye de 
Saint-Rémi de Reims de ses droits, et souscrite par Guibert (Duchesné, 
loc. cit., Pp., p. 324 ; De l'Épinois, loc. cit., p. 71), doit faire reculer cette 
date de deux ans, et même de quatre, si on admet qu'une autre confirma- 
tion, par le même Barthélémy, de 1120, d'un autre acte du même Enguer- 
rand, cette fois en faveur de Nogent, assigne à cet acte même aussi la date 
de 1120 (D. Duplessis, loc. cit., P. J., n» XV, p. 136-137; v. Vlntrod., 
p. xi). D'autre part, si on repousse ici l'hypothèse, d'ailleurs possible, 
d'une omission par négligence de Guibert, on constate que ce dernier, qui a 
écrit le 1. IIÏ du De Vita sua entre 1115 et 1117, ne parle pas de la mort 
d'Enguerrand {Introd.,p. xlviii et xlix). Le jugement sévère de Guibert 
sur Enguerrand souligne à la fois la moralité et l'impartialité de l'écrivain, 
car on sait que le sire de Coucy a fait confirmer en 1095, par le roi Phi- 
lippe I", la charte de 1059 en faveur de N.-D. de Nogent (D. Du Plessis, 
loc. cit., P. J., n® VI, p. 131); Barthélémy de Joux confirme en 1120 la 
fondation par Enguerrand de l'obit de son fils Robert, dans la même abbaye, 
moyennant un cens perçu à Coucy à la Saint-Rémy (Id., ihid., n" XV, 
p. 136-137), et si Guibert ne semble pas être présent à la conclusion de cet 
acte, il figure réellement comme témoin à la reconnaissance par Enguer- 
rand du cens récognitif et des droits de l'abbaye de Saint-Rémi à Coucy 
tn 1118 (toc. cit.). 

2. En dehors des actes signalés dans la note précédente, on connaît 
d'Enguerrand certaines fondations pieuses en faveur des églises de Saint- 
Honorin (Mabillon, Ann. Ord. S. Ben., t. IV, p. 526), Saint-Ach«^ul en 1085 
(Dachery, Spicil., t. II, p. 603), et Saint-Fuscien-aux-Bois en 1105 (Mabillon, 
toc. cit., t. V, p. 479-i80). Aussi, Suger, qui l'a vu de moins près que 
Guibert, dit-il, en parlant de lui : « vir venerabilis et honorificus » ( Vie de 
Louis le Gros^ éd. Molinier, p. 15). 



131 YEN. GUIBERTI VITiE LIBER III 

in quibus duntaxat religionem^haberididicerat, alias autem 
amori fœmineo^ adeo deditus, ut quascunque *^ circa se aut 
débitas aut usurarias mulieres haberet, nihil pêne face- 
ret, nisi^quodei earundem^ petulantia dictitaret. Is igitur 
cumin sortiendis matrimoniis infortuniosus esset ^, per exte- 
ras vagari incipiens, eujusdam cognati sui eomitis Namu- 
rensis - furtim sil)i conscivit uxoreni ; clam, inquam, solici- 
tatam/" in propatulo sibi nuptialiter conjunxit. Quae^ con- 
junctio multiplici anathemate addemnata '*, conciliorum 
detestationibus maledicta '^ , facili uterque instantia ' 
flagitio abjurassent, nisi praefatum episcopum et mariti 
consanguinitasetfœminœ ^ adulanlis dolositas moUivissent. 
Quœ mollities tantopere adultérines fovit amplexus, ut, 
quod generaliter fuerat ligatum, palamque excommuni- 
catum, furtive absolveret. Proh pudor ! cert0 ii, quibus 
absolutionem factam mendaciter suaserat, nunquam ' abso- 
lûtes se ducere prppsumpserunt. 

Interea, fiuoniam a radice colubri egreditur regulus^, 

a. religionem danluxal Du. — h. femineo Du. — c. quascumqve Du, D. 
— d. manque D. — e. earumdem Du, D. — f. sollicitatam Du. — g. Phrase 
conjonctive incomplète. D corri^^e qiiam conjunctionem... addemnatam... 
maledictam. — h. addamnata Du. — i. insianti Du. — k. feminœ Du. — l. 
nuinquam D. 




1. Duchesne, loc. cit., p. 19 i, admet qu'Enguerrand a eu trois femmes, 
parce que l'expression de Guibert est plus générale que s'il n'avait été 
question que de deux. La seconde de ces femmes se placerait entre Ade, pre- 
mière femme d'Enguerrand et mère de Thomas de Marie (.4 r< devér. les dates, 
t. II, p. 716, n. 1) et Sybille, dont on verra un peu plus loin l'histoire, aussi 
peu édifiante que celle d'Ade. D'elle serait née la fille d'Enguerrand, mariée à 

" \ n démon- 
Lalouette, 
fes anciens 

seigneurs de Coiicy, Laon,1682,in-18, p. 10. Guibert dit en effet (l.IIl, en) 
que cette fille d'Enguerrand était très jeune, parvula. Elle ne peut être 
née d'Ade, mais bien de Sybille, et il est admissible de croire, étant 
donné les mœurs de cette dernière, qu'elle l'a eue d'un de ses amants 
{ad tam evidentis et immanis ftagitii, dit Guibert). 

2. V. p. 135, n. 2. 

3. D. Du Plessis a fort bien montré cju'il ne s'agit pas ici d'excommuni- 
cation, comme Ta admis Duchesne (Zoc. ci/., p. 19i); ilnyapasde trace d'une 
semblable sentence dans les conciles du temps ; Guibert veut dire seule- 
ment que l'Eglise, en général, réprouva les crimes d'Enguerrand, et c'est 
en d'autres termes qu'il parle de la véritable excommunication lancée 
contre Thomas de Marie fl. III, c. xii, {loc. cit., n. XVI, p. 40). 

4. Jsai., XIV, 29 : «< Ne heteris Philisthaca omnis tu, quoniam commi- 
nuta est virga percussoris tui : de radice enim colubri egredietur regulus, 
et semen ejus absorbens volucrcm. » 



C,éâ3i 



YEN. GUIBERTl VITiE LIBER lïl 133 

mala scilicet fota erumpunt in pejus, quantis quis dicat 
ille, qui uxorem amiserat, desaevierit caedibus in Porcen- 
sem comitatum ^ ? Filia plane Rogeri comitis Porcensis 
hœc fuerat, extremum videlicet pignus ejus, qui abdicatis 
filiis ac fîUabus, quos ex generosiori multum uxore sus- 
tulerat ; hanc ex mediocris generis matre natam, primis 
haeredibus, noverca insistente, exelusis, Lotharingo illi 
Namurensi, scilicet coniiti ^ Godefrido '*, cum suo comitatu 
tradidit. Marito igitur intra Lotharingiam quibusdam suis 
hostibus intento 3, uxor ejus ^ praecepto ^ apud Tornum Por- 
cense castrum ^ morabatur. Gui, cum minus quam volebat 
mariti debitum redderetur, utrum alia ^ sese cohibuisset, 
hoc uno sciri potest, quod ad tam evidentis et immanis 
flagitii saltum nunquam^ venisset, nisi clandestinorum 
malorum gradibus descendisset, prœsertim cum ex ternis 
concubitibus gravida veniret ad istum, quem nunc obsi- 
det. Nam prœteritarum ejus libidinum ea apud omnes, qui 
eam norunt, opinio est, ut non modo nos texere, sed vel 
nieminisse pudeat ^. 

a. Godefrido comiti D qui ne voit pas le renvoi de B. — h. manque D. — 
c. D ajoute ipsius. — d. alias D. — e. numquam D. 



1. Le Portien occupait la partie nord-ouest du diocèse de Reims. C'est 
le seul des pagi rémois dont le nom ait été conservé après l'an 1000 pour 
désigner un comté. Le comté de Portien s'est maintenu, de plus en plus 
démembré, jusqu'au xvi*" siècle (cf. A. Longnon, Études sur les pagi de la 
Gaule, 1"" partie, Biblioth. de l'École des Hautes-Études, n» 11, Paris, 1872, 
in-8, p. 63). Parmi les textes cites par M. A. Longnon, on constate qu'il 
manque justement celui-ci. Nous ne savons rien d'autre sur ce Roger, comte 
de Portien, dont il est ici question, que ce qu'en dit A. l)uchesne, Ilisi. 
Lnxembarq., p. 34, et Preuves, p. 36, n. 31, et que ce qu'avance Guibert. 

2. Gode^roi, comte de Namur, fils et successeur d'Albert III, en 1105, 
mort le 19 août 1139. Il a épousé successivement la fille du comte de 
Portien, Sybille qui lui donna deux filles, et qui l'abandonna pour 
Enguerrand de Coucy, puis Ermesinde, fille de Conrad I"' de Luxembourg, 
qui figure dans les chartes vers 1101. D'après VArt de vér. les dates (t. III, 
p. 113), son mariage avec Sybille daterait des environs de 1088. 

3. n s'agit vraisemblablement de l'expédition organisée par Godefroi de 
Namur pour protéger l'empereur déchu, Henri IV, contre son fils \Art de 
vér. les dates, t. III, p. 112). 

4. C'est à peu près certainement Château-Porcien, Ardennes, arrond. de 
Rethel, cbef-lieu de canton, capitale du comté (Longnon, op. cit., p. 75), 



136 YEN. GUIBKRTI VITJ: LIBER 111 

Erat autem ille Godefridus ^ juvenis omnimo de pulcher, 
Ingelrannus vero, ad quem se contulit, vir grandœvus. 
Igitur inter utrumque ^ tan ta bellorum flagrare cœpit 
vecordia, ut quicunque*^a Lotharingo illo de his, qui ad 
Ingelrannum pertiiiebant, capi possent, aut furcis appende- 
rentur, aut oculis privarentur, aut pedibus truncarentur, 
quod hodieque Porcensem visentibus pagum liquide cons- 
tat. Audivi certe a quodam, qui quondam tali carnificinae 
interfuit, duodecim ferme homines in hujusmodi confligio 
deprehensos uno die sublatos in furcam. Porcensium enim 
quidam primores hujus transmigrationis sequestri fuere 
et auctores, qui ob hoc et in vit a et in morte fuere infâmes. 
Sic Venus non concepta Vulcani ignibus processit ad Mar- 
tem ; fervor scilicet libidinum despumat^ in crudelitatem. 
Quis prœdas, quis incendia hinc et inde facta enunciet ^^ et 
caetera quae parère ^lujusmodi tempestas solet, quae tanta 
fuere, ut mutos faciant referre volentes^? 

Itaque dominus episcopus diabolicam hanc copulam maie 
sanus absolvit. 

Multa super episcopi moribus referri possent, prorsus 
digna taceri, in quo supereminet fl^ illud, quod nulla peccati 
conscientia compungebatur ad Deum. Is tandem infîrmitate 
contactus, nec a levitatibus infîrmitate contractior '', ita 
repente sopitis sensibus nubilo mortis involvitur, ut loqui 
ex ratione non posset ; cui confessio, inunctio \ communio 
aliis curantibus sunt violenter illata, nec ex sententia pos- 
tulata. Gumque tamen lingua et oculis pêne jam sub 
morte vacantibus '^, Ingelrannus ille, quem maie solvendo 
ligaverat, advenisset, quem etiam clerici, ut inungeretur, 
quasi excommunicatum a domo excluserant, eumque illa- 
crymans ^ compellasset, dicens : « Domine episcope, ecce 
Ingelrannus ego sum, cognatus . tuus, » ille, qui neque 
confiteri, neque inungi , neque communicari petere scive- 

a. Gaudefridns D. — h. Coït, de D. ulrum B, Du. — c. quicumque Du, 
D. — d. despumans B, Du, I). — e. enuntiet Du. — /". D propose la correc- 
tion nolenles^ d'après B, n interlinéaire. — g. superveniet Du. — h. nec... 
contraclior manque Du. — i. inuciio Du. — k. natantibus D. — l. illa- 
chrymans Du. 



..i** 



*^te 



YEN. GUIBERTI VITiE LIBER III 137 

rat, injecta manu coUo ipsius, suum hominem contraxit 
ad osculum. Quo facto, scandalizatis omnibus, ipse post- 
modum praeter deliramenia nil dixit usque ad exhalatio- 
nem spiritus. Certe ipsa mulier, cujus amore id egerat, 
multotiens hoc publice^ sub exemplo narravit, quia, scilicet 
quod maie vivus egerat, hoc moriens quasi calcem mali- 
tiae posuisset. Ecce sic cœli quorundam* iniquitates révé- 
lant, ut et terra adversus eosconsurgat et ipsis displiceant, 
quibus fœde placere gestiunt. 

[CAPUT IV] 

Hoc igitur sic mortuo, cum biennio * vacasset ecclesia, 
tandem electuri pontificem convenimus 2. Inter quos affuit 
ipse idem Ingelrannus, qui et superiorem episcopum, cum 
eum rex pro suis levitatibus a pontifîciis abjurasset ^, sua 
apud eundem ^regem interpellatione crearat. Ad hocniteba- 
tur plane ^ animus et sermo ejus, ut, qui eligeretur episco- 
pus, sibi esset obnoxius; cui potissimum in efficiendo epis- 
copo rex faveret et clerus, et ideo minus adversari auderet 
conjugio ejus, ad excidium ergo urbis, et totius provin- 
ciae detrimentum, Galdricum/' eligunt quendaiiis^, régis 
Anglorum referendarium ^, quem auro argentoque audie- 
rant opulentum ^ ^. 

a. pulchre Du. — b. quorumdam Du, D. — c. Corr. de B (Du, D). abju- 
rasset X. — d. eumdem D. — e. plane nitebatur D. — f. Gualdricum D. 
— g. quemdam D. — h. Fin du l" passage de Du. 

1. 1104-1106 [Gall. Christ., t. IX, col. 526). 

2. Ce n'est qu'en 1215, au concile de Latran, qu'il est admis que seul le 
chapitre élit Tevcque (Ilefele, Hist. des conciles, irad. Delarc, t. Vilf, p. 13 i- 
136 ; cf. P. Viollet, flist. des inslit. polit., t. II, Paris, 1898, in-8, p. 322 sq. . 
La présence d'un abbé comme Guibert à une élection épiscopale en 1106 
est donc tout à fait justifiée. Celle d'Enguerrand n'est peut-être pas con- 
traire aux règles canoniques encore en vigueur ; elle peut toutefois être ici 
purement officieuse. 

3. Le référendaire, sorte de secrétaire des empereurs romains, chef de 
la chancellerie des rois mérovingiens, et qui se retrouve dès 605 dans la 
monarchie anglo-saxonne (Du Cange, Gloss., t. V, p. 653, col. 1 ; cf. A. Oiry. 
Manuel de Diploni., Paris, 1894, in-8, p. 709). 

4. Nous ne savons sur ces intrigues que ce que Guibert veut bien nous 
dire. Cf. aussi le chanoine anonyme de Laon, à l'année 1112, cité par 



138 YEN. GUTBERTI VIT^ LIBER III 

Ante quam electionem duo ecclesise archidiaconi per 
mutuas eligentium contentiones in cathedram fuerant 
evecti, Galterius ^ scilicet ac ^ Ebalus ; sed apostolicae sedis 
judicio sunt ejecti. Galterius '"^ enim non clericum, sed 
militarem se semper exhibuerat ; alter mulierum plus œquo ^ 
incontinens erat. Quibus emissis, tertius ecclesise candor se 
intrudere volens, curiam petiit, et, cum quasi pro altero 
se agere velle praetenderet, in se yerbum de sacerdotio 
retorsit. Quid efïluo ? Multipliées régi paciscitur munerum 
copias *, spes et promissa divitiarum tuberosus ^ amplecti- 
tur, sed non divitias. Re versus nempe domum praestolaba- 
tur, ut sequenti dominica a legatis regiis poneretur in 
cathedra. Et ecce Deus, qui talibus dolos prœponit, qui 
eos , dum allevantur, dejicit, letali ^ superbum morbo per- 
cutit, et mortuus eo die in ecclesia sistitur, in qua sibi 
cathedraticum a clero et populo accepturus videbatur. In 
qua depositus, ut mihi relatum est, mox crepuit, et ad 
médium usque chori fœdi humoris exuberantia fluxit. Sed 
ad id unde excessimus revertamur. 

Spe igitur falsissima commodorum electus ille praedic- 
tus a clero, Ingelranno primum élaborante, et caîteris 
malo suo adnitentibus, Rothomagi a rege Anglorum^ de 
curia contra canones ^ expetitur. Qui nequaquam hujus 
electionis incertus, quod sub nullius ecclesiae titulo erat, 
nec quippiam sacri ordinis praeter clericatum exceperat, 
factione egit, ut e vestigio subdiaconus iîeret et canoni- 
cam in ecclesia Rothomagensi susciperet, cum hactenus 

a. Gualterius D. — h. et D. — c. Ces deux mots manquent D. — d. lethali D. 



Dachery, Notœ^ p. 642 :. « Waldericusfuerat Henrici régis Anglorum can- 
cellarius, vir insolens. in litteratr.ra nil valens omnino, litteratos despectui 
habens, milites super omnes diligebat; protervus fuitpariter et praesomp- 
tuosus. )^ 

1. Tuberosus semble s'appliquer ici au roi a gonflé d'un vain espoir ». 

2. Henri I" Beauclerc, 1100-1135. 

3. Thomassin, Vêtus et nova ecclesise disciplina^ Venise, 1773, in-f", t. I, 
p. 100 sq, Guizot, dans sa traduction {Collection, t. X, p. 11, n. 1), observe 
aue cette phrase veut aussi bien dire que le roi d'Angleterre a sollicité 
1 élection que l'inverse. 



-.'..M* 



VEN. GUIBERTl VIT-E LIBER 111 139 

sese omnino militariter habuisset. Gum igitur omnes assen- 
sum in ejus susceptione dédissent, solus magister Ansellus, 
vir totius Franciae, immo latini orbis lumen in liberalibus 
disciplinis ac tranquillis moribus ^, ab ejus eleetione dis- 
sensit ^. Ipse plane certis autoribus '^ ejus noverat qualita- 
tem, cum nos licet inviti prosequeremur ignoium. Eramus 
sane quibus displicebat, sed, aliorum maie timidi, qui 
nobis praeerant, potentias sectabamur. 

Reeeptus itaque cum pompa vanissima, veniens intrà 
urbem, non multo post solicitât ^ nos, ut Romam secum 
pariter properemus. Abbatem siquidem Sancti Vincentii 2, 
Adalberonem ^, virum ex Suessionis oriundum, et bene 
literatum, cum abbate Ribodimontensi '% et ipso non sine 

a. dissentit D. — b. anctoribus D. — c sollicitât D. 



1. On consultera sur ce personna^je, professeur à Paris et A Laoïi, auteur 
de commentaires sur les Psaumes et l'Apocalypse souvent attribués à saint 
Anselme, Dachery, Notœ^ p. 612. VHist. lilt. de la France^ t. X, p. 170 sqq., et 
G.Lefèvre, De Anselmo Laiidiinensiscolasticoi iOîO-i i i7)^ Alençon, 1895, in-8. 
D'après le chanoine anonyme de Laon, cité par Dachery, il serait mort en 
1117. Son obit est au 15 juillet dans l'obituaire de Laon. Le jugement du 
chanoine de Laon est conforme à celui de Guibert dont il faut rapprocher 
ce que ce dernier dit dans la préface des Commentarii in Genesim 
{Opéra, p. 1, Mipne, col. 19^. mais plus explicite : « Magister Anselmus 
uominatissimus Laudunensis decanus, in litteratura suis tcmporibus nulli 
secundus. morum honestate et consiliis maturitate venerabilis, obiit. Hic 
utili stylo et solerti industria, inter caetera opéra sua, ctiam glossas 
marginales et interlineares in psalterio de aulhenticis expositionibus eli- 
mata brevitate ordinavil. » Ses œuvres ont été publiées dans la P. L. de 
Mignc, t. 162 (185i\ col. 1187-1592. (îuibert de Xogent, qui parle plus loin 
de son rôle dans la révolution laudunoise (c. vu), ne donne aucune indication 
sur l'école qu'il forma. Un de ses élèves les plus célèbres a été Guillaume 
de Champeaux, un autre, Gilbert de la Porée; Abélard lui-même vint 
l'écouter en 1113. Les Bénédictins de V Histoire littéraire^ loc. cit., ont 
réuni tous les jugements contemporains qui concernent ce personnage. 

2. L'abbaye de Saint-Vincent date du vi" siècle ; elle fut ruinée au xvi« par 
les huguenots [Gall. Christ., t. IX, col. 566 sq.; Dachery, Notœ, p. 64S sq. ; 
R. Wyard, Hist. de Vahb. de Saint-Vincent de Laon, publiée par Cardon et 
Mathieu, Saint-Quentin, 1858, in-8; et Vlntrod. de R. Poupardinau Cartul. 
de Saint-Vincent de Laon, Paris, 1902, in-8, extr. des Mém. de la Soc. 
d'hist. de Paris, t. XXIX). Le deuxième prédécesseur de l'abbé Adal- 
béron, Renier, souscrivit A la charte de l'evèque Hélinand en faveur de 
l'abbaye de Nogent (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 129). 

3. Adalbéron devint abbé à une date indéterminée, vers 1080, et mourut 
en 1120 {Gall. Christ., t. XI, col. 576-577 . Il semble que (iuibert s'est 
trompé sur la patrie d'Adalbéron, ou que le copiste ait mal lu le nom du 
pays dont il est question ici: il parait prouvé qu'Adalbéron était né en 
Suisse, et qu'il fut d'abord clerc du diocèse de Constance ;Martène, Ampliss. 
Coll., t. IV, p. 955). 

•4. L'abbaye de Ribemont ou de Saint-Nicolas-des-Prés fut fondée en 



140 YEN. GUIBERTI VITJE LIBER lit 

literis, me quoque, qui junior et wScientia et œtate fueram, 
datis expensis, secum pariter conscivit ituros. Profîcis- 
centes igitur et Lingonas attingentes, auditu comperimus 
dominum Paschalem papa m ^, jamdudum ab urbe digres- 
sum, illius dioeeseos ^ finibus propinquare. In oppido illo 
diebus octo desedimus. 

Cumque Divionem dominus papa venisset, clerici Lau- 
dunenses, quorum plurimam turbam prœfatus secum elec- 
tus adduxerat, obvia m papœ vadunt, cui in eodem Castro 
constituto de electi sui causa loquuntur. Spondet se papa, 
utpote multis referentibus jam rei gnarus, pro petentium 
voto cuncta facturum. Causa autem erat, quia infra ordines 
erat electus, exceptis aliis capitulis ; quibus ad aures papœ 
a praefato Ansello fuerat jam noiatus. At palatini papœ, 
videlicet necessarii, comperta hominis opulentia, aggratu- 
lari, juvare ^, virum ferre laudibus : moris enim esî, ut, 
audito auri nomine, mansuescant. 

Intra urbem itaque papa susceptus Lingoniam, super 
electione nostra habuit postridie tracta tum. Cumque elec- 
tionis libellum coram ipso legissem, in quo vita ejus et 
mores satis superque ferebantur, abbatibus nobis qui ade- 
ramus, et presbyteris quibusdam ecclesiae, qui cum electo 
vénérant, papa accitis, cœpit ad nos concionari, mate- 
riam deelectionis lectione recens lata*^ sumens.Erat autem 

a. diœceseos D. — b. manque D. — c. tecta interlinéaire proposé par B 
comme correction. 



1083 par Anselme II, comte deRibemont {Gall. Christ.^ t. IX, col. 614-615, 
et t. X, col. 189 des Instrum. ; Dachery, Noise, p. 645). L'abbé qui accom 
pagna Gaudri, avec Adalbéron et Guibert, s'appelait Mainard. On ne sait 
rien sur lui passé 1107 ; il parait avoir abdiqué, car on connaît une charte 
de 1143 où il a gardé son titre d'àbbé, alors que l'abbaye de Ribemont était 
déjà administrée par Guillaume {"'{Gall. Christ.^ t. IX, col. 617-618). 

1. Pascal II, 1099-1118. Sur ce voyagé de Pascal II, le continuateur du 
Liber Pontificalis est extrêmement bref (éd. L. Duchesne, t. II, 1892, in-4, 
p. 209). En revanche, Guibert ne dit rien du concile de Troyes, qui eut 
lieu pendant ce voyage (23 mai 1107) et sur lequel on a des documents 
(Mansi, Concil. Ampliss. Coll., t. XX, col. 1223-1224). Suger nous ren- 
seigne aussi sur ce voyage (Vie de Louis le Gros, éd. Molinier, p. 24-28 ; 
éd. Lecoy de la Marche, Noies et éclairciss., p. 431-432). Pascal II venait 
en France pour s'allier au roi de France contre l'empereur d'Allemagne 
dans la querelle des Investitures (B. Monod, Le moine Guibert^ p. 116). 



VEN. GUIBERÏI VITJi LlhER 111 141 

coQventus locuples insigniuni admodum personarum, Ita- 
licorum episcoporum atque nostratium, sed et cardinalium, 
aliorumque literatissimorum. Interrogat ergo papa pri- 
mum, cur elegeramus ignotum hominem. Ad quod, cum 
nemo presbyterorum respondisset (nam quidam elementa 
vix norant), ad abbates se vertit. 

Sedebam autem inter utnimque médius. Utrique igi- 
tur ad illata tacentes, me ut loquerer hinc et inde urgere 
cœperunt, qui, mem timidus juventutis et in tanto loco 
atque negotio temeritatis notam verens, vix os pra^ pudore 
aperire consensi. Fiebat autem res non materno sermone, 
sed literis *. Dixi ergo sub multa oris ac animi suffusione, 
quœ rogitantis sententise congruerent, sub dietionibus qui- 
dem compositis verba tepentia, sed non penitus a vero 
deviantia : hominem sane ex familiaritate nos et usu non 
nosse, sed ex benivolentia referentium probitates de eo 
aliquas aceepisse. Quod cum prolato Evangelii testimo- 
nio : « Qui vidit, inquit, testimonium perhibuit 2, » cas- 
sare tentasset, et illud hoc non explicito objecisset, quod 
etiam de curia electus esset, ego quidem, mox inutili ter- 
giversa tione postposita, fassus me verbis ejus refragari 
non posse : quod valde ipsi placuit. Erat enim minus 
quam suo competeret offîcio literatus. Inde cum defenso- 
riam circumlocutionem meam ad primam ipsius quœstio- 
nem parum ponderis habere sontirem, quamvis illi plu- 
rimum grata foret, ad necessitatem quaî ecclesiiu immine- 
bat, verba transtuli, et quia persona pontificatui apta 
non esset, ibidem compendiose subnexui. Interrogat 
denique, quos haberet ordines ; quem subdiaconum fore 
respondi. Deinde quaîrit in qua ecclesia milita verat ; in 
quo mentiri veritus hu^si, sed a meis mihi coabbatibus 
suggestum est, quod in Rothomagensi ecclesia, ubi tamen 
ex vero addidi, quia hôc nuper. Ad extremum infert, an 



1. C'est-à-dire latino sermone. 

2. Joann.j XIX, 35: » Kl ((ui vidit, testimonium perhibuit. » 



142 VEN. GUIBERTl VITiE LIBER III 

légitime esset progenitus * ; dictum plane sibi fuerat, quod 
esset naturalis. In quo capitule cum plus quam in caeteris 
me constantius habuissem, praesertim cum super isto nul- 
la tenus dubitarem, dixitpapa: « Perhibetis testimonium 
super his? » Gui inquam : a De caeteris capitulis taceo, 
isti tamen fidenter astipulor, quod neque sit nothus 2, neque 
spurius. » Haec certe sic objecta dominus papa non aliter 
quam diximus re trac ta vit. Causa autem, ut haec séria tim 
ita objiceret, non impediendi eum fuit, sed quia Ansellus 
magister, qui eum his omnibus arcesserat, impraesentia- 
rum* erat, ut, quod scilicet clam dixerat, si forte in faciem 
ea homini illaturus insumeret. 

Ipse vero magister, altiori intuitu ambitione palatino- 
rum inspecta, non dico domini papae, clavam HercuU 
extorquere de manu difficile duxit. Domino ergo papa, 
et me, si dicere audeam, nuga citer, ipse scholasticus niti 
videns dominos in diversum contradicere, supersedit. 
Omni igitur illico discussionesopita, electus ille ad médium 
deducitur, et ei a domino papa gratia pontificandi conce- 
ditur. Soluto itaque conventu, et papa egresso, ecce me 
cardinalium cœtus aggreditur, multipliciter ardens et 
dicens mihi : « Multum nobis placuerunt verba tua. » Qui 
placor, Domine Deus meus, tu scis, quia non tam de elegan- 
tia verborum meorum emergebat, quantum de spe optima 
denariorum extra... bensium ^ quibus ille suffarcinatus 
advenerat. Nam et ego et coabbas meus Sancti Vincentii 
Adalbero monetae ejusdem ferebamus quisque nostrum 
vicenas ^ libras, quibus tantus expectantium hiatus forsi- 
tan oppletus est, et ideo adminiculari ei ejusque adminicu- 
latores amabant. 

a. impresentiarnm D. — b. B n'a pu lire ce mot dans la partie médiane, 
et note l'i. — c. Corr. de B (et D). vicinas X. 



1. Primitivement il n'était pas possible aux bâtards d'entrer dans les 
ordres (Thomassin, op. cil., t. II, p. 147). En 1470 encore, les chanoines de 
la cathédrale d'Amiens devaient être nés de légitime mariage (Du Gange, 
Glossarium, t. I, p. 616, col, 1). 

2. = Bâtard. 



YEN. GUIBERTI VlTJi: LIBER 111 143 

Denique abscedentibus iis, cubicularius ^ domini papae, 
jQomine Petrus, Gluniacensis monachus, qui ejus notitiam 
Itothomagl attigerat, cum a rege Anglorum hominem 
peteremus eundem ^, bis me verbis secreto aggreditur : 
« Quoniam recepit doniinus papa testimonium vestrum 
pro persona quam vultis, et vos gratanter audivit, debetis 
ammodo suggère re electo vestro, ut imperio domini papœ in 
cunctis obediat^ et in tantum ei de suis obsequatur, ut vos 
denuo, si opus fuerit, pro ipso et aliis libenter exaudiat. » 
Ecce mel illitum per ora virosi poculi. Quid enim melius 
quam papœ obtemperare prœceptis? quid pejus quam pro 
indulta Dei gratia hominibus precio obsequi ? Ego tamen 
talis negotii internuncius vehementer esse perhornii. 

Igitur apud Sanctum Ruffum de Avinione * ^ sacramento 
pontificali suscepto, pronosticum triste sibi Evangelii tex- 
tus exhibuit. Fuit enim : « Tuam ipsius animam pertransi- 
vit gladius'^ » Certe Lingonis cum, recepta papae gratia, 
ad altare Mammetis martyris ^ cum clericis « Te Deum lau- 
damus » canentibus processisset, evangelicum conjecturée 
causa textum ipse aperuit. Ubi versiculum qui primus 
occurreret sibi corripuit, scilicet : « Mulier, ecce fîlius 
tuus^. » Quod ipse mox ubique multum jactantiose cir- 
cumtulit. In verbo namque et habitu, mire instabilis, mire 
levis extiterat. De rébus nempe militaribus, canibus et 
accipitribus loqui gratum habuerat, quod apud Anglos 
didicerat. Unde quodam tempore, cum quandam^ dedica- 
visset ecclesiam, et ego cum quodam bonae indolis juvene 

a. eumdem D. — b. Gorr. de B (et D). Anione X. — c. quamdam D. 



1. = Gamérier du pape. 

2. Saint Rouf fut le premier évêque d'Avignon ; il a donné son nom à un 
couvent de Valence {Gall. Christ,, t. I, col. 795, et t. XVI, col. 354 sq.). 
L'église de Saint-Rouf a été le titre d'ordre d'une importante congrégation^ 
reconnue par Urbain II en 1092. 

3. Luc, II, 35 : « Et tuam ipsius animam pertransibit gladius et rcve- 
lentur ex multis cordibus cogitationcs. » 

4. Saint-Mammès est la cathédrale de Langres, datant du xii* siècle. 

5. Joann., XIX, 26: « Gum vidisset ergo Jésus matrem, et discipulum 
siantem, quem diligebat, dicit matri suae : Mulier, ecce fîlius tuus. » 



C'. 



144 YEN. GUIBERTI \ITM LIBER lll 

clerico ei adequitaremus, rusticum cum lapcea reperit. Qua 
pontifex, iiara, quam inter sacra habuerat, habens in 
capite ^, mox sublata, equum calcaribus urgens acsi 
aliquem percussurus intendit. Cui ego et clericus, ipse 
vulgariter, ego poetice : 

Non bene conveniunt, nec in una sede morantur, 

Cidaris et lancea^ 

Interea magnus ille census monetae anglicae, hanapo- 
rum et scutrarum, qui maie coaluerat, brevi dilapidatus est. 
Certe audivi a prfledicto magistro Ansello, qui cum eo jam 
episcopo ad Anglos revisendos profectus fuerat, cum illuc 
devenisset, tanta repetundorum hinc vasorum, illinc pecu- 
niarum querimonia quorsumcumque vertebatur, emersit, 
ut a magistro subintelligeretur divitias, quas ostentave- 
rat, aliis suoduxisse, non bonis artibus acquisisse -. 



[CAPUT V] 

Post très igitur ferme annos suae ordinationis taie quid 
suo tempori quasi insigne dédit. Quidam * de proceribus 

a. Début du 2® passage de Du. 

1. Ovide, Métam.^ III, 14. 

2. Le chanoine de Laon rapporte sur les procédés de Gaudri une anecdote 
amusante (Dachery, Nolœ, p. 6i6) : « Hic pannum sericum auro intexlum, 
quem per eum regina Angliai miserai reginœ Franco rum, abstulit in 
ecclesia Laudunensi B. Genitricis Dei Mariic, jussitque fieri casulam, ad 
ejusdem matris honorera. Procedente tamen tempore, cum régime memo- 
ratae convenissent, et secum ad invicem diu cssent coUocutte, mirabatur 
regina Angliac, quod nullam mentioncm faceret de memorato panno, sic 
ait ad eam : « Non placuit vobis munusculum mcum, tamen de potioribus 
fuit, quae manus nostrae potuerunt attingere. » Cui regina Franciic ait : 
« Quid est quod loqueris mei, regina ! » Gui illa : « De panno, quem per 
Laudunensem episcopum vobis misi, fît sermo. » Negat illa se aliquid 
hujus rei scirc. Vocatur episcopus, qui in illo conventu regali aderat ; 
quœritur quare transmissum illi pannum non obtulerit reginae. Uespondet 
se pannum ei deferendum minime a quoquam accepisse ; sed reginae, inquit, 
Francité, pannum misisti, quem veniens ei indilate abtuli; mirantur utrœ- 
que, sed magis regina Angliaî, putans se delusam, et cum alia loco reginœ 
adfabulasset, aiens ad episcopum: « Ubi igitur regina Franciœ? » Similiter 
et alia ait : « Quid est, domine episcope, non cognoscis me? » Qui ait: 
« Utique novi » — Certe, ait regina, mihi non presentasti. » Qui ait : 
« Reginae Franciœ abtuli pannum ab hac domina sibi transmissum, quœ 
est pia Dei mater, regina immortalis, cujus rcgnum sLabile est sine fine. 
Laudant utricque rei facluni, et approbant donum. » 



■.M 



VEN. GUIBERTI VIT^K LIBEH lll 145 

rbis, monasterii puellarum * castellanus, nomine Gerar- 

us^, vir admodum slrenuus erat. Qui, quamvis statura 

revi et exili carnulentia videretur, tantœ vivacitatis et 

linguam habebat et animum, tantam aerimoniam in studio 

sirmorum, ut in Suessorum, Laudunensium, Noviomen- 

ssium provinciis timorem sibi addiceret et reverentiam pluri- 

xnorum. Is quantum probibate longe lateque patebat, 

'€anto acrius aliquotiens circa se positos sermone illoto 

wnordebat, quod tamen nusquam probo cuilibet inferebat. 

TJnde factum est^, ut comitissae illi, de qua supra sermo 

«st habitus, clam derogare et aperte indignari reciperet, in 

eo autem perversissime agens, quod adversus Ingelran- 

num, prœdictie fœminae ^ obsessorem, qui eum magnis opi- 

Lus extulerat, insurgebat. Antequam vero sortiretur uxo- 

rem, apud fœminam^ quam dicimus maie familiaris exti- 

terat. Gum ergo eum^ diu loco amasii habuisset, accepta 

conjuge, ab ejus lenocinio contraxit habenas. Gœperunt 

et ipsoe mulieres verbis sibi turpibus pariter adversari. 

Fuerunt enim mutuo antiquarum suarum levitatum cons- 

ciae, et tanto loquebantur fœdius, quanto noveraat sese 

secretius. Furebat itaque comitissa illa adversus ejus 

maritum, tanquam passa repudium adversus conjugem, ex 

cujus ore frequens sibi sciebat intorqueri convicium^, et, 

sicut ipsa erat omni serpente nocentior, ad perniciem 

hominis in dies reddebatur acrior. 

a. feminœ Du, D. — b. feminam Du, D. — c . eam Du. — d. Fin du 2" para- 
graphe de Du. 

1. Il s^agit de l'abbaye béuédictine de Saint-Jean de Laon, fondée au 
vii« siècle par sainte Salaber^e et d'où Tévêque Barthélémy de Vir et le 
pape Innocent II durent chasser les nonnes pour désobéissance et mau- 
vaise conduite, 1129-1130 {GalL. Christ. ^ t. IX, col. 1K7 sq., et Dachery, 
Notœ^ p. 652). La préfecture est aujourd'hui installée dans les bâtiments 
du couvent. 

2. Gérard de Quierzy était en réalité avoué de l'abbaye de Saint-Jean 
de Laon. On connaît de lui deux donations : l'une, en 1109, à Saint-Martin 
de Tournai (Luchaire, Ann. de la vie de Louis VI. n" S4, p. 45- i6), l'autre 
à l'abbaye de Lon^pont, confirmée par Louis VI en 1133 (Luchaire, ibid.^ 
n" 514, p. 236). Un de ses descendants sans doute est l'avoue de Notre- 
Dame de Soissons,qui porte le même nom (Luchaire, Et. sur les actes de 
Louis VII, Catal., n« 179, p. 157). 

3. Cf. 1. III, cm. 

Ven. Gniberti vila. 10 



146 YEN. GUIBERTI VlïJE LIBER lll 

Sed quia ponit Deus offendiculum coram his qui volun- 
tarie peccant, causa subvertendi eum lalis repente subori- 
tur : in ter eundem enim Gerardum et Gualdricum episco- 
pum simultatibus motis, ipse Gerardus incompe tenter de 
episcopo et de ejus eontubernalibus loquebatur. Quod 
quidem tacite, sed non patienter tulit episcopus. Nam trac- 
tato cum suis, et pêne omnibus proceribus urbis, Gerardi 
exilio, et prœbito ad invicem niutui ad hoc ipsum adjuto- 
rii sacraniento, in quo et ditissimae quœdani mulieres ado- 
perabantur, derelicto in manibus conjuratorum negotio, 
ad limina apostolorum, pessima ductus cogitatione, con- 
tendit, non apostolos (Deus tu nosti) quaerens, sed ut non 
tractasse tantum nefas videretur absens. Circa festivita- 
tem itaque sancti Martini * profectus, cum Romam venis- 
set, tamdiu desedit ibidem, donec patratam comperit invi- 
diosi hominis necem, qui, quo minus probis omnibus invi- 
dus erat, eo improbis invidiosior. Facta autem hoc modo 
res est. 

Infra Theophaniae octavas -, cum esset sexta feria ^, mane 
adhuc-videlicet pallente crepusculo, surgebat e stratu, ad 
Beatfe Mariae principalem iturus ecclesiam ^. Ad quem cura 
venisset unus de conjuratis proceribus, retulit ei noctis 
ejusdem somnium, sibi ex quo plurimum dixit terrorem 
incuti : videbatur plane ei, quod a duobus ursis utrum 
jecur, an pulmo nescio sibi vellebatur a corpore. Sed, heu! 
proh dolor ! tune temporis erat a communione abstentus. 
Abstentionis autem causa h«pc fuit. Quidem monachus 
apud Barisiacum '■* Sancti Amandi"^ commanens, duos 

a. Corr. de D. Birisiacum B. 



1. La Saint Martin tombe le M novembre, s'il s'agit bien ici de la Saint 
Martin d'hiver. 

2. La Theophnnia, en vieux français Tifaine, est l'Epiphanie, 6 janvier. 

3. J^a 6* férié := vendredi. Luchaire, loc. cit.^ n" 93, p. 51, place le meurtre 
de Gérard de Quierzy le 7 janvier 1110, puisque le voyage de Gaudri 
Home, entrepris trois ans après son élection (1106), commence vers h 
Saint-Martin (11 nov. 1109). 

4. Cathédrale de Laon. 

5. Barizis, Aisne, aj'r. de Laon, cant. de Coucy-le-Ghâteau. Le surnoinz^^j 




VEN. GUIBEKTI VITJS LIBER III 1 i7 

puerulos teutonice solum loqui gnaros, Francicam linguam 
discendi gratia ad se contraxerat : erat autem Harisiacus 
cum appendicibus villis sub advocatia ejus. Videiis itaque 
pueros élégantes, seiensque eosdem non obscure natos, 
rapuit, ad redemptionem quo([ue coegit. Cui etiam cum 
pacta pecunia tunicam ex peregrino mure pelliciam, quam 
renonem * vocitant, pueroruni mater misit. Cum hac igitur 
veste Tyria superindutus lacerna, cum aliquot equitatibus 
ad ecclesiam pra^dictam eques venit. Qui ingressus, cum 
ante crucilîxi Domini imaginem substitissel, comitibus suis 
hac illac per diversas sanctorum aras euntibus, ministris 
conjuratorum aucupantibus, episcopi familia^ in episcopio- 
nunciatur Girardum Carisiacensem -^ (sic enim agnomina- 
batur, quia dominus ipsius erat castri) oratum ad ecclesiam 
devenisse. Arreptis ergo sub clamidibus gladiis, Rorigo, 
frater episcopi, per criptam'', quœ basilica» caput ambit, 
perveniuntad locum, in quo ille orabat. Erat autem colum- 
nœ apodiatus^ cuidam, quam pilare vocant, interpositis 
aliquibus columnis a pulpito '* ad médium fere templi. 
Cumque adhuc esset mane cœcum, et in vasta ecclesiâ 
rari viderentur, hominem orantem a tergo corripiunt. Gra- 
bat sane masiigia ^ cla midis a tergo rejecta, junctis a 
pectore inter orandum pal mis. Constricta itaque a poste- 
riori parte lacerna, alter eorum ita eum insuit, ut facile 

a. cryptant D. — b. appodiatus D. 



de la localité de Barizis provient de ce que l'évêque Hélinand donna en 
1065 à l'abbaye de Suint-Amand en Flandre un des autels du pays, voué 
à saint Rémy (A. Mutton, Dict. lopoyr. du dép. de LWisne. Paris, 1S71, 
in-4, p. 17). 

1. neno ou rheno = vêtement, manteau de fourrure (Du Canjçe, Gloss.^ 
t. VII, p. 753, coi. 1). 

2. La maison de l'évêque était proche de la cathédrale (Matton, op. cit.^ 
p. 149^. 

3. Il ne s'agit pas de Crécy, comme l'admet Guizot (Coll., t. X, p. 22). 
mais de Quierzy, Aisne, arr. de Laon, cant. de Coucy-le-Chàteau : localité 
importante sous les Mérovingiens et les Carolin^^^iens. — Sur la famille de 
Quierzy, cf. ç. 145, n. 2. 

A. Le pulpitum est la chaire à prêcher, placée, comme on voit, non plus 
vers le chœur, comme les ambons primitifs, mais dans le centre de l'église. 

5. Lanière de cuir (du grec uiaTiÇ) qui servait évidemment à boucler le 
manteau. 



148 VE>\ GLIBERTl Vlïj: LIBER 111 

manus movere non posset : quem cum sic subito ille epis- 
copi dis[>ensator tenuisset, dixit ei : « Captus es. » Quem 
cum illa solita ferocitate retorto oculo (erat enim monocu- 
lus)attendisset : «* Vade hinc, inquit, obscœne leccaior*. » At 
ille ad Rorigonem : « Percute », inquit, et ducto ille sinis- 
trorsum gladio, interipsa eum nasi fronstisque conlinia vul- 
neravit. Qui sentiens se percussum : « Ducite, ait, me quo 
vultis. » Mox illi repetitis ictibus confodientes hominem, 
cum urgere cœpissent, ipse de suis desperans viribus incla- 
mitat : « Sancta Maria, adjuva î » His dictis sub ex tréma 
patientia ruit. 

Erant autem in ea conjuratione duo ecclesiée cum ipso 
episcopo archidiaconi, Galterus et Guido '-. Erat ipse quoque 
Guido et thesaurarius, domum secus eandem ecclesiam 
habeus positam : de qua domo duo prosiliere mox famuli, 
qui eo concitus venieutes eidem carnificio se junxerunt ; 
sic enim sacrilego fuerat sacramento fîrmatum, ut, si epis- 
copi id curialespra»sumerent, auxiliarii de eadem mox domo 
prodirent. Cum ergo ei coUum et tibias pra^ter alia vul- 
niera concidissent, et ille in média basilica sub extremis 
angustiis immugiret, pauci qui in choro tune erant clerici, 
et mulierculte qua^dam, qme orationis gratia hac illacque 
vagabantur, immurmurantes et horrendo timoré tor- 
pentes, nec modicum quidem suggrunire pra3sumpserant. 
llis patratis, duo illi milites lectissimi ad episcopale pala- 
tium revertuntur, cum quibus urbis proceres, sua» ipso- 
rum proditionis proditores, illico glomerantur, pariter 
quoque archidiaconi aggregantur. Prappositus ergo regius^, 



1. Ce mot est une injure tout à fait médiévale et désijjne l'homme livré 
à Timpudicité ou à la jcourmandise ; en vieux français lecheor ^GodelVoy, 

Dict.de Ta/ir. lanyue franc., t. V, p. 750-751;. 

2. 11 y avait en ettet deux archidiaconés dans révéché de Laon : le ^rand 
arcliidiaconé, qui remontait à une époque ancienne, et comprenait les 
doyennés ruraux de Bruyères, Laon, Marie, Montai^u, Xcufcliàlel et \'er- 
dun; rarchidiaconé de Thiérache, formé au xi' siècle, contenant les 
doyennés ruraux d'Aubenton, Crécy-sur-Scrre, La Fère, (juise, Mons-en- 
Laonnois et Hibemont (A. Matton, op. cil.^ p. 1 40). 

3. Les attributions d'ordinaire purement domaniales du prévôt ;Luchaire. 
Ilisl. des instil. mon.^ \. I, Paris, 1883, in-8, p. 86) sont ici dépassées, et nous 




YEN. GUIBERTI VlTiE LIRRR 111 149 

vo nomine, vir admodum solers, citatis hominibus regiis, 
"t abbatiœ Sancti Joannis, cujus ille advocatus fuerat, 
urgensibus*, domos eorum qui conjuraverant, obsedit, 
iripuit ac incendil, ex urbe etiam eos pepulit. Archidia- 
oni igitur cum proceribus Gerardi interemptores ubique 
oci prosequebantur, fidelitatem absentis episcopi super 
sto prœtendentes. 



[CAPUT VI] « 

At episcopus Romte se cohibens, et domini apostoliei 
cpiasipnesentiag'audens, aure attonita pra»stolabatur, utrum 
<juippiam grati rumoris a partibus Gallicanis attingeret. 
Tandem sibi suorum votorum nunciatus effectus, nec domi- 
num papam^ latuit tantum in tanta ecclesia perpétra tum 
scelus. Loquitur ad papam episcopus, et adulantibus donis 
tantam hujus facinoris suspicionem a se depellit. ftediit 
igitur solito lœtior ab Urbe Gualdricus. 

Ecclesia autem, quam adeo nefario violatam constat opère, 
cum reconciliari egeret, directo ad Hucbertum '^ Silvanec- 
iensem episcopum ^ nuntio ^ (qui nuper symoniie ^ sufe causa 

a. Cap. V D. — b. Corr. de B (et D). Liicberlum X. — c. nuncio D. — 
d. simoniœ D. 



voyons cet officier exercer uge action politique dans la ville même dont 
l'évoque est temporellement le maître. Le texte de Guibert est le premier 
qui parle de la prévôté royale de I^aon (Luchaire, ihid., t. II, Append. III, 
p. 297). H. Gravier n'en a pas tiré parti dans son Essai sur les prévôts 
royaux, dans Nouv. Rev. hist. de droit, 1903, t. XXVll. p. 538 sq. 

1. Ainsi non seulement il y a à Laon une opposition réelle des classes, 
dont on constatera plus loin les effets, mais il y a entre les habitants cette 
disparité juridique que soulij^ne J. Flach (Orig. de L'anc. France, t. II, 
p. 361). A Laon, on trouve, à Tépoque de la commune, en dehors des 
clercs et des nobles, les bourgeois, les francs-hommes et les vassaux de 
l'évêque, les hommes du chapitre et ceux du roi, les serfs (cf. L. Broche, 
Hist. des instit. communales de Laon, dans Positions des thèses... deVÉcole 
des Chartes, 1901). 

2. Pascal IL 

3. Hubert, évêque de Senlis, 1099-1115 (Gall. Christ., t. X, col. 1395-97). 
Vers 1103, il avait été accusé par les clercs de son diocèse du crime de 
simonie, comme le rapporte Guibert, et il fut chassé de son évcché malgré 
la protection du pape et l'appui d'Ives de Chartres, le seul de ses collègues 
qui Tait soutenu; il se disculpa au moyen dun serment au concile de 
Troyes, en 1104. 



150 YEN. GUIBERTI VlTiE LIBER 111 

exauctoratus est), ad id peragendum negotii^ accersi- 
tur. In quo p opuli clerique conventu, a decano ecclesiae, 
videlicet magistro Ansello, et canonicis injunctum mihi 
est, ut super infortunio illo, quod acciderat, sermonem 
haberem ad populum. Cujus orationis ténor hune secutus 
est sensum : 

« Salvum me fac, inquam, Deus, quoniam intraverunt 
aquœ usque ad animam meam. Infîxus sum in limo pro- 
fundi, et non est substantia ^ Et si mala qualiacumque * 
hactenus habuistis, jam pervenit nune gladius usque ad 
animam meam^. Infixi estis in limo profundi, dum pec- 
catis promerentibus ad extrema totius desperationis mala 
ruistis. Inter hiee itaque non est substantia, quia eorum, 
ad quos in periculis concurrendum vobis fuerat, rectorum 
videlicet vestrorumacprocerum, honestasruit atque poten- 
tia. Et si corpora sunt aliquotiens mutuis hostilitatibus 
pressa, tamen vacabat anima, quia illa inqua salutis inten- 
tio manebat, interne llorentissima sineuUis maculis ^ jocun- 
dabatur ecclesia. Aquœ ergo et gladius intrant ad ani- 
mam, dum tribulationes et dissidia interioris recursus 
pénétrant et polluunt sanctitatem. Et quam putatis locus 
iste obtineat jam apud vos -, qui spiritualia nescitis, digni- 
tatem, qui nuUam prœstat etiam orationum corporibus 
immunitatem. Ecce misit in nos Deus iram indignationis 
suœ, indignationem, et iram, et tribulationem, immis- 
siones per angelos malos ^. Ira est indignationis, ira ex 
indignatione concepta. Indignari, sicut scitis, minus est 
quam irasci. Nonne meritis peccatorum vestrorum indi- 
gnabatur Deus, cum extra urbem vestram, pra?das, incen- 

a. La correction negotium ne s'impose pas. — b. qualicumque D. — c. 
Guizot {Coll., t. X, p. 25, n. 2) propose la correction ves^ra/n. — d. malis D. 



1. IJb. Psalm., LXVIII, 2-3 : « Salvum me fac Deus, quoniam intrave- 
runt aquae usque ad animam meam. Infîxus sum in limo profundi, et non 
est substantia. » 

2. Latin médiocre, mais sens clair. 

3. Lit. Psnlm., LXXVII, 49 : « Misit in eos iram indignationis suae : in- 
dignationem et iram, et tribulationem : immissiones per angelos malos. » 



VEN. fiUIBERTI VIT^ LIBER TU \M 

ia atque neces crebro pateremini ? Nonne irascebatur, cum 
forastica bella intra civitatem ha ne translata sunt, et civi- 
Xia inter nos agitari cœperunt odia , cum domini in bur- 
^enses, burgenses in dominos mutuis irritationibus move- 
x-entur, cum abbatiani in episcopanos, episcopani in 
sibbatianos indebito hoste defurerent? Sed quia indignatio 
et ira nuUam vobis attulit correctionem, tapdem obdura- 
"tis mentibus ingessit tribulationem. Nam non qualiscunque 
ccclesia christianis fœdata cruoribus, nec eœptus alibi bel- 
lorurii motus in ecclesiam compulit et pessumdedit 
fugientes, sed malignissimus appetitus scelesta provi- 
sione depositus, ante Christi Jesu in cruce pendentis 
îmaginem, virum trucidavit orantem. Non, inquam, qua- 
liscunque^ ecclesia, sed ecclesiarum Gallia» florentissima, 
et cujus Latinum orbem pra?tergrediatur fama. Et quem 
virum? Nonne eum quem et genus commendabat egre 
gium, et praestantissima tenui corpore, corde magna- 
nimi * fecerant toti Franciae arma notum ? Locus igitur, et 
crimen et dedecus ubique vulgabunt. Si ergo ex animo, 
ex imis praecordiis pro miserabili eventu non tribula- 
mini, si non dehonestatœ^ tantae sanctitati compatiamini, 
sciatis indubie Deum viam facturum semit^e ir<p sua?, 
animositatem scilicet qucTB latebat in aperta vestri perdi- 
tione dilataturum. Et quomodo putatis parsum iri Deum 
in conclusione jumentorum, id est corporum vestrorum, 
qui, ob incorrigibilitatem vestram, morti non pepercit ani- 
marum? Cum igitur pessimo processu graduum divina in 
nos promoveatur ultio, sciendum est vobis, quia, nisi sub 
Dei virga vos emendatiores exhibeatis, quod^'in statum 
undecumque deterrimum'^, per ea quae inter vos coalescunt 
intestina bella, cadatis. » 

Haecaliaquecontexens, clerojubente, populoque volente, 
nobilis illius hominis peremptores ejusdemque facinoris 
fautores et complices /^ per praedictum episcopum, qui 

a. qualiscumque. — b. maqnanimo (de magnanimus)!). — c. Corr. de D. 
de honestale B. — d. B (et DJ. Inutile. — c. teterrimum D. — f. compUcem D. 



132 VEN. GUIRERTI VlTii LIBER III 

reconciliabat eccle^siam, excommunicandos enunciavi^, nec 
minus eos, qui prœsidio eis essent, aut contubernium. prœ- 
berent ; quibus per omnium ora excommunicatis, ecclesia 
solemniter reconciliata est. Interea ad aures archidiacono- 
rum ac^ procerum, qui ab urbana socletate desciverant, 
anathematis hujus sententia devehitur. In me igitur, pro 
sermone habito et excommunicationis pronunciatione, 
omnium illorum exclusorum conversa sunt odia ; maxime 
Galteri archidiaconi grandis est adversum me succensa 
vecordia. Erat siquidem audire immanem tonitrum, cui 
tamen, Deo auctore, fulgurum nullus casus accesserit. 
Clam in me in promptu reverentia ^. 

Igitur ad rem redeamus omissam. 

Armatus'^ sigillis et apieibusapostolieis, dominus prœsul 
Roma regreditur. Rex autem, Gerardo occiso, quoniam 
episcopum hujus facinoris conscium omnino opinabatur, 
quod fucata absentia tegere nitebatur, totam episcopi 
curiam fruge, vino, ac larido spoliari praeeeperat. Nec 
eundem ^ Roma? positum prœda et praedae causa latuerat*. 
Ergo ad regem, qui eum a sede arcendum censuerat 
suisque privaverat, literœ sunt destinatae ; ad coepiscopos 
et abbates sua3 et aliorum dioceseos f alterae ab eo sunt 
allatic ; sed quoniam inter Laudunenses et Suessos pontem 
Aquila^ fluvii limitaneum esse praediximus-, introeunti ei 
primani parochiae propria? glebam occurrunt propere,quos 
pridem excommunicaveramus, archidiaconi sui et proceres. 
Quos tantis osculorum atque complexuum suscepit affecti- 
bus, ut Beata? Mariœ, cui, Deo auctore, servimus, ecclesiam, 
quam in sui fînihus pontitîcatus primam ofFenderat, suo visi- 
tatu nequaquam dignam duceret, cum ex ejusfl^ latere diuti- 

a. enuniiavi D. — b. et D. — c. Phrase incomplète. — d. Ici commence le 
cap. VI de l'édition de Dachery. — e. eumdem D. - f. diœceseos D. — 
g. avis ou aius interlinéaire B. 



1. Exemple extrêmement rare du jus spolii appliqué autrement que 
pour cause de mort. 

2. Cf. I. I, c. XIX. 



VEN. GUIBERTI VlïiE LIBER ITI 133 

nam fabulam cum illis, quos sibi solos arbitrabatur fidèles, 
haberet. Inde digrediens, Codiciaci ^ cum ipsis omnibus 
hospitatus est. 

Quo ego comperto, cum valde talem ejus habitum lior- 
ruissem, omnino me ab ejus contuitu ac salutatione conti- 
nui. Qui post triduum, ni fallor, sopita exterius qua intro 
ad me versum spirabat vecordia (multum enim me apud 
eum pro supradictis latérales ejus arcesserant), manda vit. 
ut ad se venirem. Quo cum me exhibuissem, et domum 
plenam excommunicatis homicidisque vidissem, œstuavi. 
Exclusioni sua?", ut anniterer,postulavit, ostensis papae syl- 
labis. Auxilium quale possem fallaciter, tu scis Deus, et 
non ex corde spopondi. Videbam enim vera ejus mala cum 
iis, quos ecclesia sua excommunicaverat quique eam tan- 
topere fœdaverant, communicaret, cum Ingelranus ille 
praescriptus ^ ei assideret ; et comitissa praedicta, qua», pri- 
die quam Gerardus interiret, duobus illis interitus ejus 
auctoribus gladios suos propria lingua acuerat, aggra- 
tulabatur affectibus. Quia ergo regio jussu arcebatur 
ab urbe, temeraria nimis audacia minabatur se ingressu- 
rum succenturiatum militaribus a lis in urbem, et quod 
Caesaribus et Augustis vix possibile foret, hoc se asserebat 
armorum violentia peracturum. Manum itaque coUegit 
equestrem, et copias plurimarum, quas non bene confla- 
verat , rerum, sine ulla, ut solitus erat, fruge consumpsit. 
Tandem, cum nihil nisi ridiculum quid de tôt auxiliariis 
confecisset, per internuncios se suosque in nece Gerardi 
complices (urbis videlicet cum utroque archldiacono pro- 
ceres), magno aggestu munerum cum Ludovico, Philippin 
régis filio, rege composuit. 

Introgressus igitur urbem, cum apud Sanctum Nicolaum 

a. su^ D qui suppose ici la lacune d'une négative ; cependant exclusio 
peut s'entendre par mise hors de cause. — b. prqscripiiis D. 



1. Coucy. 

2. Louis VI, iils de Philippe I*"", 1105-1137. Il avait été associé par son 
père avant le 25 décembre 1100 (Luchaire, Annales^ Append. III, p. 289 sq.). 



134 VEN. GUIRERTI YITIR LIBER 111 

de Saltu ^ conventiculum celebrasset, inter missas, quas 
inibi agebat,* excommunicaturum se eos, qui conjurâtes 
illos rébus suis addamnarant, Gerardo perempto, et* ab 
urbe prodierant, pronuneiat. Quod cum ego sic dici audi- 
vissem, cuidam coabbati meo assidenti mihi, auri ejus 
immurmurans, aio : « Audi, quœso, rem praîposteram. 
Excommunicare debuerat eos, qui suam tam horrendo faci- 
nore attaminaverunt ecclesiam, et ipse in homicidarum 
punitorum ^ justas et criminis vindices pœnas ulciscitur. » 
At episcopus omnium bonarum conscient ia mm timidus, 
cum me mussitare vidisset, ratus est de se verbum fîeri. 
« Quid, inquit, dicitis, domine abba? » Tune Galterus 
archidiaconus sese proripiens, antequam loqui liceret : 
« Agite, ait, domine, quae cœpistis ; dominus abbas alias 
loquebatur. » 

Excommunicavit igitur, clero et populo excommunica- 
tionem talem detestantibus, illos, qui commanipulares 
sacrilegorum carnifîcum heserant. Diuturna itaque totius 
urbis et dioceseos^ simultas adversus episcopum fuit, quia 
Gerardi occisores excommunicare tempore non parvo dis- 
tulerit. Tandem, quia se suspectum et pêne execrabilem 
haberi sciebat ab omnibus, auctores excommunicavit et 
conscios. Quoniam autem multas pecunias spoponderat 
his, qui se et praedictorum sicariorum complices pênes 
regem adjuverant, lateralibus videlicet régis, cum cœpis- 
set detractare promissa, quis dicat, quanta in publico 
improperia audivit, dum nemo eorum, qui suis in hoc 
opère favebant partibus, regiam aulam ingredi prœsume- 
ret, donec eorum funesta capita a caede, quae sibi intenta- 
batur, multo auro argentoque redimeret. Nec ipse tamen 
ab ecclesia poterat accusari, quem ab Apostolico consti- 
terat excusari. 

a. manque B (et D). — b. Gorr. de D. punituros B. — c. diœceseos D. 

1 . L'abbaye de Saint-Nicolas-aux-Bois, ordinairement appelée S. Nicolans 
in Bosco^ fondée à la fin du xi' siècle dans la forêt de Vois {Gall. Christ.^ 
t. IX, col. 610 sq.). En 1107, l'abbé s'appelait Dernier {Ibid., col. 612). 



^ 



YEN. GUIBERTl VITjK LIBER IIÏ 135 



[CAPUT VII] 

Igitur post aliquantum temporis, cum ob exposcendas 
pecunias a rege Anglorum, cui quondam servierat, amico 
sibi olim, profectus esset in Angliam, Galterus archidia- 
conus et Guido * cum proceribus urbis taie quid commen- 
tati sunt. Urbi illi tanta ab antiquo adversitas inoleverat, 
ut neque Deus, neque dominus quispiam inibi timeretur, 
sed ad posse et libitum eu jusque rapinis et ea>dibus res 
publica miseeretur. Nam, ut a capite pestifero exordium 
sumam, si quando illuc regem venire contingeret, ipse 
qui sibi reverentiam exigere regio rigore debuerat '^, ipse 
in suis primum turpiter multabatur*'*. Nempe cum equi 
ejus ad aquam seu mane seu vespere ducerentur, verbera- 
tis clienticulis, equi abripiebantur. Ipsos etiam tantis 
addici constiterat vilipensionibus clericos, ut neque in per- 
sonis, neque in rebus eorum parceretur eisdem, sed esset, 
uti legitur : « Sicut populus, sic sacerdos ^. » Sed quid de 
plebeis loquor ^ ? Nemo de agrariis ingrediebatur in urbem ; 
nemo, nisi tutissimo commeatu, accedebat ad ipsam, qui 
non aut incarcéra tus ad redemptionem cogeretur, seu occa- 
sione objecta duceretur sine causa in causam. 

Sub exemplo inferamus unum, quod, si apud Barbaros 
aut Scitas^ fieret, certe eorum qui nuUas habent leges 
prophanissimum esset judicio. Cum sabbatho^ diversis e 
ruribus mercimonii gratia plebs agrestium illo venirent'», 

a. mnlctabatnr D. — h. Corr. de B (et D). loquitur X. — c. Scythas D. 
— d. Sabbato D. 



1. L'autre archidiacre ; cf. 1. III, c. v. 

2. Des séjours du roi à Laon, indiqués par Guibert, les actes de Louis VI 
ne nous révèlent qu'un seul, en 1109 (cf. Luchaire, Annales, n" 84, 
p. 45-46). 

3. Proph. Is., XXIV, 2 : « Et erit sicut populus, sic sacerdos. » 

i. Sur l'organisation économique des marchés, cf. Karl Biicher, Études 
d histoire économique, trad. fr., Hruxclles-Paris, 1900, in-8, p. 78-79. 



156 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III 

civitatenses ^ cypho aut scutella, aut quolibet alio modo 
legumen, aut triticum, seu quippiam alicujus frugis foro 
quasi vénale circumferebant, eumque rustico talia pro- 
quirenti^ emendum obtulissent, ille taxato precio se pol- 
lieebatur empturum. <( Sequere, aiebat venditor, me in 
domum meam, ut ibi residuum frugis hujus, quam tibi 
vendo, videas, visumque suseipias. » Sequebatur ille, sed, 
cum pervenissent ad arcain, fidelis venditor, elato et sus- 
tento arcœ operculo : « Inclina, aiebat, caput tuum et 
ulnas in arcam, ut videas quod hoc totum non discrepet 
ab ea parte quam tibi in foro proposui. » Cumque emptor 
subsiliens super arcae crepidinem de ventre penderet, 
capite ac humeris in unam procumbentibus arcam, bonus 
venditor a tergo positus, suUatis '^ hominem incautum pedi- 
bus, repente trudebat in arcam, et dejecto super ruentem 
operculo, tuto servabat usque ad sui redemptionem 
ergastulo. 

Haec in urbe et his similia gerebantur. Furta, immo latro- 
cinia per primores et primorum apparitores publiée age- 
bantur. NuUi noctibus procedenti securitas prœbebatur, 
solum restabat aut distrahi, aut capi, aut cœdi. 

Quod considérantes clerus cum archidiaconis ac pro- 
ceres, et causas exigendi a populo pecunias^ aucupantes, 
dant eis per internuncios optionem, ut, si pretia digna 
impenderent, communionis faciend^e licentiam haberent. 
Communio autem novum ac pessimum nomen sic se 
habet, ut capite censi - omnes solitum servitutis dehitum 
dominis semel in anno solvant, et si quid contra jura deli- 
querint, pensione legali emendent ; cœterœ censuum exac- 

a. proquirendi B. perquirenti D. — b. sublalis D. — c. peciinias a 
populo D. 



1. Ce mot signifie les bourgeois de Laon, habitants de la civitas da 
diocèse. 

2. Il est question, par ces mots, de servitude personnelle, c'est-à-dires: 
inhérente à la condition juridique des serfs, et non de servitude réelle, eix. 
relation avec la condition de la terre. La condition des capite censi fub 
réglée par l'article ÏX de la charte de 1128 {Ordonn. des Rois de Fr., t. XI-, 
p. 186). 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 111 157 

tiones, quee servis infligi soient, omiiimodis vacent ^ Hac 
se redimendi populus occasione suscepta, niaximos tôt ava- 
rorum hiatibus obstruendis argent! aggeres obdiderunt. 
Qui tanto imbre fuso sereniores redditi, se fidem eis super 
isto negotio servaturos sacramentis pnebitis fîrmaverunt^. 

Facta itaque inter clerum, proceres et populum mutui 
adjutorii conjuratione, ab Anglis cum plurima copia 
remeavit episcopus, qui, contra hujus auctores novitatis 
motus, aliquandiu '** sese ab urbe continuit. Tamen plenœ 
laudis et gloria» inter ipsum et Galterum archidiaconum, 
complicem suum, oborta? sunt simultates. Loquebatur 
archidiaconus super nece Gerardi valde indecentia de 
episcopo suo. Episcopus nescio quae cum caeteris wsuper 
hac re agebat ; hoc scio, quia mecum sic de eo querebatur : 
« Domine, inquiens, abba, si contigerit Galterum in quovis 
concilio aliquas adversum me motare accusationes, a^quani- 
miter ne feretis? Nonne ipse est, qui eo tempore, quo a vestris 
digressusmonachisFlaviacumconcessistis'^, vobis inpromp- 
tu blandiebatur, clam moliebatur dissidium, palam vestris 
favorabiliter ^ adnitens partibus, et me contra vos latenter 
irritans ? » His me contra funestum hominem alliciebat ser- 
monibus, ejusdem ponderosissimi Teatus sibi conscius, et 
pênes omnium judicia undecunque ^ timidus ac suspectus. 

Cum igitur in eos qui conjuraverant et in au tores 
eorum inflexibili animadversione motum se diceret, voces 
tandem grandisonas oblata repente, sedavit auri argen- 

a. aUquamdin 1). — h. Gorr. de 1). favoraliter B. — c. undecumqiie D. 

1. Il serait impossible d'énumcrer les historiens qui se sont servis de la 
définition de Guibert de Notent pour caractériser la révolution commu- 
nale. Elle ne contient toutefois (juc rcssentiol de cette révolution : abonne- 
ment de la taille et codilication des amendes (cf. P. VioUet, Hisl. des 
inslit.^ t. III, 1903, p. 13, et L. Vandcrkindere, Lu notion juridique de la 
commune, dans Bull, de VAcad. roynle de Behjique, 1906, n° 4. p. 193 sqq.). 

2. On n'a peut-être pas assez insisté sur le contrat synalla^matiquc passé 
pour rétablissement de la commune de Laon. 11 n'y a en elïet que trois 
modes possibles de l'institution communale : la révolte, la concession, 
forcée ou non, par l'autorité supérieure, enfin l'accord des deux parties 
sur un texte donné. 

3. Cf. 1. II, c. IV. 



1S8 YEN. GUIBERTl VITJi: LIBER 111 

tique congeries. Juravit itaque communionis illius se jura 
tenturum, eo quod apud Noviomagensem urbem et Sancti 
Quintinense ^ oppidum ordine scripta extiterant K Compul- 
sus et rex est largitione plebeia idipsum jurejurando fir- 
mare^. Deus meus, quis dicere queat, quot suseeptis 
populi muneribus, quot etiam, post praebita sacramenta 
ad subvertendum quod juraverant, controversiae emerse- 
runt, dum servos, semel ab jugi exactione émancipâtes, 
ad modum pristinum redigere quœrunt ? Erat sane impla- 
cabilis invidentia episcopi ac procerum in burgenses, et 
dum Northmanico vel Anglieo more Francicam ^ non prœ- 
valet extrudere libertatem, languet pastor suœ professio- 
nis immemor circa inexplebilem cupiditatem. Si quis popu- 
larium in causam duetus non divina sed placitatoria, ut 
sic dicam, conditione legibus fuisset addictus, hujus 
usque ad extremum substantia exhauriebatur 3. 

Un de quia munerum susceptiones totius judicii sequi 
solet eversio, moiietae percussores, scientes, si peccarent 
in suo ofRcio*-*, quod pecuniaria possent redemptione sal- 
vari, tanta eandem ^ •* falsitate corruperunt, ut per hoc ad 
extremam plurimi indigentiam ducerentur. Nam cuni 
denarios ex aere vilissimo contîcerent, quos in momento, 
pravis quibusdam artibus, argento micantiores facerent, 

a. San-Quintinense D. — b. Corr. de D. Franciam B. — c. officio suo D. 
— d. eamdem D. 

1. La charte de Saint-Quentin est de 1102 (A. Giry, en tête du Livre 
rouge de Saint-Quentin, publié par Lemaire et Bouchot, p. xv) ; celle de 
Noyqn, de 1108 ou. 1109 (A. Lefianc, hist. de la ville de Noyon^ Bibl. 
de rÉcole des Hautes-Études, n° 75, Paris, 18S7, in-8, p. 31). Nous ne con- 
naissons pas la teneur exacte du premier document, et le second est extrê- 
mement court. 

2. On peut placer la ratification de la commune de Laon, avec Luchaire, 
un an avant sa suppression, dont la date est à peu près certaine (v. p. 183, 
n. 1], c'est-à-dire en 1111 {Annales, n° 124, p. 65-66). Sur la cupidité de 
Louis VI, cf. Luchaire, ibid., p. xxxv. Guibert accuse de même Louis VI 
d'avoir favorisé, moyennant finances, la politique des bourgeois d'Amiens 
(l. III, c. xiv). 

3. L'article !«' de la charte laudunoise de 1128 eut justement pour objet 
d'interdire l'arrestation des bourgeois, libres ou serfs, sans action judi- 
ciaire [Ordonn. des Rois de France, t. XI, p. 185. Cf. Luchaire, Annales, 
n° 425, p. 196). 

4. Eandem représente pecunia contenu dans pecuniaria {redemptione). 



VEN. GUIBKKTI V1TJ2 LIUEU III 159 

Arigiliis, proh dolor ! fallebatur ineptum ^, et sua preciosa 
dc vilia detrahentes, nonuisi impurissimani suscipiebant 
scoriam ; et domini episeopi super isto munerabatur patien- 
lia, per quod non modo intra provinciani Laudunenseni, 
sed et longe lateque multorum accelerabatur miseria -. 
Cumque suam ipse monetam per se maie corruptam 
miserabiliter, et merito impotens, née tenere, née corri- 
gere posset, Ambianenses obolos '\ corruptissimum etiam 
quiddam, in urbe aliquandiu '^ cursuros instituit : quos 
quoque cum nuUatenus cohibere valeret, sui tandem tem- 
poris percussuram erexit '♦, oui pariter ad suœ person<e 
signum ferulam pastoraleni imprimi fecit. Qua- clam ab 
omnibus cum tanto cachinno spernebantur, ut impuriore 
moneta omnino minus appreciaretur. Interea cum ad sin- 
gulas quasque horum novorum numismatum promotiones 
ferebantur edicta, ne quis pessimas ipsius caraxaturas "' 
cavillaretur, inde creberrimœ populum impetendi occa- 
siones, quasi qui calumniam intulissent instituto ponti- 
fiais ; inde largissimorum quocunque '^ fîeri poterant cen- 
suum extortiones. Ad hoc monachus quidam in omnimoda 
opinione turpissimus, nomine Theodericus ^, a Tornaco ^' 
cujus erat indigena, infinitas, et a Flandriis deferebat 
argenti massas. Qui in falsissimam Lauduni rédige ns 

a. aliquamdiu D. — b. quiecumque D. — c. TheodoriciisT). 



1. Il s'agit du peuple. Guibert passe normalement du neutre collectif 
au pluriel. Le sens du mot viyiliis reste obscur : les monnayeurs travail- 
laient-ils la nuit, ou faut-il traduire : « le vuljrairo était trompé par ceux qui 
auraient dû veiller à sa sécurité | monétaire] »? 

2. Au xvii" siècle, la monnaie lovisienne ou de Laon est d'une valeur 
moitié moins forte que celle de Paris (Du Gange, Gloss., t. IV, p. 524, col. i, 
et tab. XXIV, n" 86). 

3. Cf. Du Gange, Gloss., t. IV, tab. XXII, n"" 5 et 6. 

4. Le sens de ce passage est loin d'être satisfaisant. On peut expliquer, 
comme fait Guizot {Coll.fi. X, p. 39', que l'évêque fait frapper la monnaie 
avec sa propice effigie, ou le bAton pastoral, donc d'un type nouveau (sui 
temporis). 

5. Ou mieux charaxaiuras. Ge mot, d'origine grecque, signifie écriture, 
tache sur une page d'écriture, et ici poinçonnage (cf. Du Gange, Gloss., 
t. II, p. 307). 

6. Tournai. — Il existait à la lin du xi" siècle des relations commerciales 
entre la Flandre et cette partie de la Picardie. On voit, en 1066, des coti- 
ductores ui/it, d'origine flamande, qui commercent avec le pays soissonnais 
Ch.-V. Langlois, Textes pour servir ù Vhist. du Parlement^ n*> iv, p. 6;. 



160 VEN. GUIBERTI V1TJ2 LIBER III 

cuncta monetam, universam exinde respergebat circum- 
quaque provinciam. Cujus e ^ xeniis détesta bilibus divitum 
sibi coneilians avaritiam, mendacium, perjurium eges- 
tatemque inferens, veritate, justitia, opulentia destituebat 
patriam. Nulla hostilitas, nullœ praedae, nuUa incendia 
hanc pejus lœsere provinciam, cum vetustam urbis ejus * 
monetam mœnia haberent Romana gratissimam ^ . 
At quoniam 

Arte superductum violât quandoque pudorem 

Impietas contacta diu, nec clara recondi, 
Ut lux clara vitrum, sic pénétrât faciem ^. 

quod obscure de Gerardo, et quasi non fecisset, fecerat, 
de altero post aliquod tempus Gerardo, evidens suœ cru- 
delitatis dédit indicium. Erat^ siquidem is Gerardus 
major nescio, an decanus rusticôrum ad se pertinen- 
tium ^, qui, quia pronior erat ad Thomam, Ingel- 
ranni, de quo supra egimus'*, ut dicitur^, filium, virum 
omnium quos novimus hac £etate nequissimum, episco- 
pus eum omnibus habebat infensum^-. Unde et eum cor- 
ripiens, et intra episcopale palatium custodiœ eum tru- 
dens, nocte per manus cujusdam sui Ethiopis^, oculos ejus 
fecit evelli^. Quo facto aperte ignominiae se addixit, quod 

a. manque D. — h. ejus urbis D. — c. Début du 3"» passage de Du. — d. 
Fin du passage Du. — e. AUthiopis D. 

1. On a vu en effet avec quelle avidité la cour de Pascal II acceptait les 
cadeaux des parrains de Gaudri (l.lll, c. iv). 

2. Citation non identifiée d'un auteur de la décadence. 

3. Le decanus^ dans le langage laïc, est le représentant d'un groupe de 
paysans, une sorte de maire rural (cf. H. Sée, Les classes rurales et le 
régime domanial en France au moyen àye. Paris, 1900, in-8, p. 329 sq.). 
D'ailleurs, decanus et major sont bien ici équivalents. 

4. Cf. l. III, c. m. 

5. Guibert fait ici allusion aux mœurs déplorables de la femmes 
d'Enguerrand de Goucy. Gf. Suger, Vie de Louis le Gros, éd. Molinier^ 
p. 15. 

6. Il y avait dès ce moment, entre Enguerrand de Goucy et son fils, ai», 
moins putatif, Thomas de Marie, une inimitié dont nous constaterons le»- 
effets plus loin (c. xiv). Gaudri, lié avec Enguerrand, devait être hostile â» 
Thomas. 

7. Il y a sur ce point un contresens étrange de Dachery qui a cru qu'il 
s'agissait d'un fils d'Enguerrand cj^ Goucy. Gf. D. Du Plessis, op. cil. , 
N. XXI, p. 45. 



■ '^--" 



VEN. GUIBKRTI VITJi: LIBER II l 161 

de superiore Gerardo fecerat, refricavit, nec clerum, nec 
populum latuit, quod episcopos, presl)yteros, atque cleri- 
cos, a nece necisque judicio seu truncatione membrorum 
canon, ni fallor, Toletanus ^ inhibuit ; regem etiam ipse 
rumor offendit. Nescio praîterea, an ad apostolicam sedem 
pervenerit ; hoc scio t^men quod ab olficio eum papa sus- 
pendent, quod œstimo, quia non ob aliam causam fecerit. 
Ad cumulum vero mali, quandam ^ suspensus ecclesiam 
dedicavit. Romani ergo proficiscitur ; iteratus dominus 
papa ^ muneribus delinitur ^, et ^ resumpta ad nos aucto- 
ritate remittitur. Videns itaque Deus magistros et subdi- 
tos facto et consensu pari communicare nequitia, jam non 
potuit sua continere judicia ; permisit denique conceptas 
malignitates in propatulum devenire furorem, qui, dum 
ex superbia praeceps agitur, Deo vindice, casu usque- 
quaque horrendo confringitur. 

Ad communionem itaque, quam juraverat, et regem 
praemiis jurare compulerat, destruendam, in supremo qua- 
dragesimie sacrosanctis passionis Dominic^e ^^ diebus, accitis 
proceribus et quibusdam clericis, instare decreverat. Ad 
id pii officii regem evocaverat, et pridie Parasceves, Cœna 
scilicet Dominica ^, regem et suum universum populum 
pejerare docuerat, cui se laqueo primus immerserat : quo 
videlicet die Ascelinus episcopus, praedecessor ejus, regem 
suum, ut prœdixi^, prodiderat. Nam qua die gloriosissi- 

a. quamdam D. — b. eu jus verbis et suasionibus dominus papa 
delinitur D. — c. ajouté par D. — d. dominicœ passionis D. 



1. Je n'ai pas retrouvé le canon de Tolède qui fait une semblable 
défense (cf. dans le Kirchenlexikon de Wetzcr et Welte, t. XI, 1S99, 
col. 1855, la liste analytique des conciles de Tolède). I/article XI du capi- 
tulaire d'Herstall de 779 (art. XII de la rédaction lombarde. Boretius- 
Krause, Capit. reg. Franc. ^ t. I, n" xx, p. 49, et Pertz, Leges, t. I, p. 37-3S^ 
semble se rapporter à cette prohibition, si Ion accepte l'intci'prétation de 
P. VioUet, Hist. des Instit., l. I, 1890, p. 381. 

2. Pascal II. 

3. C'est le jeudi sainl. Louis VI est donc reslé à Laon le jeudi et le 
vendredi saints de Tannée dont Guibert donne le chiflrc au c. xii, c'est- 
à-dire en 1112; ce sont les 18 et 19 avril 1112 (cf. Luchaire, Annales, 
nM32, p. 70). 

4. Cf. 1. III, c. I. 

Ven. Guiberti vHu. Il 



162 VKN. GUIBERÏl VlTiE LIBER III 

• 

mum pontificalium officiorum, crisma ^ videlicei conse- 
crare ^ debuerat et a suis excessibus absolvere plebem, ea 
ne ingredi quidem visus est ecclesfem. Machinabatur cum 
lateralibus régis, ut, conjuratione^ destrueta, rex idem in 
priorem modum jura redigeret urbis. At burgenses de 
sua subversione verentes, quadringentas (utrum amplius 
nescio) libras régi ac regiis poUicentur. Contra episcopus 
proeeres secuni loqui cum rege solicitât^, spondentque 
pariter septingentas. Rex Ludovicus Philippifilius persona ^ 
eonspicuus, ut soli majestati regise videretur idoneus, armis 
strenuus, pro negotio inertiae impatiens, animo sub adver- 
sis intrepidus, cum alias bonus esset, in hoc non aequis- 
simus erat, quod vilibus et corruptis avaritia personis nimie 
aurem et animum dabat ; quod ad maximum sui detri- 
mentum et vituperabilitatem, etmultorum perniciem redun- 
dabat, quod hic et alias factum constat. Igitur regius, ut 
dixi, appetitus ad potiora promissa deflectitur, eoque 
contra Deum sanciente'', omnia sacramenta sua, scilicet 
episcopi ac procerum, sine ulla honestatis ac sacrorum 
dierum respectione cassantur. Ea nocte, rex propter injus- 
tissimam, quam populo incusserat, turbam, cum foris 
haberet hospitium, dormire pertimuit extra episcopale pala- 
tium. Rex summo mane recesserat, et episcopi ad proeeres 
sponsio facta fuerat, ut non vererentur de tantae pactione 
pecuniie, scientes se quidquid ipsi polliciti fuerant solutu- 
rum esse. « Quod si, inquit, quod vobis spondeo, non 
fecero, tradite me redimendum carceri regio. » 

Ruptis igitur communitatis prœdictee fœderibus, tantus 
furor, tantus stupor burgensium corda corripuit, ut omnes 

a. chrisma D. — h. communione D, parce que dans B conjurulione est 
souligné, et qu'un astérisque rappelle communione en marj^e. — c. solUcilut 
D. — d. p' Darré dans la hasle B, persona en marge (accepté par D en 
marge). — e Gorr. de D. sanctienteB. 



l. La consécration des huiles saintes appartient à la liturgie romaine 
(Mgr L. Duchesne, Orig. du culte chrétien, 3" éd., Paris, 1902, in-8, 
p. 23i). 



YEN. GUIHKRTI VIT^ LIBER 111 161] 

officiales * officia sua deserereiit, et cerdonum - ac sutorum 
■fcabernulae clauderentur, et scente iiec vénale quippiam a 
-pandocibus'^ etcauponibus sisteretur, apud quos nil" futurum 
xesidui dominis pnedantibus speraretur. Nam protinus ab 
cpiscopo et proceribus univer^sorum substantif metiuntur^, 
et quantum quisque sciri poterat dédisse ad instituendam 
communionem, tantundem^ exigebatur impende re ad desti- 
tuendam eandem. Ha^c die Paraseeves, quod iiiterpretatur 
prœparatio, traetabantur ; hiec sabbatho sacrosaiicto, in 
quibus Dominici corporis et sanguinis receptui, solis hinc 
homicidiis, illinc perjuriis animi aptabantur! Quid plura? 
PraBSulis et procerum omnis his diebus vacabat intentio ad 
abradendas inferiorum substantias. At inferiorum non jam 
ira, sed rabies feraliter irritata, in mortem, imo necem 
episeopi et complieum ejus, dato invicem sacramento, 
conspirât. Fuisse autem quadragenos qui juraverint, tra- 
dunt. Quod eorum molimen omnino tegi non valuit. Nam 
cum contigisset magistri Anselli notitiam, in ipsa sacri sab- 
bathi jam vesperaseente die, cubitumeunti episcopo manda- 
vit, ne ad matutinas procederet vigilias, sciens se, si veniret, 
interfîciendum. At ille typo nimio stupidus : « Phi ! inquit, 
ego ne talium manibus inteream ? » Quos quamvis ore 
despiceret, ad matutinos tamen surgere et basilicam 
ingredi non prœsumpsit. 

Postridie cum ad processionem clerum suum ipse seque- 
retur, domesticos suos et quosque milites spatas sub vesti- 

a. nihil D. — b. tantumdem. D. 



1. L'expression officiales désig-ne les g:ens de métier. Il paraît donc bien 
qu'au début du xii" siècle, à Laon, les ateliers sont sortis de la tutelle 
seigneuriale (v. G. Fagniez, Docum. rel. ù ikist. de Vind. et du commerce 
en France, t. I, Coll. de textes..., Paris, 1898, in-8, p. xxxiii sq.). Il est 
vraisemblable que les métiers, à Laon, comme à Sanit-Uiquicr, étaient 
çroupés par affinité dans certaines rues, étant donné de plus le peu d'étendue 
du plateau sur lequel la ville étaitbàtie. Pour Saint-Riquier, cf. l'Appendice 
Vil à l'éd. d'Hariulf, par F. Lot, môme collection, Paris, lS9i, in-8, 
p. 306-308. 

2. Mot vague qui désigne quelque chose comme les savetiers ou cor- 
royeurs (Ducange, Gloss., t. II, p. 228). 

3. =z Cabaretier (Ducange, Gloss.^ t. V, p. 48). 

4. Guibert emploie ce verbe avec le sens d'un passif. 



164 VKN. GLIBERTl WTM LIBER 111 

bus post se ferre praecepit ; in qua processione, cum paruni 
quid tumultus, ut assolel in multitudine, suboriri eœpisset, 
quidam de burgensibus e cripta emergens, cœptum juratœ 
interfectionis negotium œstimans, alta voce eœpit quasi pro 
signo inclamitare, « Communiam ! Communiam ! » ingemi- 
nans. Quod, quia festum erat, facile repressum est ; suspi- 
cionem tamen diversa? parti intulit. Acto itaque episcopus 
missarum offîcio, ex episcopalibus villis plurimo accito rusti- 
corum agmine, turres ecclesiae munit, curiamque sua m asser- 
vari pnecipit, cum ipsos quoque prope non minus pateretur 
infensos, utpote qui scirent denariorum aggeres, quos régi 
promiserat, ex suis ipsorum marsupiis hauriendos. 

Feria igitur secunda post Pascha^, procedere moris est 
clericos stationem facturos apud Sanctum Vincentium -. 
Quoniam ergo hesterno prœventos se esse senserunt, hac 
die moliri decreverant, et fecissent, si cum episcopo omnes 
proceres esse sensissent. Nam unume proceribus in subur- 
bio repererunt, virum innocuum, qui consobrinam meam, 
adolescentulam quandam*, pudicœ indolis fœminam, nuper 
acceperat. Sed ne alios cautiores redderent, aggredi nolue- 
runt. Cum igitur jam tertium Paschte attigisset diem, eos 
quos ad sui tutelam turribus et curiae prœposuerat, et ex 
suo inibi victitare coegerat, securior factus, sinit abire. 
Quarto die,- quia annonam meam et aliquos pariter peta- 
sones ^, quos vulgo bacones vocant, diripuerat, per suum 
incendium, perrexi ad eum. Gonventus a me, ut tanta 
urbem procella eximeret, respondit : « Quid putatis in sua 
turbulentia eos posse facere ? Si Joannes, Maurus meus, 
ipsum, qui in eis est potior, naso detraheret, nullatenus 
grunnire pnesumeret ? Nam suam heri quam appellabant 
communiam, eos, quoad viverem^\ abjurare coegi. » Dixi, 

a. quamdam D. — h. quo adviverem B. quo ad viverem 1). 



1. 22 avril 11 12, Pâques tombant le 21. 

2. V. p. 139, n. 2. 

:\. -=z .lainb(ms(motd'orijçinejçrecque). L'équivalent, eniph^yt' par (îuibcii, 
huconeSj luiubé de Tusajj^c, est d'origine germanique. 



VEN. GUIBKRTI VITJî: LIBER III 165 

et multo hominem videns eversum supercilio, dicere super- 
sedi. Antequam tamen ab urbe recederem, gravi ab invi- 
cem animadversione instabilitatis suae causa dissensimus. 
De instanti autem malo cum praemoneretur* a multis, nemi- 
nem dignabatur. 



[CAPUT VIII] 

Postero die, feria videlicet quinta, cum post meridianas 
de exigendis pecuniis cum Galtero archidiacono ageret 
horas, ecce perurbem tumultus increpuit '< Gommuniam! » 
inclamantium ; tum quoque per mediam Beata» Maria? basi- 
licam, et per eam qua occisores Gerardi ^ introierant exie- 
rantque januam, cum ensibus, bipennibus, arcubus et secu- 
ribus, clavas lanceasque ferentes, cum maximo agmine, 
curiam pontificalem intravere burgenses. Comporta hujus 
novitate moliminis, proceres ad episcopum , cui praesi- 
dium super hoc incursu, si contingeret, juraverant se 
laturos, undecunque^ concurrunt. In quo concursu, Guini- 
marus castellanus 2, vir nobilis et pulcherrima» habitudinis 
senior, moribus innocens, cum per ecclesiam, clypeo tan- 
tum munitus et hasta, procurreret, mox ut pnrsulis atrium 
introivit, a quodam Rainberto, qui compater ejus etiam 
fuerat, bipenni in occipitio percussus primus occubuit. Nec 
mora Rainerius ille, de (juo supra egi -^ cui mea consobrina 
nupserat, cum acceleraret ingredi ipse palatium, lancea a 
tergo feritur, cum podio ^ episcopalis capellae nitens eam 
subire vellet, ibique prosternitur, nec mora ex igné palatii 
ab inguine inferius concrematur. Ado vicedominus ^ minis 

a. Corr. de B (et D). prœmuniretiir X. — b. undecumque D. — c. Corr.de 
D. prodibus cxponctué B. 



1. Cf. 1. III, c. V. 

2. V. la n. 4. 

3. V. plus haut, c. vu, p. 164. 

4. Si Adon et Guimar sont tous les deux des ofTîciers de l'évéque, il 
Taut admettre qu'il peut exister concuremment dans une même ville un 



166 VEN. GLIBERTI VlTiE LIBER III 

acer, animo nimis acrior, quia solitudo tune sua minus eum 
inter tôt efïîcacem fecerat, cum ad episcopi domum tendens 
ab universo impeteretur cuneo, hasta et gladio tantopere 
restitit, ut très de insistentibus sibi in momento proster- 
neret ; deinde pransoria mensa aulae conscensa^ cum , praeter 
ca?tera vulnera corporis, saucia ei jam reddidissent genua, 
ipsis demumgenibus incumbens, tandiu^ hinc et inde con- 
fodiens, obsidentes propugnavit, donec fatigatum quidam 
corpus telo trajecit : quem post paululum earundem^ domo- 
rum ignis usque ad extremos cineres redegit. 

Porro episcopum insolens vulgus aggrediens, cum pro 
mœnibus aula^ prostreperet, episcopus cum quibusdam qui 
sibi opitulabantur, jactibus lapidum sagittarumque ictibus, 
quoad potuit, repugnavit. Plurimam enim suam semper in 
armis acrimoniam, uti quondam, et nunc quoque promebat. 
Sed quia indebite et frustra alium acceperat gladium, gladio 
periit K Temerarios ergo plebis assultus tolerare non 
pniîvalens, sumpta cujusdammancipii sui veste, in cellarium 
ecclesiae confugiens, intra parvam apothecam se condidit, 
et, a fideli quodam client ulo fronte obstrusa introclusus, 
se latere putabat. Gumque hac illacque discurrentes, ubi 
esset, non episcopus, sed furcifer, conclamarent, unum de 
puerulis ejus corripiunt, sed in fide ejus nil quod sibi liberet 
efliciunt; alterum attrectantes, nutu perfîdi quo esset 
qua^rendus accipiunt. Ingredientes igitur cellarium et cir- 
cuinquaque rimantes, tandem hoc modo reperiunt. 

Teudegaldus ^ homo erat funestissimus, Beati Vincentii 
ecclesiœ capite census, Ingelranni Codiciacensis^ diu offî- 
cialis atque prœpositus, qui transitorias redhibitiones '^ apud 

a. tamcUuiy. — b. earumdenT). — c. Début du 3* passag^e de Du — il. Corv 
mergina.e de H (Du,D). Cocidiacensis X. — e. redihitiones Du. 

châtelain et un yidamc. Ainsi, on trouve à Heinisun vidame et un vicomte 
(Luchairc, Manuel des Instii. franc. ^ Paris, 1892, in-8, p. 2S9, n. 3\ Dans 
plusieui's cités épiscopales, au contraire, le vidame s'est transformé on 
chAtelain ou vicomte plus indépendant (Luchaire, t7)/V/., p. 2S9^. V. aussi 
p. 173, n. 4. 

1. Cf. Mallh., XXVl, 52. Sur la doctrine, cf. UevAOgclUfiuckJiealency- 
clop'âdie fur protestant iache Théologie und Kirche^ t. XI, Leipzij^-, 1902, 
in-S. art. Krie.ff, p. 106 sq. 



YEN. GL'IBKRTI VlTJfi LIBER 111 167 

J)ontem,qui Soordi ^ dicitur,observans, comnieantium pauci- 
tâtem aliquotiens aucupabatur^, et cumeos rébus omnibus 
spoliasset, ne quando illis contra eum interpellare liceret, 
ejeetos in flumine supplumbabat- : hoc quotiens fecerit, 
solus Deus novit. Furtorum, latrociniorumque numéros 
cum sit referre nuUius, incohibiles, ut sic dicam, corde 
nequitias vultu teterrimo pneferebat. Isin offensam incidens 
Ingelranni, totum se ad communiam ^ Lauduno contulerat. 
A quo ergo nec monacho, necclerico, nec peregrino, immo 
nuUi sexui parsum olim fuerat, sic denique se habuit occi- 
surus episcopum. Ipse dux et ineentor cum esset hujus 
nefarii cœpti, summopere, quem ceteris^ acrius oderat, vesti- 
gabat episcopum. 

Cum itaque per singula eum vasa disquirerent, iste pro 
fronte tonnulae illius, in qua latebat homo, substitit, et 
retuso obice sciscitabatur ^ ingeminando quis esset. Cumque 
vixeo fustigante gelidajam ora movisset, infert^ : « Capti- 
vus, »inquit. Solebat autem episcopus eum Isengrinum irri- 
dendo vocare, propter lupinam^ scilicet speciem ; sic enim 
aliqui soient appellare lupos •^. Ait ergo scelestus ad pra^su- 
lem : « Hiccine est dominus Isengrinus repositus ? » Revul- 
susfl^ igitur quamvis peccator, Christus tamen '' Domini, 
de vasculo capillis detrahitur, multiplici ictu pertunditur, et 
sub divo in claustri clericalis angiportu ^ ante domum Gode- 
fridi capellani statuitur. Cumque eis miserabilissime sup- 
plicaret, jurejurandoipsis astruere volensse nunquam''' dein- 
cepseorum episcopum futurum, infinitas eis pecunias praebi- 
turum, de patria recessurum, omnesque contra offîrmatis 

a. Fin du 3" passage Du. — b. comuniam D. — c. cœterisD. — d. siscita- 
banturB. scisistabantur D. — e. manque D. — /*. Corr. de B (et D;. lum- 
pinam X. — g. Renulfus D. — h. Corr. de D. tum B. — L Corr. de D. 
angiporto B. — k. numquam I). 

1. Aujourd'hui Sort, hameau de la commune de (]réoy-sur-Serre. Le 
pont de Sort sur la Serre, situé au sud de Grécy, a été détruit en 1848 
(Matton, op. cil.^ p. 265). 

2. = Plonger. 

3. Isengrin est la personnilication du loup dans la littérature française 
du moyen âge (Godefroy, op. cit.^ t. IV, p. 613). Le mot est d'origine ger- 
manique : isan = fer, grrt/n = masque (Littré, Dict.^ t. II, p. 159\ 



168 VKiN. GUIBERTI WTM LIBER III 

animis insultarent, unus nomine Bernardus, cognomento 
de Brueriis *, elevatobipenni, sacrum, quamvis peccatoris, 
verticem truculenter excerebrat ; qui cum laberetur inier 
tenentiuin manus, antequam decideret, abaltero sub ocula- 
ribus per médium nasi ex trans verso percussus occubuit. 
Ibi pessundato et tibias conciderunt et vulnera plurima 
indiderunt. At Teudegaudus, videns annulum in digito 
quondam pontifîcis, cum facile non posset extorquere, ab 
eo digitum mortuo ense praecidit, annulumque corripuit. 
Itaque expoliatus ad nudum in angulum ante capellani sui 
domum projicitur. Deus meus, quis retexat, quot in jacen- 
tem a transeuntibus sunt ludibria jacta verborum, quot 
glebarum jactibus, quot saxis, quot est pulveribus corpus 
oppressum ! 

Sed antequam ad alia progrediamur, dicendum quod 
quiddam nuper factum ad suuni valde profecit interitum. 
Ante duos, nisi fallor, suae mortis dies, conventus est in 
média basilica a primoribus cleri sui, quod régi in urbe 
nuper constituto eos detulerat, dicens clericos non esse 
reverendos, quia pêne omnes ex regia forent servitute pro- 
geniti "^ Quod cum ei objectum fuisse t, hoc modo inficians 
ait: « Communio sancta,quam exillo pridem altari suscepi 
(dexteram enim illo protenderat), veniat mihi ad perniciem, 
et sancti Spiritus gladium invoco in animam meam, si hœc 
unquam verba régi de vobis dixi. » Quo audito, quidam 
valde mirati sunt, et sacramentis astruxerunt, se ex ore 
ejus, cum talia régi deferret, audisse. Volubilitas plane 
ejus mentis et linguae ipsi parturiit haec exitia. 



1. Il y a plusieurs Bruyères dans le département de l'Aisne. Il s'a^çit ici 
certainement de Bruyères [-et-Montbérault], commune du canton de Laon. 
Une commune y l'ut reconnue par Louis VI en 1129 (Luchaire, Annales, 
n" 433, p. 201-202) ; la charte communale fut établie sur le modèle de la 
charte de Laon de 1128. 

2. Cette défense canonique remonte à la prohibition impériale de l'em- 
pereur Valentinien [Novelles^ tit. XIÏ, éd. Ritter, VI, pars. I, p. 127), qui, 
pour des raisons budji:étaires, interdisait que l'esclave ou le colon en- 
trassent dans le clerjj^é sans la permission du maître La prohibition existe 
toujours au xiii" siècle Cf. Philippe de Beaumanoir, Coutumes de Cler- 
mont en BeauViiisis^ éd. Salmon, Coll. de textes..., t. 1, Paris, 1900, in-8, 
n" 14i8, p. 232. 



VEiN. GUIBERTI VIT^ LIBKR III 169 



[CAPUT IX] 

Interea pars quaedam furentis vulgi ad domum Radulfi 
pertendunt, qui episcopi discoforus erat, et de summis fami- 
liaribus Gerardi Carisiacensis extiterat, vir exili quidem 
forma, sed heroicum habens animum. Is loricatus, galea- 
tus, non sine levi armatura eum resistere destinaret, videns 
vim nimiam, veritusque subjici ignem, arma projecit, 
nudumque se eorum misericordiaein modum crueis exposuit. 
Qui, Deo a se remoto, humi prostratuni crudelissime eum* 
trueidarunt. 

Ipse, antequam carnificium illud de Gerardo in eeclesia 
fîeret, hujusmodi visionem vidit. Videbatur sibi in Beata? 
Mariae basilica esse, ibique perversos habitudinis homi- 
nes convenire, qui peregrinos ludos illic statuèrent, et 
quibusdam circumsedentibus spectaeula nova darent. Sub 
qua propositione, de domo Guidonis thesaurarii, quœ juxta 
eeclesiam erat^, alii homines exibant, poeula déférentes, 
in quibus tanti fœtoris continebatur potus, ut intolerabilis 
sentientibus esset, qui et per circumsedentium ordinem 
ferebatur : quod luce clarius est. Qua m horrendus enim ibi 
emieuerit dœmonum quamque invisus ludus, quis putor 
enormis sceleris ubique locorum de eadem domo manarit, 
in promptu et modo est. Nam plebs furibunda domui illi 
primum focos * injecit, de ea in eeclesiam prosiluit, et demum 
palatium episcopale corripuit '^ Vidit et aliud praenuncium 
status sui futuri. Nuneiari sibi in visione videbat ab 
armigero suo, et dici : « Domine, equus tuus in anteriori 
parte multae et insoUtî!? vastitatis est, et in posterioribus 
tantflB exilitatis, ut par nusquam viderim. » Optimœ enim 

a. manque B (et D). — b. ficos B (et D). focum Ap. 1. 



1. Ce détail estdéjà donné au 1. m, c. v. 

2. Allusion à ce qui suit immédiatement. 



170 YEN. GUIRERTl VITJC LIRER 111 

opulentiœ plurimique precii ante fuerat. Quœejus ubertas 
ad taiïi profligatae mortis devenit tenuitatem : equus 
namque gloriam sœculi signât. 

Igitur ex oujusquam maxime peccato contigerat, ut 
gloriosissima ecclesia miserabilibus addiceretur excidiis. Ex 
domo scilicet thesaurarii ^, qui et symoniace archidiaconus 
erat, in ecclesiam proserpere visus est ignis. Quae cum pro 
praîsentis gloria solemnitatis palliis * atque tapetibus nobilis- 
sime foret circumornata , urgente igné pauca ex palliis ^\ 
furto abrepta potius quam focis tacta creduntur ; tapetia 
autem aliqua, quia facile funes a trocleis ^ deniitti a paueis 
non poterant, suceubuere caloribus ; tabula} altaris aureae 
et sanetorum feretra erepta cum ipsa prominenti eorum, 
quam sic vocitant, repa * ; caîtera in gyro incendiis puto 
correpta. Sub ea enim quidam cum se reclusisset de nobi- 
lioribus clericis, inde progredi non praîsumens, ne turbas 
errantes incideret, cum ignem circa se stridere ^ sensisset, 
ad catliedram episcopalem currit, superpositam vitream 
capitalem pede impulsam pertudit, sicque desiliit. Crucifîxi 
Domini imago decentissime obaurata gemmisque distincta, 
cum vase saphyretico propedibus imaginis illius'^ appenso, 
in terram fusa delabitur, nec sine plurima jactura recipitur. 
Cum igitur cremaretur ecclesia atque palatium, dictu mira- 
bile, mysticumque Dei judicium ! ticio^ utrum nescio an 
carbo ad monasterium virginum ^ convolavit, et Sancti 
Joannis ecclesiam '* succendens, Beataî etiam Mariai, quie 
Profunda dicitur '\ Sanctique Pétri ^ in cineres convertit. 

a. Gorr. de D. thesanrii B. — b. Corr. deD. paliis H. — c. ridere D. — d. 
illius imacfinis D. — e. titio D. 



1. = Poulies. Orthojçraphc exacte : trochleis. 

2. = Couvercle de châsse, ci7)ori«m (Ducange, t. VII, p. 705; Dachery, 
Notœ, p. 653). 

3. Il s'agit du couvent Saint-Jean. 

4. V. p. 145, n. 1. 

5. L'abbaye bénédictine de Notre-Dame-la-Pro fonde date, comme celle 
de Saint-Jean, du vu" siècle (A. Matton, op. cil., p. 151. 11 n'existe pas de 
notice sur cette abbaye dans la Gallia Christiania). 

6. Église de Saint-Pierre-au-Marché, fondée en 545 (A. Matlon, op. cit.^ 
p. 150). 



VEN. GUIBERTI VITiE LIBKR III 171 

At procerum conjuges qualiter sub tanto negotio se ege- 
rint, referre non piget. Vicedomini Adonis uxor, videns ad 
partes episcopi maritum orta seditione coneedere, opinata 
instantem mortem, eœpit veniam ab eo, si quae contra eum 
commisisset, petere; et, se diutissime cum ejulatibus cons- 
tringentibus'**, et oscula extrema libantibus*, cum illa diceret : 
« Cur me sub gladiis urbicorum derelinquis ? » ille, appre- 
hensa mulieris dextra, lanceam manu tenens, cum dispen- 
satori prœcepisset clypeum post se ferre (erat autem de 
primordiis proditorum), ipse non solum post eum clypeum 
non tulit, sed, eum dure verbo reverberans, a tergo eum 
impegit: jam ergo eum, cujus servus erat, non norat, cui 
çerte inter prandendum pauio ante servierat. Per médias 
itaque turmas defensa uxore, intra domum tandem cujusdam 
portarii episcopi eam occuluit. Quîb cum vidisset assaltus ^ 
et subjectos a?dibus ignés, in fugam, quocunque ducebat 
fortuna, convertitur. Quœ, cum burgenses aliquot fœminas 
offendisset, rapta ab eis, pugnisque pulsata, et preciosis 
quas habebat vestibus spoliata, vix ad Sanctum potuit, 
sumpta sanctimonialis veste, pervenire Vincentium. 

At consobrina mea, discedente marito, contempta supel- 
lectili domus, solam sibi iacernam retinens, murum, quo 
suum viridiarium ^ cingebatur, virili alacritate conscendit, 
saltuque exinde desiliit. Inde in paupercula? cujusdam 
recepta tugurium, cum grassantes post modicum sensisset 
flammas, prorupit ad ostium,quod anus extra obseraverat, 
et, lapide fracta sera, a quadam sanctimoniali, cognata sua, 
impetrato habitu et vélo se contegens, et inter monachas 
fovendam se credens, cum, incendia inibi * fervere conspi- 
ciens, retorsisset gradum, in domum quandam remotiorem 
se contulit, donec postridie a parentibus quaesita comparuit, 
et tune dolorem, quem super metu mortis habuerat, in rabi- 
diorem super marito muta vit. 

a. constr ingénie a B (etD). — b. lîbanles B (et D). — c.assultus D. — d. 
viridarium D. 

1. L'abbaye de Saint -Jean. 



172 VEN. GUIBERTI VITJC LIBKR 111 

Aliae quaedam, uxor silicet et fîliœ Guinimari castellani 
cum pluribus, locis se humilibus abdiderunt. 

Galterius autem archidiaconus cum episcopo positus, cum 
obsideri vidisset aulam, quia semper oleum camino se 
addidisse cognoverat, per fenestram domus exiliens, in 
viridiarium® pontificis, etamuro, quo ambiebatur, in vineas 
per avia vadens capite adoperto, castello Montis acuti ^ se 
condidit. Burgenses vero, cum minime ab eis reperiretur, 
cloacas eum sui timoré fovere ridebant. 

Uxorquoque Rogerii, Montis acuti domini, Armengardis 
nomine, cum esset die eodem in urbe (erat enim maritus 
ejus castellanus abbatiœ'^ post Gerardum), ipsa cum uxore 
Radulfi^ discofori, monacharum, nisi fallor, tegmine sumpto , 
per convallem Bibracinam ^, ad Sanctum contendit Vincen- 
tium. Filius autem praîdicti Radulfi sex circiter annorum, 
cum a quodam sub birro ^ liberationis causa ferretur, para- 
situs^ autem aliquis^ ei obviam factus quid sub cappa por- 
taret aspexit, et inter ejusbrachia illico jugulavit. 

a. viridarium D. — b. Radulphi D. — c. Corr. de D. siibirro B. — d.pari- 
sitiis D. — e. Lecture de D. as avec i interlinéaire B. 



1. Montaigu, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, cant.de Sissonne. — Thibaud, 
comte de Chartes, y avait construit une forteresse au milieu du x' siècle 
(Lauer, Le règne de Louis IV d'Outremer, Bibl. de l'École des Hautes- 
Etudes, Paris, 1900, in-8, p. 188 et n. 1). Ce château avait passé à la famille 
de Roucy. Comme dot d'une de ses femmes dont on ne connaît pas le nom 
(DuPlessis, op. cit., p. 27 des notes), Thomas de Marie l'occupa un certain 
temps. Suger nous fait connaître une expédition conduite par Enguerrand 
de Coucy et Ebles de Roucy contre le château de Montaigu et dissipée par 
le prince Louis {Vie de Louis V/, éd. Molinier, Coll. de textes..., Paris, 
1887, in-8, p. 15-17); cette expédition paraîtse placer vers 1104 (Du Plessis, 
op. cit.^ p. 42-44 des notes). On ne sait pas comment le château de Mon- 
taigu passa à Roger de Montaigu, dont, à tort, les auteurs de VArt de 
vérifier les dates (t. II, p. 716), font le beau-père de Thomas de Marie. 
Ce Roger figure comme témoin dans une charte de Barthélémy de Vir 
(Du Plessis, op. cit.^ P. J., n*> 14, p. 136). 

2. L'abbaye de Saint-Jean de Laon, dont Gérard de Quierzy avait 
d'abord été avoué. 

3. Convallis Bibracina désigne certainement l'espace compris entre le 
quartier épiscopal et l'abbaye de Saint- Vincent, qui occupaient les deux 
extrémités de l'espèce de croissant formé par le plateau de Laon (cf. 
A. Matton, op. cit., p. 149). Bibracina est en rapport avec Bibrax, localité 
nommée par Jules César (De bello qall.., I. n, c, vi). On sait toutes les 
discussions auxquelles a donné lieu l'identification de Bibracte. 



VEN. GUlliERTl WTM LllJER lll 173 

Per vineas itaque inter duo brachia montis positas *, die 
illaet nocteiter fugientium, et clericorum et mulierum, fuit. 
Vir plane muliebrem nofi verebatur habitum, nec mulier 
virilem. Tantus etiam incendiorum altrinsecus positorum 
motus fuerat, has in partes flabris flammas torquentibus, 
ut monachi sua omnia vererentur ineendi. Metus vero iis, 
qui isto confugerant, tantus erat, acsieorum cervicibus gladii 
imminerent. Félix Guido archidiaconus atque thesaurarius, 
qui isti negotio defuit ! Ad Sanctarn enim Maria m Versilia- 
censem ^ oratum ante Pascha processerat ; de ejus potissi- 
mum absentia carnifices querebantur. 

Oecisis igitur sic episcopo procerumque prinioribus, ad 
reliquorum qui supererant domos obsidentes intendunt. 
Domum ^ ergo Guillelmi, filii Haduini -^ qui non eonsenserat 
civibus in morte Gerardi, sed cum ipso occidendo ad 
ecclesiam oraturus mane perrexerat, tota nocte pervadunt. 
Cumque illi hinc ignibus, illinc asciculis, securibus atque 
contis maetato pariete institissent, et illi qui intus erant 
mordaeissime restitissent, ad deditionem postremo coactus, 
miro Dei judicio, cum hune caeteris ^ plus odiissent ^, salvum 
ac ineolumen compedibus injecerunt. Gastellani ^ itidem 
fîlio féeerunt. 

Erat autem in domo Guillelmi^ quidam adolescens, dictus 
et ipse Guillelmus ''y episcopi cubicularius, qui plurimum 
titulum in illa defensione eommeruit. Is, domo capta, ab 
ea parte burgensium, quaî domum consederat, est conven- 

3. demum'R {et D). — b. cqlerisD. — c. odissentD. — d. Gorr. de D. Guîl- 
lemi B. — e. Gorr. de D. Guillemus B. 



1. La physionomie actuelle de Laon correspond parfaitement à Tindica- 
tion brève, mais précise de Guibert. 

2. Il ne s'agit pas de Tabbaye de Vézelay, dédiée en llOi par Pascal II, 
et consacrée à Sainte-Madeleine (Dachery, Nolpe, p. 653 sq.), mais de 
Versigny, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, cant. de La Fère (Guizot, Coll.^ 
t. X, p. 57). 

3. Il n'est pas question de ce personnage dans le c. v. du I. 111. 

4. Ge mot désigne certainement l'habitant d'une maison fortifiée, comme 
il en existait dans beaucoup de villes du Nord. Et l'on peut même se 
demander si Guimar était bien réellement le châtelain de Gaudri, et s'il 
n'était pas simplement un noble comme le personnage dont il est ici ques- 
tion (cf. c. VIII. p. 165). 



174 VEN. GUIBKRTI VlTi!^: LIBER III 

tus, utrum sciret an occisus esset episcopus, necne ; ille se 
ignorare respondit : alii enim erant, qui episcopum occi- 
derant, alii qui aedes expugnaverant. Gumque circumeundo 
cadaver episcopi reperissent, rogitant juvenem, utrum 
jacens corpus si ejus foret ex aliquo signo convinceret. Ita 
autem vertex et ora fuerant ex multa concisione mu ta ta, 
ut discerni non posset. At ille: « Recordor, dum adviveret, 
ait, dum ^ de re militari, quam malo suo plurimum affec- 
tabat, crebrius loqueretur, quia in simulachro pugnœ dum 
militem quendam * equo vectus ludendo impeteret, ab eodem 
équité conto percussus, subjectam eollo illud quod vocant 
eanolam * fregerit ». Et disquirentes nodum cicatricis 
inveniunt. 

Abbas autem Sancti Vineentii Adalbero -, cum audisset 
episcopum interemptum^ velletque illo ire, aperta ei fronte 
illico dicitur, quod si insanienti se turban insereret, pari 
mox internecioni succuraberet. Asserunt certe qui illi nego- 
tio interfuerunt ita diem diei sequenti tune continuatum, 
ut nuUa noctis occumbitum ^ opacitatis signa pnetenderint. 
Quibuscumobicerem^ claritatem ignium hoc fecisse, sacra- 
mentis astruebant, quod et verum erat, ignés interdiu 
obrutos consumptosque fuisse. Ignis autem in monasterio 
virginum^ ita prfcvaluit, ut qua'dam de corporibus saneto- 
rum exureret. 



[CAPUT X] 

In crastino igitur, quoniam nemo erat pêne, qui jacens 
episcopi cadaver sine jactu aut probro seu maledicto pnrte- 
teriret, de sepultura vero nulluscogitaret, magister Ansel- 
lus^, qui hesterno, cum seditio œstuaret, omnino se abdi- 

a. et D. — b. quemdam'D. — c. occubitum D. — d. ohjicerem D. — e. 
Anselmus D. 



1. = Trachée-artère. 

2. V. p. 139, n. 3. 

3. Abbaye de Saint-Jean de Laon. 



YEN. (iLIHERTl VlTJfi LIBER lU 175 

derat, ad tragediaî hujus autores " precem fudit, ut homi- 
nem, vel quia episcopi nomen et insigne habuerat, sinerent 
quoque humari. Vix annuunt. Quia ergo nudus ad terram^ 
canina quadam vilitate, a vespertinis feria^ quintse horis 
tertiam crastini diei horam usque jacuerat, jubetur tandem 
a magistro levari, et sabano^^ superjeeto ad Sanctum Vin- 
centium deportari. Diei non potest quot minîs, quot convi- 
eiis euratores funeris urgebantur, quot mortuus ipse male- 
dicis illapidabatur^ sermonibus^. Delatus ad ecclesiam^ nihil 
prorsus officii/", non dicoquod episcopo, sed quod christiano 
competeret in exequiis habuit. Terra receptui ejus semica- 
vata, corpus est intro brevi tabula sic coiiipressum, ut pec- 
tus et venter prope usque ad crepitum premeretur, et cum 
malos pollinctores, ut dixi, haberet, ad hœc certe adhuc 
a praesentibus arguebantur, ut miserrimum corpus quo 
possent nequius attrectarent. Ea die in eadem ecclesia a 
monachis nihil divinum actum est. Sed quld dico ea die ! 



a. auctores X>- — b. terrœ D. — c. salbano B (et D). — d. illapidatur D. 
~ e. sermonibus illapidaturU — f. Corr. de D. officia B. 



1. Ce mot, d'origine jçrecqiic, désigne un lingre, ici un suaire. 

2. Dachery a copie Tépitaphe de Gaudri dont le tombeau se trouvait 
devant l'autel de saint Benoit (Nolœ, p. 658) : 

Fructus amorque gregis, atriusque niodestia legis 

Vivere dum licuit iste Waldricus fuit. 
Praesul prudentis super al ta negotia mentis. 
Ecclcsiœ clypeus sit suus inde Deus. 

... vix terra recepit 
... paslorem jugulavit ovis. 

La GaUia, Christiana (t. IX, col. 528) donne une autre épitaphe, sans indi- 
cation de source : 

Proditione jaces vulgi, Gualdrice... 

Pastor honcslatis, fructus amorque gregis. 
Pastorem jugulavit ovis... 

...Vix tibi terra datur. 
Vincenti martyr... 

Tu quoque qui transis, quaeso, mémento patris. 
Quemque... quod vox... 

Ecclesiie pnusul 

Dès une époque ancienne, l'abbaye de Saint-Vincent paraît avoir joui 
du privilège de servir de sépulture aux évéques de Laon {H. F., t. IX, 

p. 56H). 



176 YEN. GUIBERTI VITJS LIBER III 

immo peraliquot dies, cum, de ad se fugientium salutetre- 
pidi, de sua ipsorum etiam morte timerent. 

Nec mora Guinimarum castellanum, quod dici dolor est, 
uxor ejus et filiae, nobile valde genus, ipsœ solse impin- 
gentes et trahentes in biroto advexerunt, postquam Rai- 
nerius, sumpta alicubi posteriore parte carri, ^ inter duas 
rotas super axem positus ^, superiore parte coxarura 
adhuc stridente ex ignibus, a quodam suo rustico et 
quadam nobili juveneula, consanguinea sua, miserabili et 
ipse modo adducitur. Super his duobus sermo bonus, ut 
dieitur in libro Regum, inventus *, ut omnes qui bene sen- 
tirent, eorum mortibus Gondolèrent ; nec uspiam mali erant, 
excepta societate interfectorum Gerardi : unde et niulto 
compassibilius suo episcopo sunt sepulti. Reliquiae autem 
Adonis vicedomini post plures hujus seditionis et incendii 
dies parvissimae repertae, et in panno angustissimo cons- 
trictte, usque addiem, q^oRadulfus^, Rhemensis ^archiepis- 
copus -, Laudunum venit ecclesiam reconciliaturus, sunt 
servatfe. Qui veniens ad Sanctum Vincentium, solemnes 
tune primum pro episcopo et suis complicibus egit missas, 
cum multi a mortibus eorum praeterfluxissent dies. Radul- 
fus ^ autem dapifer eadem qua et alli die, ab anu matre 
cum parvulo filio delà tus, quoquo modo est sepultus, et 
filius super patris pectus positus. 

Venerabilis autem et sapiens archiepiscopus, cumquaedam 
defunctorum corpora in melius transtulisset, omnibus 
tamen cum maximo affinium ac parentum dolore divina 

a. cum D. — b. D ajoute esset rendu nécessaire par la leçon précédente 
cum. — c. Radulphus D. — d. Remensis D. 



1. Cf. Lih. III Regum, XIV, 13 : «... quia inventus est super eo sermo 
bonus a Domino Deo Israël... » 

2. Raoul le Vert, trésorier de la cathédrale de Reims, élu par les cha- 
noines contre le candidat royal Gervais, qu'une partie du chapitre intro- 
nisa. Raoul le Vert, confirmé par Pascal II, fut définitivement reconnu 
en 1108. Quant à son concurrent Gervais, il finit par abandonner même 
l'état ecclésiastique ; il devint comte de Rethel et épousa la fille du pcr- 
sonnag^e dont parle Guibert, Elisabeth, fille du comte Godefroi du Naniur 
et de Sybille de Porcien. Raoul le Vert est mort en 112* (Gall. Christ.^ 
t. IX, col. 80-82). 



VEN. GLIBERTI VlTiE LIMER 111 177 

officia impendisset, inter missas sermonem habuit de execra- 
bilibus communiisillis, in quibus contra jus et fas violenter 
servi a dominorum jure se subtrahunt. « Servi, inquit apos- 
tolus, subditi estote in omni timoré dominis K » Et ne servi 
causentur duritiam vel avaritiam dominorum, adhuc au- 
diant : « Et non tantum bonis et modestis, sed et discolis -. » 
Plane in autenticis^ canonibus damnantur anathemate, qui 
servos dominis religionis causa docuerint inobedire, aut 
quovis subterfugere^, nedum resistere -K Undeet illud argu- 
mento est, quod neque ad clerum, neque ad sacros ordi- 
nes, non ad monachatum quispiam recipitur, nisi qui 
exors a servitio habeatur '* ; receptus autem, neutiquam 
contra exigentes dominos teneatur. De qua re etiam mul- 
totiens in regia curia , sœpius '^ alias in diversis conventibus 
disputa vit. Hœc per prœoccupationem diximus, jam nunc 
rétrograde ad ordinem redeamus. 



fCAPUï XI] 

Perpensa ^ igitur scelestissimi cives perpetrati quantitate 
facinoris, magno extabuere metu, regium pertimescentes ju- 
dicium ; undequi medicinamqmereredebuerunt, suo vulnus 
vulneri addiderunt. Thomam'» enim Codiciacensis^, ut dici- 

a. authenticis D. — b. Gorr. de D. supterfugere B. — c. Début du 7" 
passage de Du. — d. Codiciasensis Du, D. 

1. I Pétri Epist.^ II, 18 : «Servi subditi estote in omni timoré dominis, 
non tantum bonis et modestis sed etiam dysçolis. » 

2. Ibidem. 

3. En particulier au concile de Ganjçra, vers 321 (Wetzeret Weltc, A'tr- 
chenlexikojij t. V, col. 92-93; Hefele, Conciliengesch., t. ï, p. 777 sq.), 
can. 3 (Mansi, Ampl. Coll., t. II, col. 1102). 

4. V. p. 168, n. 2. 

5. GuiDcrt peut faire ici allusion au jugement très intéressant rendu par 
révêque de Soissons, Lisiard, en 1118, touchant l'élévation à la cléricature 
de serfs du roi (Luchaire, Annales^ n" 2i0, p. 116-117). 

6. Thomas de Marie, fils d'Ade de Roucy et d'Enguerrand de Coucy, 
« qui dicebatur pater, » ajoute 3uger (éd. Molinier, p. 15), en faisant allu- 
sion aux mésaventures conjugales d'Enguerrand, qui semble en elTet avoir 
abdiqué tous ses devoirs de père dans la suite, puisque, comme Guibcrt 

Ven. Guiberti vila. 12 



178 VKN. GUIBERTI VITiE LIBER III 

tur, Ingelranni^ filium, cui erat castellum Marna *, praesi- 
dium ad sui contra regios impetus- defensionem accersire 
disponunt. Is ab ineunte adolescentia prœdas de pauperi- 
bus et Hierosolimitanis'^ peregrinis faciens, et incestuosis 
matrimoniis coalescens, ad innumerabilium^ hominum exi- 
tiunipluriniam visusest attigisse potentiam. Gujus crudeli- 
tas nostris est in tantum saeculis^ inaudita, ut aliqui, qui 
etiam crudeles putantur, mitiores videantur in nece pecu- 
dum, quam iste in hominum 2. Nam non modo eos gladio 
simpliciter et pro certo, ut fîeri solet, reatu interimit, sed 
horrendis exearnificando suppliciis. Cum enim captos ad 

a. manque B (Du, D). — b. Ilierosolymitanis Du, D. — c. innumerabilem 
Du. — d. seculis Du, D. 



nous l'apprend, il fit une guerre déclarée à Thomas et le déshérita (c. xiv). 
La terre de Marie, qui a donné son nom à Thomas, lui venait de sa mère 
(Su|?er, loc. cit.). Il paraît avoir été en Terre-Sainte et commença ses 
déprédations en Picardie vers 1101 {Art de vérifier les dates, t. II, p. 716). 
On a déjà vu Texpédition entreprise contre lui en 1104 (1. III, c.xi); Gui- 
bert nous donne ensuite sur lui un certain nombre de renseignements jus- 
qu'au chapitre xvi de ce livre. Mais il ne nous renseigne pas sur les 
événements concernant Thomas après les événements d'Amiens (I. III, 
c. xv). On sait qu'il devint sire de Goucy et de Boves et comte d'Amiens 
en 1116. Suger nous apprend que, en 1128 ou en 1130, Louis VI parvint à 
détruire sa malfaisante puissance (op. cit.^ p. 114-117). Il mourut l'une de 
ces deux aimées [Art de vérifier les dates, t. II, p. 717), et fut enterré sous la 
tour de l'église de Nogcnt, jusqu'au jour où son arrière-petit-fils, Enguer- 
rand 111, opéra, en 1219, sa translation dans le chœur de la nouvelle église 
bâtie par Hobert II (Du Plessis, op. cit., p. 45, et P. J.,n*' 35). La plupart des 
textes concernant Thomas de Marie sont donnés par Duchesne, op. cit., 
P. J.,1. IV, p. 332-334. — Il aeu plusieurs femmes : Ide, fille de Baudouin II de 
Hainaut, dont il lui naquit deux filles ; une seconde, dont le nom est 
inconnu, et qui lui apporta en dot le château de Montaigu (v. p. 172, n. 1); 
Mélisende, fille du sire de Crécyet de Nouvion, morte vers 1147, et dont il 
eut deux iils : Enguerrand de Boves et Robert d'Amiens, et une fille. — La 
Morlière, cité par J. Moreau {Aotice sur les sires de Coucy, p. 134), dit, à 
propos des reproches formulés contre Thomas de Marie : « Ces anciens abbez, 
nommément ce Guibert, ne piquent moins dangereusement par la langue 
que les scorpions par la queue. » Sans doute, on peut constater un certain 
respect de Thomas justement pour l'église de Nogent, à qui il accorda une 
sorte de diplôme d'immunité (Dachery, Notée, p. 656 ; Du Plessis, op. cit., 
P. J., n° XVI, p. 137) ; mais il a volé les biens des églises comme les biens 
des particuliers, ainsi qu'en témoignent les restitutions consenties à sa 
mort par sa veuve Mélisende (Poupardin, op. cit., xï°* XXI et XXII, p. 38 et 
40. M. Poupardin ne signale pas les éditions de ces deux chartes par 
Durhesne, op. cit., P.-J., 1. VI, p. 335-336), et c'est à juste titre que Suger 
le flagelle de ces mots : « Homo perditissimus Deo et hominibus infestas » 
{op. cit., p. 15). 11 avait néanmoins pris part à la première croisade et 
s'était signalé aux sièges de Nicée et de Jérusalem. 

1. Marie, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton. 

2. ( juibert écrit avant la mort de Thomas, comme en témoigne ce passage. 



^ 



VEN. GUIBERTI VlTiS LIBER lll 171) 

redemptionem quoslibet cogeret, hos testiculis appendebat 
propria aliquotiens manu, quibus sa^pe corporea mole abrup- 
tis, eruptio pariter vitalium non tardabat ; alteri suspenso 
per poUices aut peripsapudenda, saxo etiam superposito 
humeros comprimebat, et ipse subter obambulans •', eum 
quod habere non poterant ^ al) eis extorquere nonposset, fusti- 
bus super eorum corpora tamdiu^ bachabatur^^, donec ei pla- 
centia sponderent, aut in pœnis morerentur. Diei ab ullo 
non potest, quot in ejus carceribus famé, tabo, crueiatibus, 
et in ejus vineulis expirarunt^. Certe ante hos duos annos, 
cum in Montem Suessonicum * contra quosdam rusticos 
opem cuidam laturus abisset, très ex illis in quadam se 
oeculuere ^ cavea ; eumque ad ora spelei cum lancea deve- 
nisset, unius ex eis ori telum appodians sic impegit, ut 
interaneis terebratis per podicem ferrum lanceur reddere- 
tur. Quid prosequor infinita ? Per ipsum duo inibi residui 
, periere. Quidam etiam de captivis saucius proficisci non 
poterat. Interrogat hominem, cur non céleri gradu grade- 
returfl^. Ille se non posse ^espondit'^ « Sta, inquit, ego 
faciam, ut œgre properes » , equoque desiliens, gladio ei 
utrumque succidit pedem, unde et mortuus est. Frustra 
contexam hujusmodi pestes, cum alias nos maneat^ non 
minor occasio referendi. Ad rem veniam. 

Ipse Gerardi interfectores diu sub excommunicatione 
retinuit, diu fovit, neminem non sceleratissimum coluit, 
cui illud Salustianum ^ potius quam Catilinfe congruit, 
quia gratis malus atque crudelis erat. Ad hune ergo pro 
cumule malorum dirigentes, et, ut ad se veniret seque con- 

a. ambulansiyu. — b. paierai Du, D. — c. tandiu Du. — d. bacchahatur 
D. — e. expiraverunt Du. — f. Gorr. de D. oculuere H. — g. gradiretur 
Du. — h. respondit se non posse D. — i. Lacune, ou corriger nos en 
nabis . 

1. Aujourd'hui lieu-dit de la commune de Serches, canton de Bi-aine, 
arr. de Soissons, dép. de l'Aisne. Le Mont de Soissons relevant de la sei- 
gneurie de Pierrefonds, c'est sans doute au comte de Soissons que Thomas 
de Marie portait aide. 

2. Guibert fait ici allusion au c. xv du De Catilinœ conjiiratione (éd. 
K. Dietsch (Teubner), p. 7-8). 



180 VEN. GL'lBERTl VITiS LIBER III 

tra regem tueretur, orantes, tandem venientem in urbe 
recipiunt. Gum ille, auditis eorum precibus, consuluisset 
suos, quid sibi facto opus esset, responderunt unanimes in 
tanta retentione urbis suas sibi contra regem non sufficere 
vires. Quod oraculum insanis hominibus, quandiu^ in sua 
ipsorum urbe erat, propalare non ausus, dixit eis ut egre- 
derentur in campum, inibi retecturus consilium ; quibus 
ferme milliario ab urbe digressis infert : « Givitas haec cum 
caput regni sit^', non potest contra regem a me teneri. 
Quod si regia arma veremini, in terram meam me sequen- 
tes, me patrono et amico utimini. » Quo dictu consterna- 
tissimos reddidit. Mox ergo metu perpétra ti facinoris ameu- 
tes, et regem suis cervicibus imminere putantes, innumera- 
bile cum eo vulgus aufugiunt. Et Teudegaldus ille peremp- 
tor episcopi, qui lacunariaetfornices ecclesiœ beati Vincen- 
tii, claustralesque recessus, fugitivos quos occideret quae- 
rendo, exerLo gladio rimabatur, qui, episcopalera annulum 
digito prœferens, se prœsulem testabatur, is cum suis com- 
plicibus non ausus urbem repetere, Thomam pêne vacuus - 
sequebatur. Thomas autem Guillelmum^, lilium Haduini, et 
alios captos liberarat in urbe ; is enim expers Gerardi pro- 
ditionis extiterat. At fama, pegasea celeritate transfusa, 
vicinorum rurum homines ac oppidanos exsuscitat, vacuam 
habitatoribus fereiis urbem. Tune quique pagenses ad soli- 
tariam proruunt civitatem, domosque plenas, nemine 
defensante, pra^occupant ; cives plane cum essent opulenti, 
habitu se pauperes ostendebant : oculos enim procerum 
adversum se irritare nolebant^. 

Eo ^ tempore illa illegitima Ingelranni praedicti et inces- 

a. quâdin D. — b. manque B. — c. Corr. de Du, D. Guillemum B. — 
d. Fin du 1' passage de Du. — e. Début du 4° passage de Du. 



1. C'est eu effet autour de Laon que se déroulèrent les luttes qui se 
sont engagées sous les derniers Carolingiens. Thomas de Marie apprécie ici 
fort exactement la situation politique et stratégique de Laon, à un moment 
où Paris n'est pas encore la capitale du royaume de France. Cf. aussi 
le c. XIV, siib fine. 

2. Dans le sens de seul. 



VEN. GUIBERTI YITM LIBER Ul ISl 

tuosa uxor, cum jam sub specie continentiœ pro senio et 
corporis mole aspernaretur Ingelrannum, veteri tamen 
amasiorjim usu carere non poterat. Unde et juvenem ido- 
neum cum amaret, et eam Ingelrannus ab ejus omnino 
confabulatione arceret, tantis repente hominem lenoeiniis 
dementavit, ut eum ad se accersiret, in domo sua statueret, 
^filiam suam parvulam ^ ad palliandos amores nefarios pac- 
tis sponsalibus daret, defensoremque ternr» smv contra 
Thomam, quem irremediabiliter ipse, qui dicebatur pater, 
oderat, et quem prorsus exhaeredare ^ volebat, faceret. Iste 
cum ea tempestate Codiciaci esset, et hostem se Thomœ 
futurum omnibus modis declararet, census ^ tamen deesset 
unde tanta praesumeret, accidit ei hujus fortunœ successus. 
Audientes autem Ingelrannus et Guido (sic enim vocaba- 
tur) Thomam ab urbe digressum populumque secutum, 
Laudunum adeunt, sine hominibus domos omni ubertate 
refertas inveniunt. Quorum tanta copia fuit, ut, si caute ab 
iis qui prœerant custodiretur, ne prodige a parasitis ac 
furibus detraheretur, frustra adversus prœdictum juvenem 
exterminandum niteretur, neque ipse ullam in vita sua ino- 
piam pateretur^. Quis enim dicat, aut dicens fidem faciat, 
quid pecuniarum, quid vestium, quid in omni specie victua- 
lium ibi sit repertum ? Cum enim rustica manus et subur- 
bani, quin etiam Montiacutani et Petripontenses ^, Ferani ^ 
quoque hue venerint, antequam Codiciacenses'^, mirum dictu 
est ! quid priores invenerint, quid tulerint, cum nostri 
recentiores cum^tardius advenissent, munda omnia et quasi 
illibata se reperisse jactaverint ? Sed quid pensi ac mode- 
rati apud helluones et scurras ? Vinum et triticum quasi 
repertitium non habebat precium^^, et cum taies non habe- 

a. et Du. — b. exheredare Du. — c. Fin du 4* passajçc de Du. — d. Codin- 
censes D. — e. manque D. —f. pretium D. 

1. Nous ne savons rien que ce que dit ici Guibert sur cette fille d'En- 
guerrand. 

2. = Fonds en argent. 

3. Pierrepont, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, cant. de Marie. 

4. La Fère, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton. 



182 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III 

rent vectigalia ibidem, libidine dilapidabantur horrenda. 
Cœpit ergo inter eos ex proventu rapinarum oboriri con- 
tentio, et a quibusque quaelibet rapta minoribus ad poten- 
tiorum jura transibant^; duobuscerte, si tertius obviaret, 
spoliabatur. Erat itaque miserrimus urbis status : hi 
qui ab urbe profugerant, domos elericorum et procerura 
quos oderant, diripuerant atque incenderant ; at modo 
residui proceres profugarum usque ad confos, seras * et 
pessulos omni substantia atque utensilibus addemnabant. 
Non ergo ne monachus quidem ullus tuto poterat ingredi 
urbem vel egredi, quin aut equo privaretur, aut propriis 
induviis nudaretur. Ad Sanctum Vincentium sontes inson- 
tesque cum peeulio multo coierant. Quid, Domine Deus, 
gladiorum exertum est super monachos, non tam census 
quam personas volentes M Ibi Guillelmus^, Haduini filius, 
immemor sibi a Dec liberationis indultœ, quendam ^ suum 
compatrem, cui mox spoponderat immunitatem membro- 

rum et vitae, et ad se ex fide collegerat, teneri a suis^ 

Guinimari et Raineri procerum, qui caesi erant, et damnari 
permisit. A fîlio enim praefati castellani ad equi eaudam 
pedibus alligatus, brevique tractu cerebrum cum fudisset, 
furcis illatus est. Vocabatur autem is Robertus cogno- 
mento Manducans, vir dives et probus. At dispensator 
vicedomini, de quo supra diximus^, qui vocabatur, ni 
fallor, Ebrardus, qui cum quo, die ipso, comederat, servus 
dominum perdideràt, evectus est in sublime. His generibus 
mortium et alii sunt exacti. Inextricabile est quœ in ever- 
sorum vel ineversorum f punitione geri ubique contigerit 
explicare. Sciendum autem, quia, die postero necis factœ, 
Thomas venit in urbem, hoc est feria sexta, sabbatoque 

a. transihatB (et D). — b. confosceras D. Cf. Du Gange, Gloss., 111,595' 
col. 1, proposant la correction à Dachery, gonfos^ seras. — c. Corr. de 
D. Guillemiis B. — d. quemdam D. — e. Lacune. D propose servis. —{• 
inversorum D. 



1. Anacoluthe. Guibert veut dire qu'on a souvent menacé les moines 
tant par haine de leurs personnes, que par désir de leurs biens. 

2. Cf. p. 166 et 171. 



M 



VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER UI 183 

recesserit, et in ipsa dominica tanti facinoris niox Deus 
pœnasincusserit. Facta* sunt haec anno incarnationis Doini- 
nicae millesinio centesimo duodecimo, feria sexta paschali, 
tertio calendas maii * . 

Nimirum ipse episcopus infinitie levitatis erat, ut etiam, 
si quae inepta ac secularia cogitaret, facillime lingua absol- 
veret. Certe vidi illam meam quam pra3libavi consobrinam, 
cum nuper in urbe nupta, quo pudoratius poterat, se haberet, 
ille etiam, me audiente, eam lacerare^, merdosamatque rusti- 
cam appellare^, quia se ab exterorum colloquiis ac visibus 
absentabat, quia^ se eimore caeterarum nullatenus ingerebat. 
Plane et librum quendam^ de Hierosolymitana expeditione 
conscripseram^, quod cum videre gestisset, eique illatus 
fuisset, tantopere exosum habuit, quoniam domini mei 
Suessorum episcopi Lisiardi*^ nomine proeinium/" operis 
insignitum vidit'*, ut deinceps nequaquam légère dignare- 
tur, cum caetera opuscula mea, etsi^^ ultra omnem valen- 
tiam meam, appretiaretur. Et cum effîcax videretur in ela- 
borandis opibus, totum subito expendebat in causis inuti- 
libus. Sed mala ista cum hujus temporibus praematurue- 
runt. 

Sciendum est, quia non solum in isto, sed ex aliorum, 

a. b* passade de Du. — b. manque D. — c. appellavil D. — d. ac I). — 
c. quemdam D. — /*. proœmium D. — g. et se B (et D'. Correclion proposi'^e 
par Guizot, Coll., t. A, p. 70, n. 1. 



1. La date donnée par (îuibert n'est pas exacte, puisque la feria VI 
tombe le 26 avril et qu il est ici question du 29. Les obituaires mêmes de lu 
cathédrale de Laon ne présentent pas la même date, celui de la Hibl. nat., 
lat. 9226, f''34 v*», donnant le 6 des kalendes de mai = 26 avril, celui de Laon, 
le 7 =: 25 avril (cf. p. 23;')). Deux sources postérieures donnent enfin des 
indications ditTérentes : le chanoine anonyme de Laon, le 8 = 24 avril 
(Dachery, Notœ, p. 659) ; Herman de Laon, Minicnla S. Mariœ Landii- 
nensis^ f, 1, le cinquième jour de la semaine pascale = 25 avril, c'est-à- 
dire le jeudi de Pâques de Vannée 1 112 (cf. Hist. lilt., t. X, p. i49). 

2. Ce passajçe sert en partie à fixer la date de composition des Gesta 
Dei per Francos (v. l'Introduction, p. xxi). 

3 Lisiard de Oépy, prévôt de la cathédrale de Soissons, devint évêque 
de cette ville en 1108, et mourut le 18 octobre 1126 {GalL Christ., t. IX, 
col. 355-357). 

4. Dédicace des Gesta Dei per Francos iv. \ Introduction, p. xxi\ 



184 VKN. GUIBERTI VIT.K LIHKR 111 

imo totius populi summa '** iniquitate increverunt. Nam in 
tota Francia qualia apud Laudunenses nusquam scelera 
contigerunt. Parvissimo enim antequam ista fièrent tem- 
pore, presbyter quidam in propria domo a puero, quem 
familiariorem habebat, cum sederet ad prunas a tergo per- 
eussus interiit. Gujus corpus il le sumens, in cameram secre- 
tiorem recondidit et a foris asseravit. Gumque vicini^per 
aliquot dies non viso domino, quonam abisset, a famulo 
quaîrerent, mentiebatur nescio quorsum hominem expe- 
tisse negotia. Et cum pne fœtoris insolentia inter aedes 
foveri non posset, collecta ille domini substantia, cadaver 
in camino domus super cineres prono ore composuit, et 
instrumentum desuper pendens, quod siccatorias ^ vocant, 
super eum dejecit, ut putaretur, quia sic eum niachinfe 
casus obtuderit ; sicque cum rébus aufugit. 

Decani 2 quoque non longe ante calendas suie dioceseos ^ 
presbyterorumagebant causas'^. Gumque quidam Burgundus 
presbyter, loquax nimis et promptulus, contiguum sibi 
presbyterum super quodam levi capitulo accusasset, pro ipsa 
culpa decanus ab eo sex nummos tantum exegit. Qui id 
damni satis superque iegre ferens, nocte cum Burgundus 
revertisset ad sua, presbyter qui denarios perdiderat insi- 
dias ipsi tetenderat. Qui cum domus sme gradus cum 
lucerna ascenderet, ille eum a posterioribus in occipitio 
clava percussit, qui ex ictu intestatus occubuit. 

Alter quidam Exosimi -^ ipse presbyter, cum haberet pres- 
byterum missarum solemnia agentem altaribusque prae- 
sentem, a quodam suo apparitore sagitta feriri manda vit. 
Qui percussus etsi non interiit, instlgator tamen ac opifex 
non sine interimendi affectu fuit, nec homicidii, et sacrile- 
gii, apud christianos, inauditi^ crimine caruit. 

a. snmma popnli D. — b. manque D. — c. diocesiBos D. — d. manque B 
(et D). — e. Gorr. de H (et D). manda t i exponcluéX. 

1. S'agit-il ici d'un sécateur ou d'un st'choir pour fumer la viande? 

2. Sur la juridiction des doyens ou archiprctrcs ruraux, cf. Luchaire, 
Manuel, p. 17; P. Viollet, Ifist. des Inst., t. I, p. 355. 

3. Pas plus que Dachery, je ne suis parvenu à identifier cette localité. 
Peut-être est-ce Essommes (dép. de l'Aisne, cant. de Château-Thierry : 
mais Malton, op. cit., p. 100-101. ne cite pas cette forme ancienne. 



YEN. (lUlBKRTl VITJ^ LIBER III 183 

Referuntur et alla sub eodem lempoi e atque pago per- 
petrata. 

Apparuere et visiones malum quod pnetulimus pnesa- 
gantes. Visum est cuidam super Lauduiiam lunarem eeci- 
disse globum, quod signilîcat repentinum venturum urbi 
defectum. Cuidam quoque ex nostris visum est ante genua 
crucifixi in ecclesia Beatap Mariae très ingentes seriatim 
trabes oppositas. Locus autem in quo Gerardus interiit 
cruore videbatur opertus. Crucilîxus eminentiorem ecclesiîe 
personam signifîcavit, cui vere terna trabes obstitit, dum 
pravus introitus ^, et peccatum, quod in Gerardo et ad 
ultimum in plèbe commiserat, ingens fini ejus offendicu- 
lum praebuit. Locus ille in quo obierat sanguine tegebatur, 
dum perpetrata malignitas nuUa j^œnitudine abolebatur. 

Audiebantur prœterea, sicut a monaehis Sancti Vincen- 
tii didici, et tumultus quidam, ut [putabatur, malignorum 
spirituum, et species incendiorum in aère nocturnis horis 
in urbe. Natus est etiam ante aliquot dies puergeminus a" 
clune superius ibidem, duo scilicet habens capita, duo 
usque ad renés eum suis brachiis habens corpora : duplex 
ergo superius, inferius simplex erat. Baptisatus^ itaque tri- 
duo quoque vixit. Multa denique et visa sunt et contigere 
portenta, dequibus minime ambigebatur, quod^ prœcinerent 
malum illud maximum quod sequebatur. 

[CAPUT XII] 

Postquam, sopito aliquantisper turbine, ecclesia cœpit 
pedetentim clericorum restaura ri studio, quoniam igitur 
paries ille, quo Gerardus^..., propter vim incendii caeteris 
debilitatior videbatur, arcus quosdam inter ipsum parie- 

a. manque D. — b. Baptizatns D. — c. quin D. — d. Lacune D. propose 
interfectus est. 



t. Guibert fait allusion à la façon peu canonique dontGaudri était par- 
venu à révêché de Laon. 



L 



186 YEN. GUIBERTI VITJE LIBER III 

tem médium, qui exustior fuerat, et exteriorem œdem 
immodicis sumptibus peregerunt. Cumque quadam nocte 
fragor ingens increpuisset, tonitrus impulsu fulminis ita 
concussus est, ut juncti parieti dirimerentur arcus, et paries 
in partem redderetur acclivis, et necessario jam destrui 
oporteret ab imis. Et, o mirum Dei judicium ! quid de his, 
Domine, tua censet severitas, qui Jiominem tibi astantem 
quoquo modo te orantem puniere*,si insensibilem sub quo 
haec sunt acta parietem non concessum estindemnem esse? 
Nec id injuria fuit, ut tantam injuria m aegre tuleris, 
Domine. Certe si inimicus meus veniam petendi causa 
genibus meis jaceret effusus et a suo hoste ante meos peri- 
meretur pedes, ob contumeliam mihi factam plane omnis 
mea erga eum animositas illico sopiretur : hoc nos homi- 
nes, at^ tu potissimum vena clementiœ, Deus. Si tu infan- 
tes tui prorsus ignaros sub Herode coronas \ solum quia 
causa perniciei eorum *tu fueras, putandumne est quod 
pênes hune, licet peccatorem, licet immeritum, ad tui 
nominis vilipensionem occisum, obdurare te queas? Non 
est hoc tuum, infinita pietas. 

Interea secundum illum qualemcumque morem ad cor- 
rogandas pecunias cœperunt feretra et sanctorum reliquiae 
circumferri -. Unde factum est, ut pius ille arbiter, qui 

a. punire D qui propose d'ajouter voluisti ou permisisti. — b. et D. 



1. Cf. Matth., II, 16. 

2. L'usage de ces exhibitions de reliques est général au xii* siècle ; c'était 
un excellent moyen pour les églises de se constituer des fonds. Il n'em- 
pêche que Guibert y est profondément hostile. Il a développé ses critiques 
dans le De pignorihus^ analysé par A. Lefranc dans Et. dltist. du moyen 
âge dédiées d G. Monod, Paris, 1896, in-8, p. 286-306. Dans les Gesta Dei 
per Francos (Hist. occid. des crois. ^ p. 695 A), Guibert insiste déjà sur 
cette idée (je dis déjà, le De pignoribus étant postérieur) : « Et con- 
siderandus etiam, sub hac occasione, plurimus quidem, scd non perni- 
ciosus error. qui gallicanas praecipue de sanctorum corporibus oosedit 
ecclesias ; istis illum, istis eumdem, seu martyrem, seu confessorem se 
habere jactantibus, cum duo loca non valeat occupare integer unus. Quod 
totum contentionis malum inde sumit originem quod sancti non permit- 
tuntur habere débita? et immutabilis sepulturic quietem. >» Un point sur 
lequel les réserves de Guibert auraient pu s'exercer, c'est le fait que les 
châsses de la cathédrale aient pu échapper à l'incendie, puis au pillage. — 
On sait qu'il existe un autre texte concernant le voyage en question : ce 



.^^ 



YEN. GUIBERTI VITJE LIBER 111 187 

quos hinc corripit, illinc misericorditer consolatur, multa 
qua ibant miracula exhiberet. Erat autem magnifîcum phi- 
lacterium quiddam, quod ferebatur cum aliqua cujuslibet 
memoriae theca, in quo de camisia matris Virginis * et de 
spongia ori Salvatoris illata, etde cruce ipsius — si de capil- 
lis ejusdem Dominae nostrœ nescio^ — continetur; est autem 
ex auro et lapidibus, et versus auro insculpti mysteria 
interna cantantes. 

In pagum itaque Turonicum secunda sua profectione 
venientes, cujusdam pr^edonis municipium, quod Busen- 
ciacus ^ -^ dicitur, attigerunt, et sermonem de calamitate 
ecclesiae suœ inter alia ad populum habuerunt. Gumque 
pnesensissent clerici nostri, quod dominas et oppidani 
ejus malos animos gérèrent ad verbum, et exeuntes de eas- 
tello diripere destinarent, in arto^** positus is, qui declamandi 
habebat oflîcium, licet fidem eoruni qune spondebat non 
haberet, tamen astanti populo, ait : « Si est animus infir- 

â. Busensiacus D. — b. arcto D, qui pense qu'on peut également corriger 
en alto. 



sont les Miracula S. Marisa Laudunensis, du moine Ilerman, publiés par 
Dachery et par Migne en appendice à Guiberi de Notent. La version de 
Guibert est bien plus courte et moins précise, mais tout de môme plus 
vivante et empreinte d'une véritable ironie ( v. la n. 3 ). Guibert et 
Herman ne racontent point tous deux les mêmes faits, et il y a entre 
eux certaines divergences. Herman a l'avantage de dater exactement 
les translations, car il y en eut deux : la première fois, sept cha- 
noines et six laïques sont désignés ; ils partent le cinquième jour avant 
la Pentecôte, dans Toctave de l'Ascension [1112] (c'est-à-dire le 4 juin 1112|, 
et ils restent en route jusqu'à la Saint Mathieu, le 21 septembre (I. i, c. m). 
Après rhiver, passé à Laon, les châsses repartent, portées par neuf clercs, 
le vendredi avant les Rameaux, ou le 2S mars 1113, pour revenir en sep- 
tembre, vers la Nativité de N.-D., le 8 septembre (1. ii, c. i). J'ai calculé 
ces dates sur les années 1112 et 1113 qui ne sont pas nommément 
données par Herman. 

1. Relique très fréquente au moyen âge. Cf. p. 61, n. 2. 

2. A. Lefranc, toc. ait., p. 295, note avec raison l'ironie profonde de 
Guibert, qui ne sait pas au juste si ce sont des cheveux de la Vierge qu'il 
s'agit. De même, dans le De pignoribus, 1. m, c. m, il parle à peu près de 
la même façon du lait de la Vierge conservé à Laon. Or, on a vu partout 
que Guibert a une grande piété pour la Sainte Vierge ; c'est donc vraiment 
que sa piété est d'une essence supérieure à celle de ses contemporains. 

3. Buzançais, dép. de l'Indre, arr. de Ghàteauroux, ch.-l. de cant., et non 
Beaugency. Ce miracle est rapporté par Herman, 1. i, c. ni, dans Migne, 
P. L., t. 156, col. 969. 

4. Élévation naturelle ou jubé. 



188 VEN. GUIBERTI V1TJ2 LIBER IIl 

mus in vobis, accédai ad sacras reliquias, et haustis latici- 
bus, quos reliquiœ attigerint, profecto sanabitur*. » Tune 
lœtus dominus ejusque castrenses, dum eos aestimant ex 
suo ipsorum verbo pro mendacibus capiendos, offerunt ei 
puerum mutum et surdum, annos natum circiter viginti. 
Dici non potest ab aliquo sub quanto periculo et angore 
tune clerici constiterunt. At, cum altis communem Domi- 
nam cum suo unico Jesu Domino exorantes suspiriis, epo- 
tis sacris aquis, interrogatur a trépidante presbytero, nes- 
cio quod verbum. Gui, ille mox absolute non ad verba 
interrogata respondit, sed eadem quœ presbyter verba 
dixit. Qui enim nunquam^ audierat quid diceret, nisi 
quod dicebatur, ignorabat. Quid immorer ? In pau- 
pere oppido corda confestim seipsis largiora fuerunt : 
oppidi unum dominus quem solum habebat equum mox 
praebuit, cum caeterorum munifîcentia suas pêne possibili- 
tates excederet. Quorum ergo proditores esse voluerant, 
horum, cum magnis lacrymis Deum adjutorem laudantium, 
sic fuere prosecutores, ut juvenem, qui sanatus fuerat, 
perpetuo sanctarum^reliquiarum contubernio manciparent ; 
quem ego in hac nostra Novigenti ecclesia hebetem et ad 
omnia dicenda et intelligenda rudem vidi. Qui fidelis 
tanti miraculi circumlator, in tali executione non multum 
post tempus diem obiit 2. 

In Andegavensi urbe fœmina quaedam erat, quœ puellula 
nupserat ; in qua pueraria setate annulum^ quem digitulo 
inseruerat, irretractabiliter, ut sic dicam, die noctuque 
insertum tenuerat. Juvencula igitur accedentibus annis in 
majorem carnulentiamexcrescente, etiam circa annulum hinc 
et^ inde caro protuberans metallum pêne contexerat, unde 

a. numquam D. — b. Sanclorum D. — c. annula B (et D). — d. manque D. 



1, Sur cette médication miraculeuse, cf. p. 219, n. 2. 

2. Cf. Herman, loc. cit., 1, i, c. ix, col. 970. Herman nous donne le nom 
du miraculé : il s'appelait Chrétien. Herman affirme que Chrétien est 
demeuré à Laon chez l'archidiacre Gui. C'est donc comme visiteur de 
l'abbaye de Nogent que Guibert l'aurait vu. 



VEN. GLIBERTI VlTJfi LIBEU III 189 

et eximendi eiiin a digito spes tota perierat. Advenientibus 
itaque sacris pigneribus, dum posi sermonem habitum cum 
cœteris mulieribus oblatura venisset, cum manum te ten- 
disse! ad reliquias argentum depositura quod tulerat, ere- 
puit annulus et sub manu ipsius ante sancta collabitur ^ . 
Quo viso populus, et maxime mulieres, quod iantam gra- 
tiam Mater Virgo fœminae illi contulerat, quod etiam ipsa 
petere non audebat, dici non potest quid nummorum popu- 
lus, quid potissimum fœminœ monilium annulorumque 
contulerint. Pagus Turonicus '** virtutum communis omnium 
Dominœ^jocundabatur odore respersus; at vero Andegaven- 
sis jactitabat se Dei Genitricem habere prap manibus. 

Alias, sed quo id actum sit oppido plane exprimere non 
possum, in eadem tamen diocesi ^ , ad quandam ^ honestam 
fœminam, diutissima nec minus desperata infirmitate 
detentam, ipsa summopere petente, reliquiœ delatœ sunt a 
clericis. Quas cum illa praecordialiter venerata fuisset, 
sacrisque unde dilutae fuerant potata laticibus, nec mora, 
Maria medicante, convaluit. Gumque sacra Dei debitis 
muneribus honorasse t, et portitor. sacrorum pedem a domus 
limine excessisset, ecce puer equo insidens, rhedamque 
trahens, angiporti médium, per quod transiturus fuerat, 
occupabat. Ad quem clericus : « Sta, inquit, donec sancta 
prœtereant. » Gumque prœterisset lator eorum, et ille 
caballum urgere cœpisset, ad repetitionem itineris nus- 
quam eniti potuit. Quo respiciens ille qui ferebat reliquias : 
« Vade, inquit, in nomine Domini. » Et hoc dicto equus 
pariter et rheda progreditur. Ecce quœ in Maria prœstas, 
quamque reverentiam sibi exigit^. 

a. Tiirconicus D. — h. Corr. de D. domine B. — c. diœcesi D. — d. 
quamdam D. 



1. Ce miracle n'est pas rapporté par Herman. Il se retrouve parmi les 
miracles de N.-D de Soissons de Hugues Farsit, Libellus... de mirticnlis, 
dans D. Germain, Hisloire de N.-D. de Soissona, Preuves, par. XXIII, 
p. 497). 

2. C'est probablement le miracle de Chartres raconté par Ilerman, op. 
cit., 1. I, c. XIII, col. 974. 



190 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III 

In tertia profectione, apud Nigellam * eos contigit deve- 
nire castellum. Habebat autem Radulfus* dominas castri 
ipsius - juvenem mutum et surdum in domo sua, quem et 
perhibebant divinandi scientiam, haud dubium quin a 
dsemonibus, habere : quem et ideo plurimum ferebatur 
amare. Sacrœ ergo reliquiae Castro invectae, satis tenuibus 
donariis sunt a populo honoratœ. Ille autem mutus et sur- 
dus, cui praefati muti et surdi per signifîcationes innotue- 
rat sanitas, immo et prsesentia videbatur, calceis suis cui- 
dam pauperi attributis, nudipes, et mente compuncta, 
Lehumnum monasterium ^ usque pignera sacra prosequi- 
tur. Cumque sub feretro interdiu excubaret, hora prandendi 
contigerat ; plurimis itaque clericorum euntibus esum, et 
parvo numéro ad custodiam rémanente sacrorum, cum et 
ipsi paululum extra ecclesiam déambula tum issent, rever- 
tentes inveniunt hominem solo stratum tantopere vexari, 
ut ab ore ipsius et auribus cruor cum magno fœtore pro- 
flueret. Quo clerici viso, et socios, qui pransum ierant, ad 
theatrum tantimiraculi accélérant. E spasmo^igiturrediens, 
a clericis^ an loqui valeat, nescio quibus verbis, interro- 
gando tentatur. Mox ille eadem quoe audierat a perconta- 
tôre ^ respondit. Infînitas cuncti glorias in sublime Deo 
tulerunt ; quis dicat jubilos? Denique ad Nigellam oppidum 
omnimodis precibus redire coguntur, ut quod sacris minus 
primo detulerant, integerrime suppleretur ; quod et eximie 
factum est. Et hic se clarifîcavit Domina, cujus Filius 
Deus, quœ hucusque distulerat naturœ dona consummat^. 

a. Radulphus D. — b. epasmo D. Guizot, Coll., t. X, p. 79, n. 1, propose la 
correction e spasmo. — c. clericos D. — d. perconctatore D. 



1. Il y a beaucoup de Nesle dans le N.-O. de la France, et on en trouve 
un même dans l'Aisne, cant. de Château-Thierry. 

2. S'il s'agit du NigelLa soissonnais, rappelons que Raoul de Nesle est 
apparenté au comte de Soissons, Ives, sire de Nesle (1146-78). Toutefois 
les auteurs de VArt de vérifier les dates, t. II, p. 729, repoussent l'idée que 
la mère d'Ivcs, Ramentrude, soit la femme de Raoul. 

3. Abbaye clunisienne de Lihons-en-Sangterre (Somme). 

4. Cf. Herman de Laon, loc. cit., 1. II, c. i, col. 973. Ilerman dit que ce 
miracle eut lieu au second voyage. Guibert tient pourtant comme Herman 
son récit des porteurs de chasse (v. p. 191, n. 1). 



VEN. GUIBERTI WITM LIBER 111 191 



[GAPUT XIII] « 

Exinde transmarinas petituri partes, cum se huic medi- 
terraneo oceano contulissent, opulentes quosdam merca- 
tores sub eadem classis evectione habentes, secundo quan- 
tum ad flamina œquore ferebantur^ Et ecce immanium, 
quos multum verebantur, piratarum conspiciunt sibi 
ingruere ex adverso salandras ^. Cumque remis undas ver- 
rentibus illi adnavigantes fluctuum cumulos prora divide- 
rent, vixque stadii interstitio a nostris absisterent, et 
sacrorum portitores cum epibatis^ '^ valde metuerent, consur- 
git in medio quidam nostras presbyter, et elevato phylac- 
terio, in quo reginse^ cœlorum pignera tenebantur, ex Filii 
et Matris nomine eis interdixit adventum. Nec mora pro 
imperio ad puppim rediere rates, nec minori sunt celeri- 
tate^... quam accelerare gestierant. Hinc laus apud libé- 
râtes, hinc gloria : mercatores bona? illi Mariai gratulabundi 
multa sibi obtulere pretia ^ . 

Igitur prospère devecti ad Anglos, cum ad Wintonien- 
sem ^ venissent urbem, plurima inibi miracula claruerunt. 
Apud Essecestriam ^ quoque non disparia contigerunt, 

a. Cap. XXI D. — b. e piralis D. — c. Corr. de B (et D). régis X. — d. 
Lacune. D propose expnlsi sunt. 

1. Sur le départ des reliques en Angleterre, cf. Ilermaii, loc. cit.^ 
1. II, c. I. D'après Ilerman (cf. p. 186, n. 2), les reliques n'ont fait que deux 
voyages. Faut-il interpréter lexpression de Guibert, au début du dernier 
paragraphe du chapitre précédent, in ierlia profeciione, dans le sens de 
départ ou dans le sens d'étape ? C'est ce qu'il est difllicile de dire. 

2. = Bateaux légers. Cf. la continuation de Guillaume de Tyr, dans Mar- 
tène, Ampl. Coll., t. V, p. 705. 

3. Ce mot d origine grecque désigne des soldats de marine Peu employé, 
Dachery n'a pas su le lire, d'où sa leçon e piralis. 

4. Cf. Herman, loc. cit., 1. II, c. iv. 

5. Winchester, ch.-l. du comté de Hampshire. Sur les miracles opérés 
à Winchester, cf. Ilerman, loc. cit., 1. II, c. vu, col. 978-979. Guibert ne 
parle pas des miracles qui ont eu lieu à Douvres, Cantorbery, Christchurch 
(c. v, VI, X et xi}. 

6. Exeter, ch'.-l. du comté de Devon. Cf. Herman, loc. cit., 1. II, c. xii. 
Herman rapporte encore d'autres miracles survenus à Salisbury (c. xiii) 
et ailleurs (c. xiv sq.), mais non celui qui occupe la suite de ce paragraphe 
de Guibert. 



192 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 111 

causasque plurimorum munerum effecerunt . Taceamus con- 
suetudinarias œgritudinum medicinas, insolita attingamus. 
Non enimode puricum ^ eorum scribimus, ipsi conscribant, 
nec facta viritim, sed quaeque prsedicatoria decerpimus. In 
omnibus pêne locis reverenter, ut competebat, excepti, 
eum ad vicum quendam^ venissent, non a presbytero intra 
ecclesiam, non a rusticis intra domos habitabiles admissi 
sunt ; duasinibi sine mansoribus œdes repererunt, in unam 
se et sua impedimenta omnia conferentes, alteram sacris 
reliquiis aptaverunt. Nequissimo itaque vulgo in sua con- 
tra divinas res pertinacia perdurante, in crastino, clerici 
cum ab illo rure migrassent, ecce tonitruorum crépi tus 
terrificum e nubibus fulmen expressit, quod decidens burgo 
illi irruit, et omnia quœ in illo fuerant habitacula in favil- 
lam vertit. Et, o Dei mira discretio ! cum duae illae^domus 
intersitœ aliis quœ ardebant essent domibus, illfe manse- 
runt ^, ut Deus evidens daret indicium propter irreveren- 
tiam, quam erga Dei Genitricem habuerunt, idem miseros 
homines passos incendium. At presbyter improbus, qui in 
barbaris, quos docere debuerat, crudelitatem auxerat, col- 
lecta suppellectili, quam ignibus cœlestibus se pneripuisse 
gaudebat, utrum ad flumen^nescio, an ad mare transiturus 
advexerat. Quo in loco cuncta qme congesserat et qmc 
transponere nitebatur, identidem fulmine sunt consumpta. 
Ita gens agrestis et incomposita ad Dei mysteriorum intel- 
ligentiam suis suppliciis est edocta. 

Ad aliud quoddam municipium vénérant, in quo cum ex 
opinioneet evidentia miraculorum, tum^ multiplex adsaiic- 
tas reliquias ferveret oblatio. Anglicus quidam ante eccle- 
siam positus dixit ad socium : « Eamus bibitum. » At ille : 
« Non habeo precium^". — Ego, ait, inferam. — Quonam, 
inquit, reperies? — Gonsidero, ait, hos clericos, qui men- 

a. quemdam I). — b. illœ duœ D. — c. manserant D. — d. fulmen B (et 
D). — e. Corr. de D. cum B. — f. pretium D. 

l. C'est-à-dire pi/rr/iicum. 



VKiN. GLIBERTI VlTiE LlBKll III 193 

dacio ac praestigiis^ tôt pecunias a fatuis eliciunt : ego plane 
quoquomodo'^ enitar, ut id ex ipsis meis contraham obso- 
niis. » Dixit, et ecclesiam ingreditur, ad consistorium, in quo 
locatae erant reliquiae, accedit, et simulans quod eas osculo 
venerari vellet, ore aj3posito denarios, qui oblati fuerant, 
labiis inhiantibus haurit. Inde regressus ad comparem : 
« Veni, ait, et compotemus, quia suffîciens potationis nos- 
trae pretium jam habemus. — Quo*^, inquit, quando^ illud 
non haberes, accepisti? — Ex his, ait, quœ illis imposto- 
ribusintra ecclesiam dantur, bucca mea abripiente, prœsump- 
si. — Maie, inquit, fecisti, quia^ sanctis illa tulisti. — Tace, 
inquit, et huic proximae tabernœ te confer. » Quid verbo- 
sior/"? Solem in oceanum penefl^ duxere bibentes. At ves- 
pera incumbente, ille qui nummos sacris subduxerat aris, 
ascensa equa, domum se regredi profite tur ; cumque nemus 
contiguum attigisset, facto laqueo, cuidam arbori se appen- 
dit, ubi fœde moriens oris sacrilegi pœnas pendit \. Ex mul- 
tis quœ apud Anglos Virgo imperiosa peregit, htec nos 
excepisse sufïiciat. 

Lauduni quoque postquam a corrogando redierant, dic- 
tum mihi a quodam bonœ indolis clerico est, cui materiei 
advehendœ offîcium fuerat delegatum ad tecta ecclesia^ 
reparanda, quia in subeundo monte inter boves unus las- 
sescendo defecerat, cumque plurimum clericus aestuaret 
bovem non reperiens, quem pro eo jugo fatigati inferret, 
ecce repente bos illo cursim se obtulit, et quasi ex indus- 
tria operi auxilium laturus advenit. Qui motu alacri cum 
carrum'* ad ecclesiam usque cum aliis perduxisset, clericus 
valde soUicitus* erat, cuinam bovem illum ignotum redde- 
ret. Qui mox ut solutus est, non ducem, nec qui se mina- 
ret expectavit, sed ocius'"' unde venerat, repedavit -, 

a. prqstigiis D. — b. quomodo D.— c. quo modo D. — d. En interligne B. 
quo modo X. cum D.— e. qui àD. — /*. verhosor B (et D). — g. manque D. 
— h. currum D. — i. solicitus D. — k. ocyus D. 

1. Cf. Herman, op. cit., 1. H, c. xx. 

2. C'est en efTet avec des bœufs auc les entrepreneurs de la reconstruc- 
tion de la cathédrale amenèrent sur le plateau les matériaux nécessaires. On 

Ven. Guiberli ci la. \:\ 



MI.'- . 



194 YEN. GLIBERTI \ITM LIBER 111 

Is ipse etiam, qui hoc mihi retulit, id pariter quoque 
narravit, quia videlicet die illa, qua Gualdricus^ episcopus, 
disposita nece Gerardi, Romae proficisci cœperat, ipse post 
sacerdotem ad missas stabat (erat enim diaconus), cum 
repente die admodum serena nec flabris ullis flantibus, 
aquila ex ea deaurata, quae arcae sanctorum feretra conti- 
nenti supererat, saltum faciens quasi violenter impulsa 
ruit. Ex quo eventu tune quidem taies conjecturas habue- 
runt, quasi principalis pars loci, episcopus scilicet, moritu- 
rus esset. At vero nos et ha?c eadem forsitan significata 
senti mus, et dignitatem urbis, quse specialiter inter urbes 
Franciiiî totius est regia, misse, inio magis ruituram esse 
putamus. In illo enim, quod retulimus, civitatis dis- 
crimine, rex ipse, cujus avaricia ^ provenerat, nec semel eam 
quidem revisit. Prœpositus etiam regius, conscius nequi- 
tia? perpetrandœ, paucis horis antequam oborta seditio 
committeret urbem, praemissa concubina et liberis, ex 
urbe recessit, et, antequam tria vel quatuor milliaria pere- 
gisset, eandem ^ vidit ignibus conilagrari. 



[CAPUT XIVJ 

Igitui* exacto his modis episcopo, de eligendo altero 
regias aures appellere cœperunt. Datur ei, nulla electione 
pnrmissa, quidam Aurelianensis decanus; cujjus decaniam 
quia referendarius ^ régis quidam Stephanus ambiebat, 
qui episcopus esse non poterat, ipsi a rege episcopatum 

a. Gaaldrius D. — b. âvaritia D. — c. eamdem D. 



sait que leur gratitude s'est manifestée d'une façon curieuse par la sculpture 
de huit têtes de bœufs colossaux qui surplombent la cathédrale actuelle 
du xii" siècle, du haut des tourelles des tours de la façade (cf. Em. Lambris, 
La calh. de Laon, dans Rev. de VArl chrétien, 1901, t. XII, p. 44-45 ; abbé 
A. liourin, La cathédrale N.-D. de Laon, Laon, 1902, in-8.) 

1. Etienne de Garlandi', chancelier et sénéchal de Louis VI. Il a souscrit 
tous les diplômes de Louis VI, comme chancelier, de 1108 à 1127 
(Luchaire, Annales, n°» 5S-397) et de 1132 à 1137 (n" 498-593), , et comme 
sénéchal, de 1120 à 1127 (n°» 209-397). Le doyenné désiré par Etienne de 
Garlande était celui de Sainte-Croix d'Orléans (Luchaire, Annales, p. 70). 



■*. 



'^ 



VEN. GUIBEKTI VITiE L113EK lll 195 

obtinuit, decaniamque suscepit. Quo ad consecrationem 
exhibito, cum prognosticum ejus aucuparentur, vacuam 
repererunt paginam, acsi diceret : de eo nihil vaticina- 
bor, cum nuUi pêne futuri sunt* actus. Post paueos enim 
menses occubuit K Aliquas tamen de episeopii^ domibus 
restituit. 

Quo decedente, iste légitime et invitus eligitur-^; in hoc, 
inquam, légitime, quia in nullo venalis introiit nec quid- 
quam symoniace agere intendit. Cui tamen in prognostico 
suo Evangelicum capitulum dure sonuit, quia idipsum 
quod Galdricus habuit : « Tuam, scilicet, ipsius animam 
pertransibit gladius ^^» Quid autem infortunii sibi immineat, 
Deus viderit ^. 

Antequam vero ad alia progrediamur, dicendum est 
quod Teudegaldus, proditor ac interemptor episcopi, post 
biennium internecionis illius a militibus Ingelranni captus 
et furcis illatus est. Is in quadragesima comprehensus, 
postquam pêne usque ad vomitum comederat et biberat, et 
coram aliquibus, quod dici nefas est, se Dei gloria plé- 
num, ventrem protendendo et mulcendo, manu jactaverat, 
tentuset in carcerem relegatus, non a Deo, non ab homine 

a. sint D. — b. episcopi D. 



1. Hugues, doyen de Sainte-Croix d'Orléans, est donné comme évoque 
aux habitants de Laon en 1 112. Raoul, archevêque de Reims, écrivit à Lam- 
'bert d'Arras que la consécration devait avoir lieu le 4 août [H. F., t. XV, 
n» 62, p. 204). Hujçues mourut au bout de six ou sept mois {Gall. Christ., 
t. IX, col. 52S; Dacherv, i\olse, p. 659). 

2. Barthélémy de Vir, évéque de Laon, de 1113 à 1151 {Gall. Christ., 
t. IX, col. 528-532; Dachery, Notœ, p. 619; De Florival, Barthélémy de 
Vir, Paris, 1877, in-8; R. Anchelle, dans Position des thèses... de l'École des 
Chartes, 1904). Barthélémy était, quand il fut élu, trésorier de la cathédrale 
de Reims. Herman de Laon, qui lui a dédié ses Miracula, nous donne 
sur sa famille et sur son élection divers détails (1. I, c. ii). C'est le 29 août 
1114 qu'il consacra la nouvelle cathédrale de Laon (Herman, 1. III, c. i; 
cf. Gall. Christ., t. IX, col. 530). Cf. aussi Guibert. Proemium moralium 
in Genesim, éd. Dachery, p. 1, éd. Migne, col. I. (V. Vlntrod., p. xvii). 

3. Luc, II, 35 ; « Et tuam ipsius animam pertransibit gladius ut revelen- 
tur ex multis cordibus agitationes. » 

4. On a vu que Guibert lui-même, à son arrivée à Nogent, avait été sou- 
mis à l'usage au pronostic (1. II, c. m). Ce passage permet do dater dans 
une certaine mesure la date de composition du De vita sua (V. Vlntrod., 

p. XLVlIl). 



196 VEN. GUIBERÏI VlTiE LIBER 111 

pœnitentiam petiit, nec etiam, productus ad pœnam, cui- 
piam quidquam dixit eaque insensibilitate ad Deum qua 
vixerat interiit. Sed jam ad omissa redeamus. 

Igitur Thomas, qui iiefarios illos, et Gerardi primum, et 
postea episeopi domini sui et cognati occisores, cum illa 
communia maligna suseeperat, ab archiepiscopis totius 
Franeiae et episeopis non solum in coneiliis, synodis ac 
regiis euriis, sed et postmodufn ubique parochiarum ac 
sedium per omnes dominicas, suecrescente ineffabiliter 
malitia, ereberrimo passim anathemate pulsabatur K 
Noverca autem sua illa Ingeiranni maie praesumpta, cum 
crudeliorem ursa fera gereret animum, et Thomam quasi 
aemulum sibi videret emergere, Ingelrannumpaternos affec- 
tus erga eum ipsumque patris nomen compulit abjurare. 
Unde fœmineo consilio cum cœpisset eum a suo jure arce- 
re et apertus ei hostis existere, cœpit, ut comici verbis 
utar, de stulto insanum facere *. In tantum ergo furorem 
mens paulatim malis in dies potioribus imbuta prorupit, ut 
jus fasque assereret, si non secus ac bestias incedendo 
homines aestimaret. Quia enim a muliercula injuste*, ut res 
erat, exhîeredabatur, juste a seipso et a suis complicibus 
posse bacchari cedibus putabatur. Procurabat quotidie s;r- 
vissima illa novis semper consiliis, quos ei ad subversio- 
nem proponeret, hostes ; ille econtra minime feriabatur 
indesinenter contra eum exequi pra^das, incendia et mor- 
tes. Nostra ^etate non vidimus duas uspiam convenisse 
personas, quorum administra tione viderimus sub una causa 
tôt evenisse res malas. Nam si fuit ille caminus, hfec 
oleum dici potest. 

a. Corr. de B (et D). ul juste X. 



1. De texte officiel d'où procède lexcommunication de Thomas de Marie, 
il n'existe que les actes du concile de Beauvais de 1114, présidé par le légat 
Conon (Labbe, Concil.^ t. X, col. 798). Thomas y fut excommunié comme 
protecteur de la commune de Laon et des meurtriers de Gaudri (Suger, 
Vie de Louis Vf, éd. Molinier, p. 81-X2j. C'est au concile de Beauvais que 
le retour de saint Geoll'roi dans sa ville épiscopale d'Amiens fut demandé 
(Nicolas, Vita S. Godefr., 1. III, c. ix, éd. Surius, p. 206). 

2. V. p. 195. Cf. Tcrence, Eun.^ 2, 2,23 : « Ilic homines prorsus ex stul- 
tis insanos facit. » 



YEN. ariMERTl VIT.E LIBER ÏII 197 

Taies plane utrobique fuere mores, ut cum veneriis'*' non 
parcerent indiflferenter operibus, non minus tamen, immo 
amplius fièrent mox praebita occasione crudeles. Sieut enim 
haud jura nunquam ^ maritalia tenuere, ita née illum urne 
conjuges ab scortorum poterant aut externarum carnium 
rivalitatibus cohibere. Quid plura ? Cum ista illum nova- 
rum quotidie rerum molitionibus instigarel, et ille homici- 
diis insontium rabiem exsa tiare non posset, — in tantum, 
ut uno die decem hominibus oeulos eruerit, quos nec niora 
mon contigerit, — fiebat, ut utrimque lassati faeerent 
momentaneas paces, sed post paululum, fœmina illa 
veteres refrieante morbos, in mutuas consurgerent neees. 

Igitur^ Laudunensis provincia cum his sub utroque mali- 
gnitatibus'^ quateretur, in Ambianensem, Deo judice, est 
translata ealamitas. Nam post funestum excidii Laudu- 
nensis eventum, Ambiani, rege illecto pecuniis, fecere 
communiam^, oui episcopus * nulla'^ vi exactus, debuisset 
pnrstare favorem \ pra>sertim cum et nemo eum urgeret, 
et coepiseopi sui eum miserabile^ exitium et infaustorum 

a. veneris D. — b. nnmquam D. — c. Début du 8« passajj^c de Du. — d. 
malignantibus Du. — e. mirabile Du. 

1. Sur la commune d'Amiens, cf. Aug. Thierry, Rec. des monumenls in. 
de l'hist. du Tiers-Etat^ Coll. des Doc. in., L. 1, Paris, 1850, in-4" ; A. de 
Calonnc^ His t. de la ville d^Amiens, Amiens, 1899, in-8, t. 1, p. 123 sqq., 
A. Thierry donue Tannée 1117 comme date de la première charte d'Amiens 
iop. cit.j p. 35). 

2. Saint Geolïroi. V. p. 109, n. 4. 

3. La négation contenue dans nulla porte sur toute la phrase, car de 
toute nécessité, la proposition debuisset pruistare favorem doft être 
négative. 

4. Guibert est le seul des chroniqueurs picards qui nous renseigne sur 
les origines de la commune d'Amiens. Le fait que le biographe de saint 
GeolTroi, Nicolas de Saint-Crépin, ne nous dise exactement rien de cette 
histoire, souligne la façon dont la plupart des historiens du xii" siècle 
composaient leurs œuvres et relève d'autant la manière de Guibert. Notons 
toutefois que Guibert assimile un peu trop l'autorité de Tévêque d'Amiens 
à celle de Tévcque de Laon ; il y a en elTet à Amiens un comte dont l'auto- 
rité limite forcément celle de Tévcque. Il n'a pas vu que la faveur accordée 
par saint Geolïroi aux bourgeois révoltés s'explique par le désir qu'avait 
révoque de voir entamée la puissance du comte (cf. Aug. Thierry, loc. cit., 
p. 28-29). Luchaire, Annales, n" 169, p. S6, suppose, d'après Guibert, qu'il 
y a eu, en 1113, un texte communal, confirmé par Louis Vl, et dont il ne reste 
aucune trace; il semble que c'est dépasser la pensée de Guibert. En 1113, 
il n'y a que le fait de la révolte ; ce n est que plus tard que les conquêtes de 
la révolte s'inscriront dans une charte. 



198 YEN. GUIBERTl VlTiE LTBER III 

civium confligium non lateret. Videns itaque Ingelrannus, 
urbis cornes^, ex conjuratione burgensium coraitatus sibi 
jura vetusta recidi, prout poterat, jam rebelles armis aggre- 
ditur. Gui etiam non defuit Adam, sic enim vocatur, et 
sua3, euipra?erat ipse, turris - auxilium. A burgensibus ergo 
urbis pulsus, ab urbe in turrem se eontulit. Qui cum in 
comitem irremissis assultibus grassarentur, et Thomam 
quasi amantiorem suum dominum ad communia? illius 
sacramenta vocantes, contra parentem, ut putatur, suum 
fîlium suscitarunt. Ignominiosamenim valde matrem haouit, 
et ideo semper patris affectu caruit. Perpendens interea 
Ingelrannus, quia sui aevi gravitatem caupones et macel- 
larii irriderent, accersito Thoma, pactoque cum eo fœdere, 
etiam novercani illam praebitis innumeris sacramentis 
novo ei insinua vit amore. Qua3 nimirum sibimet non 
ignava, non parvi ponderis gazas ab eo exegit pro inno- 
vata pace. 

Exhausto denique Thomas plurimo quem habebat the- 
sauri cumulo, opem quoque Ingelranno spopondit contra 
burgenses, quibus cum vicedomino adnitebatur episcopus. 
Thomas igitur et Adam, qui turri praesidebat, cœperunt 
acerrime insistere vicedomino atque burgensibus, et quam- 
primum, quoniam episcopum et clericos facta* cum burgen- 
sibus factionis arguebant, res pervasit Thomas ecclesia». 
Et in una quidem villarum ejus praesidium sibi (îrmat, per 
quod c^eteras^ mox incendiis et praedis exterminât. Ex una 
eariyii cum maximam captivorum abduxisset catervam 

a. ceteras Du. 

1. Enguerrand de Goucy était comte d'Amiens depuis 1085. Il s'était 
saisi de cette partie de la succession de saint Simon, comte de Valois, 
échue à des personnages obscurs nommes Gui et Yves {Art de vérifier les 
dates, t. II, p. 705 et 715). 

2. Forteresse du Gastillon (v. pi. dans Galonné, op. ci7., contre la p. 128). 
Nicolas de Saint-Grépin nous donne quelques renseignements sur Adam 
qu'il appelle « civitatis princeps » (1. II, c. xxx, p. 201). Soutenu par 
1 évéque, Adam fit la guerre A Vermond, vidame épiscopal de Picquigny. 
Malgré deux excommunications, Vermond ravagea le diocèse d'Amiens et 
s'empara d'Adam, puis il finit par être lui-même le prisonnier de saint 
GeofTroi qui lui rendit la liberté, moyennant celle d'Adam (1. II, c. xxx et 
xxx et XXXI ; 1. III, c. ii, ni, et v, p. 201-202, 203-204). 



VEN. r.UIBERTr VITJ^J LTBÉR [Il 199 

multamque pecuniam, residuum promiscui sexus etdiver- 
sae aetatis vulgus, cohortem certe, qme illo confug^erat, 
plurimam in ecclesia concremata cremavit. Inter captivos 
autem quidam, qui panis emendi gratia in villam venerat, 
heremita'* captus ante eum ducebatur : erat veroiniminens, 
postridie scilicet, festum beati Martini ^ Cumque flebiliter 
inclainasset ad Thomam, cujus professionis esseL, qua pro 
causa eo devenisset, saltem pro honore sancti Martini sibi 
miseresceret, ille, e vagina pugione exempto, ejus^ trajecit 
pectus et viscera, « Aecipe, dieens, propter sanetum Marti- 
num » . 

Leprosum pariter carceri truserat. Quod elephantio- 
sorum^ provincialium cœtus audiens, obsedit tyranni fores, 
conclamans, ut sibi socius redderetur; quibus ipse conimi- 
natus est, nisi recédèrent, se vivos incensurum. Et cum 
terri ti aufugissent, in tuto positi,et ex regione pariter con- 
globati, Deum super eo in vindicem compellantes, pari 
voce elatis^ in altum vocibus ei maledixerunt. Leprosus 
autem idem in pœnali carcere diem clausit. Mulier quo- 
que praegnans ergastulo itidem relegata ibidem interiit. 

Quidam de captivis tardius expediebant iter, quibus sub 
coUo eas quas vocitant canolas praecipiens perforari, senis 
eorum, ni fallor, aut quinque funes fecit inseri, sicque sub 
truci angaria proficisci ; qui post paululum in custodia sunt 
defuncti. Quid verba protrahimus? In illo negotio triginta 
solus homines proprio ense peremit. 

At noverca sua, videns tantis hominem inserere se peri- 
culis, avida perimendi eum, mandat vicedomino, ut Tho- 
mœ subtiliter excursus observet. Qui cum illum nescio qua 
euntem nocte quadam circumfudisset insidiis, confossus 
membra vulneribus, etiam in poplite lanceam hostis pedes- 
tris accepit. Qui, cum alias, tum in geniculo durissime be- 
sus, vellet noUet, a cœpto desiit ^. 

a. eremita Du, D. — h. Corr. de B (Du, D). cujus X. — c. Uitis D. — 
d. redlil Du. 



1. 11 novembre [U13]. Cf. Luchairc, Annalea^ n" 169, p. S6. 

2. == Lépreux. 



200 VEN. GUIBERTI V1T.K LIBER III 

At episcopus, antequam ecclesia sua taie exterminium 
pateretur, quodam die festo missas aeturus erat. Quidam 
vero specie religiosus presbyter sacramentutn ^ ante eumex 
sola aqua nescius confecerat, post quem et episcopo idem 
aceidit. Cumque libamen assumpsisset, et non nisi aquam 
esse sensisset, dixit : « Magnum, scitote pro certo, malum 
ecclesia? imminet isti ». Quod ipsum infortunia presbyteri, 
quae ante contigerant, astruebant. Cum ergo vidisset suam 
nec clero nec populo pnxîsentiamesse gratam, quia neminem 
juvare poterat, assumpto quodam nostro monacho, incon- 
sul tis omnibus, clero suo ac populo libellum, ut ita dicam, 
repudii dédit, et archiepiscopo Rhemensi^'-^ annulum sanda- 
liaque remisit, et se inexilium iturum nunquamque* dein- 
ceps episcopum futurum utrobique mandavit. Expontifex 
ita factus, cum Gluniacum attigisset^, rursus sponte propria 
episcopus factus altare inibi consecravit. Inde digressus 
Cartusiam perrexit ^, de quo loco in hujus opusculi primor- 
dio nobis sermo fuit^. Ibi extra conventum in cellula com- 
manens, sex de viatico suo argenti sibi marcas retinuit. 
Qui post duos menses non ab aliquo suorum, sed ab archi- 
episcopo remandatus, moras in reditu non fecit^; ad hoc 
enim marcas sibi utiles futuras scivit. Clerus autem et 
populus eum non sine mœrore recepit, qui eo absente super 

a. Rhemensi D. — b. numquamqiie D. — c. porrexit Du. 

1. Il s'agit du sacrifice de la messe. 

2. Cf. p. 176, n. 2. 

3. Nicolas de Saint-Crépiii, en racontant le départ de saint Geoffroi 
(1. III, c. VIII, p. 205), ne parle pas de ce séjour à l'abbaye de Cluny. 

4. Cf. Nicolas de Saint-Crépin. 1. III, c. viii-xi, p, 205-207. Sur la Char- 
treuse, V. Guibert, de Vita sua, 1. 1, c. xi 

par 




pin, 1. III, c. IX, p. 206; Suger, Vie de Louis VI, éd. Molinier, p. 82, ne 
parle, à propos de ce concile, que de l'excommunication de Thomas de 
Marie; texte dans Labbe, Co/ic, t. X, p. 798, et dans Mgr Gousset, Conc. 
de la prov. ecclés. de Reims, t. II, p. 1«0); 2» le synode de Soissons, 
de 1115, qui décida de déléguer à la Grande Chartreuse Henri, abbé du 
Mont-Saint Quentin, et Hubert, abbé de Cluny (Nicolas de Saint-Crépin, 
1. JII, c. XI, p. 206-207; Labbe, Co/ic, t. X, p. 801 ; Luchaire, i47ina/es,nM88, 
p. 95). Il fut reçu avec joie au synode de Reims (Nicolas de Saint-Crépin, 
c. XI. p. 207). Cf. Gall. Christ., t. X, col. 1171. 



VEN. OUIBERTI V1TJ5 LIBER III 201 

altero eligendo non sine magna ipsius aspernatione non 
sategit. Ipso enim turbam moverat quam sedare non pote- 
rat. 

Thoma itaque ad sua translato et ex vulnere praelibato 
jam impotenter agenti, quoniam filius Adœ, nomine Adelel- 
mus, puer pulcherrimus, in futuram desponderat conju- 
gem ', ipsius filiam ; qu^e''* Thoma m jam lœserat, in Adam 
et in turrim ejus, ipsa Ingelranni turpis concubina, arma 
eonvertere parât. Ipse autem in fidelitate Ingelranni 
hucusqué contra burgenses steterat. Rege ergo conducto -^ 
turrim obsidione eireumdat. Et certe Adam régi hominium 
fecerat, nec ab eo defecerat, rexque eum in sua fide susce- 
perat ^, Referri non possunt ab aliquo, ne ab eis quidem 
quorum pars periclitabatur, faetae neces de burgensibus per 
turrenses, eum ante obsidionem, tum postea erebriores. 
NuUus enim apud urbanos aetus erat, sedpassio sola. Quod 
primum, promoto nondum malo, facile Godefridus episco- 
pus, sicut omnibus notum est, sedasset, nisi vicedominum ^, 
qui maximo eum semper* liabuit contemptui, timuisset. Ejus 
plane moris est, ut neminem revereatur, nec cuiquam bene- 
ficus sit, nisi aut de ipso maie loquatur, aut sibi maie faciat : 
qui dum ab uno morderi timet et scienter perfidissimo 

a. qui B, Du, D. — b. semper eum Du. 

1. Exemple de fiançailles par paroles de futur (P. Viollet, Précis de 
Vhisl. du droit français^ p. 328). — Ipsius représente Thomas, dont la fille 
Mélisende, fiancée à Aleaume, épousa plus tard Hujiçues de Gournai {Art 
de vér. les dates, t. II, p. 717; de Calonne, op. cit., p. 138 et 145) La 
construction de la phrase pourrait faire croire qu'il s'agit de la fille du 
vidamc de Picquij^ny [\'oy. p. 199). 

2. Le mot piête à un double sens : amené ou payé. Guibert supposerait 
dans ce deuxième cas (jue Louis le (îros a été conduit par la belle-mère de 
Thomas de Marie à lutter contre le châtelain Adam. Sujçer, beaucoup plus 
bref, dit simplement que le roi vint l'assiéger parce qu'il avait dévasté les 
églises et tout le pays (éd. Molinier, p. 83), ce qui est conforme aux ins- 
tructions données à cette date à Louis VI par Yves de Chartres (H. F., 
t. XV. p. 164); il ne révèle pas le dessous des choses. En fait, Adam rele- 
vait du roi. comme nous l'apprend Guibert. 

3. Les idées de tout ce début de paragraphe se tiennent extrêmement 
mal, et les faits s'enchaînent difficilement. On peut croire que, la comtesse 
ayant brouillé le vidame et Thomas, c'est pressé par sa femme qu'Enguer- 
rand s'était uni aux bourgeois [U. Monod, Le moine Guibert, p. 167. n. 1). 

4. Il s'agit du vidame de Picquigny, Vermond (cf. de Bonnault d'Houct, 
dans Pos. des thèses... de VÉcote des Chartes, 1877). 



202 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER III 

placere gestit, Deo justo judice, ab ipso potissimum, et ab 
omnibus lacera tur ^ 

Thomas itaque ^ turri subveaire non potuit, intra qnam et 
filiam et militum suorum probiores dimiserat. Mala autem 
ubique tanta egerat, ut archiepiscopi et praesules, pro eccle- 
siis querimonia data ad regem, dicerent, se in regno ejus 
Dei officia non facturos, nisi ulscisceretur in illum ^. Nam 
ea ^ tempestate, qua pestifer ille contra Ingelrannum bur- 
gensibus adnitebatur, Galterius, de quo supra egimus-^, 
qui cum Guidone, coarchidiacono suo, solus de prdditoribus 
Gerardi resederat, ad illam bonam Ingelrajini lateralem, 
suam, videlicet uterinam, sororem, quod adulterinum connu- 
bium ipse miscuerat, circa mediam ferme quadragesimam 
locuturus perrexerat. Quod cum Thomas addidicisset, 
missa legatione citissima, imperat Roberto cuidam, 
omnium scelestissimo (taies enim amat famulos), ut Galte- 
rium ab Ambianensi redeuntem observent, et quot ^ possunt 
interimant. Quœ ille non alias quam ab ipso Laudunensi 
promontorio prospectans, per ipsam viae concavitatem, qua 
de monte descenditur, in occursum illi cum suis venit. 
Galterius autem, praemisso comitatu, jam in urbem mulo 
sedens sequebatur; sic igitur solitudine aucupata, gladiis 
eum crudelissime conciderunt. Quo occiso, ad Thomam 
cum mulo hilares revertuntur ^. 

De his ergo ac similibus cum maximis ecclesiarum dolo- 
ribusapud regias cum impeteretur^ aures, in sequenti anni 

a. igitur D. — h. illa Du. — c. Gorr. de D. quod B. Du. — d. impete- 
rentur D. 



1. La conduite de saint Geoffroi vis-à-vis de Vermond, vidame de Picqui- 
çny (v. p. 198, n. 2), illustre cette psychologie. 

2. En particulier au concile de Beauvais, de 1114 (Labbe, Cojic., t. X, 
p. 798j. 

3. Cf. 1. III, c. VI et VII. 

4. Duchesne,ojo. rt7., p. 201-202; Jovet; op. ci7., p. 16; Lalouette, op. cit., 
fo J09 v", admettent que l'assassinat de Gautier eut lieu pendant le siège 
d'Amiens. Du Plessis observant, avec raison, que Guibcrt est loin de suivre 
l'ordre chronologrique exact, pense qu'il eut lieu avant le siège [op. cit., 
n. XXIV, p. 48-49). V. la n. 6, p. 203. 



YEN. GUIBERTI VITJE LIBER III 203 

quadragesima ^, postquam archidiaconum occiderat, collecto 
rex adversus eum exercitu, praesidia, quœ in villis abbatise 
Sancti Joannis ^ extruxerat, aggreditur. De equestribus 
autem vix ex corde opitulabatur régi, eum etiam pauci 
essent , le vis autem armaturae infinitum prorsus agmen. 
Quos ille contra se conflari audiens garriebat, eum etiam 
prorsus impos lecto decumberet. Monitus a rege, ut adul- 
terina castella destrueret, fœdissime respuit; oblatis sibi 
multorum affinium auxiliis exsibillavit'"*^. Tune archiepisco- 
pus et episcopi, factis in altum gradibus, multitudinem 
asciverunt, commonitorium eis pro negotio fecerunt, a 
peccatis absolverunt, et, ut sub nomine pœnitentiae Castro 
illi, quod Creciacum ^ vocant, de salute animarum tuti, irrue- 
rent, imperarunt. Quod et mirabili ausu pervadunt. Erat 
autem munit io insolitae fortitudinis, ita ut omnis eorum 
nisus multis ridiculus videretur. Gum ergo qui intus erant 
defensioni intenderent, capto tamen jam priori vallo, astitit 
rex in porta castelli, et, submonitis oppidanis, ut castrum 
sibi traderent, eum se dicerent non facturos, protensa 
manu juravit, se non comesurum, donec caperetur. Ea 
tamen die solvit impetum. In crastinum vero regreditur, 
arma sumit, de militibus autem vix quispiam coarmari 
voluit. Cumque apertae eos proditionis arcesseret, accitis 
pedestribus, ipse prior vallo insistere et ad interiora niti 
cœpit. Nec mora pénétra tur intro, ingens victualium copia 
reperitur, defensores tenentur, oppidumque diruitur^. 

a. exsibilavit Du. 



1. Carême de 1115 (milieu d'avril). Cf. Suger, Vie de Louis VI, éd. Moli- 
nier, p. 83 n. 3. Luchaire, Annales, p. 96, a corrigé à tort sequenti en 
seqnentis. 

2. Abbaye de Saint-Jean de Laon. Les noms de ces deux domaines sont 
donnés par Guibert aux paragraphes suivants. Suger {Loc. cit., p. 81) dit 
que Thomas de Marie en avait fait de véritables forteresses. Orderic Vital, 
H. e. (éd. Leprévost, t. IV, p. 377), prête à Louis VI, en 1119. un discours 
où il fait le récit de cette expédition de 11 15. 

3. La chronologie de Guibert est ici diflicile : d'après son récit, il sem- 
blerait que l'expédition de Louis VI est faite pendant le siège du Castillon, 
alors qu'elle est antérieure et comprise entre le début de mars et le 11 avril 
1115 (cf. Luchaire, Annales, n** 190, p. 96). 

i. Crécy-sur-Serre, Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton. 
5. Suger, op. cit.. éd. Molinier, p. 82. 



c 



204 YEN. GUIBERTI VlTj: LIBER III 

Haud longe hinc aliud statuerai municipium , nomine 
Novigentum K Hujus clavibus régi delatis, incolae profuge- 
runt. Apud jGreciacum aliqui furcis appensi sunt de capti- 
vis ad terrorem defensorum, aliqui alias occisi ; de assulto- 
ribus nescio si aliquis '"^ praeter unum militem. Thomas autem 
apud Marna m tuebatur se, qui, facta pecuniaria redemp- 
tione apud regem et regios, et pacto ecelesiis damno quod 
fecerat, hinc paci, illinc se reddidit communioni. Ita vir 
omnium superbissimus iniquissimusque per manum pau- 
perrimam, quam saepe punierat quamque spreverat, punitus 
est^. lUud non est reticendum, quod, eum rex Laudunum 
cum suo hoste venisset^, aeris moUities intempestiva cuncta 
reddiderat. Tune arehiepiscopus ^ ad eos : « Oremus, ait, 
Deum, ut, si vult fieri quod proposuimus, det serenum. » 
Quo dieto, aer extemplo renituit. 

Igitur Dominica Palmarum ^ reversus a Cartusia 
Godefridus episcopus, longe alia quam ibi didicerat, ineipit 
propagare. Regem ergo arcessit, et die celebri ac verendo 
ipsum et astantem populum adversus turrenses, sermone 
habito, non Dei, sed Catilinario, irritare iiitendit^ spondens 
régna cœlorum his, qui turrim expugnando perierint. Pos- 
tridie pro muro Castellionis (sic enim vocatur) ingentes 
machinae porriguntur, eisque milites imponuntur. Turrenses 

a. /lis souligné B. — b. Fin du 8" passage de Du. — c. Carthusia D. 



1. Nouvion-Gatillou, ou l'Abbesse, en raison de ses liens avec Tabbaye 
de femmes de Saint-Jean de Laon, canton de Grécy-sur-Serre. 

2. Cette expédition à Laon, dont Guibert ne parle pas lorsqu'il traite de la 
commune de Laon, se place donc entre l'expédition contre Nouvion et le 
début du siège de Laon. Gf. Suger, op. cit.^ p. 82-83; Luchaire, Annales, 
n** 189, p. 95-96. — Au second paragraphe de ce même chapitre xiv, Guibert 
parle de l'exécution de Teugaud, l'assassin de Gaudri « post biennium 
internecionis... inquadragesima ». Ainsi, dès 1114, a commencé la punition 
des révoltés de Laon. 

3. Raoul, archevêque de Reims. Il ne s'agit pas ici du moment où Raoul 
se trouvait à Laon pour la réconciliation de la cathédrale (1. III, c. x), 
c'est-à-dire de 1112. 

4. 11 avril 1115. Sugcr dit simplement que le siège du Gastillon com- 
mença après l'expédition contre Thomas de Marie. D'après Guibert, il 
commence le 12 avril, postridle, après les Rameaux (et non le 11, comme 
dit Luchaire, op. cit., n" 190, p. 96), pour durer deux ans, selon Suger. En 
fait, Guibert écrit son troisième livre avant la fin du siège. 



VEN, GUIBERTl VIT^ LIBER III 205 

ante cortinis sese protexerant, ne'** esse eorum proderetur. 
Episeopus vero nudipes ad Sanctum Aceolum * non tune pro 
hoc exaudiendus abierat. Interea turrenses permittunt eos 
se mûris ingerere, machinas admovere: Quibus applicitis, 
Alerannus quidam , talium peritissimus, duas quas instituerai 
phalaricas opponit, et quater vicenas pêne mulieres ad saxa 
quae imposuerat intorquenda disponit. Milites autem interni 
contra externos prflelia cominus ense tractabant. Cumque 
Achilleis animis sua propugnacula defensarent, mulieres, 
viris aequiparandap, missis ex tormento lapidibus utrasque 
confregerunt, et, fervescentejactumissilium, quater vicenis, 
ut relatum est, vulneratis, etiam regem jaculo in pectore 
loricato la»serunt. De his autem qui spiculis sunt trajecti, 
praeter unum nullus evasit. Hoc episcopi nepos Rothardus 
clericus retulit. 

At milites qui de machinis pendebant, obrui se videntes, 
fugam ineunt; nec mora cœteri. Quibus aliquantisper amo- 
tis, turrenses prosiliunt, machinas concidunt, materiemque 
ad se convehunt, cum eos a longe conspicerent, nec 
aggredi auderent tria pêne millia, qui prius oppugnarunt. 
Videns igitur rex inexpugnabilem locum, cessit, obsideri 
jubens, dum famé coactise redderent. Hucusque persévérât 
obsidio, et dici non potest, quot de burgensibus solis quo- 
tidie pêne depereant. Adam vero, extra positus suburbia, 
et Ingelrannum '^ atque vicedominum crebris hostilitatibus 
urget^"^. Unde etiam si vexatio intellectum daret auditui, 
scire possent, quia, etsi Thomas succubuit, non omnes 
tamen causae sunt pares, nec Dei pênes omnes iequa judicia, 
ut sit episcopo ad neces licentia provocandi. 

a. Corr. de B (et D^. non X. — h. Gorr. de B (et D). urgeret X. 

1. Abbaye de Saint-Acheul, rune des plus anciennes d'Amiens, reconsti- 
tuée au XI" siècle {Gall. Christ., t. X, col. 1325 sq.). 

2. Enguerrand de Coucy a donc pris le parti des bourgeois d'Amiens et 
du vidame. et il se trouve que le chûtelain Adam combat pour soi seul. 

3. On peut tirer de l'emploi du présent par Guibert la conclusion que le 
livre III a été écrit avant 1117, puis(|uc, d'après Suger, op. cit., p. 83, c'est 
deux ans après l'arrivée de Louis \'l à Amiens, que le Castillon tomba aux 
mains du roi et même avant lllrt. date de la mort d'Enguerrand. Guibert 
étant mort seulement en 1122 au plus tôt. il a eu certainement connais- 
sance de ce fait, mais u"a pas tenu à corriger ce ((u'il dit ici. 



206 VEN. GUIBERTl VlTJi: LIBER 111 



[CAPUT XV] 

Antequam autem ad contigualia devolvamur, quoniam et 
de Suessorum quibusdam dicturi sumus, sciendum est, quia 
super omnes Francis provincias Laudunenses detestabiliora 
agunt. Nam qui presbyteros, episcopum, archidiaconum 
occiderant, nuperrime etiam solertissimam fœniinarum, 
abbatissain Sancti Joannis, génère elarissimam, ecclesiae 
provectricem, nomine Rainsendim, Laudunensis indige- 
nam, suus servus occidit ^, quodque passa est pro ecclesiae 
fide consustinuit 2. Quid, quod ipsa ecclesia non vacabat a 
sacrilegis^? Quœ tamen quia Regina omnium non reliquit 
inulta, digne prosequimur. Ab his, quos matricularios «^ 
vocant, qui gazas ecclesiae familiarius asservabant, vasa 
ministeriicœpere subduci, quae tamen in magistros eorum 
retorquebantur clericos. Erant plane laici. Haec primo a 
quibusdam. 

Secundo quidam Ansellus vulgo urbis oriendus, immanis 
et rusticus, infra dies Dominici natalis, ante matutinos, 
cruces, calices, aurea quaeque subripuit; cumque post ali- 
quot ^ tempus praerepti auri massulam Suessonico cuidam 
mercatori venum^tulisset, et furtum sacrilegum quod fece- 
rat, prodidisset, ac sacramentum. ab eo ne se proderet acce- 
pisset, ille intérim damni illius conscios per Suessorum 
parochias excommunicari audivit; quod is animadvertens 
Laudunum venit, rem clero prodidit. Quid plura? Gonventus 
illenegavit. Is, contra datis vadibus, bello^eumpugilaturus 
impetiit, nec ille distulit^. Erat autem Dominica. Quibus 

a. sacrilegiis D. — b. aliquod D. — c. Corr. de D. vœniim B. — d. D pro- 
pose la correction duello. 

-— — 

1. Anacoluthe. 

2. Raisinde mourut le 6 août 1112 {Gall. Christ., t. IX, col. 593). 

3. = Marguillicrs, personnages constituant les fabriques des églises. 

i. Contre Tusage du duel judiciaire, employé comme moyen de preuvci 
même dans les causes purement ecclésiastiques (ainsi, en 1064, entre le^ 
abbayes de Saint-Serge et de Saint- Aubin; en 1098, entre celles de Mar — 
moutiers, de Sainte-Ooix de Talmont et de Sainte-Marie d'Angles), il y .^ 
eu, dans l'Eglise, un parti déterminé, dès le ix« siècle, puisque le concile d < 
V^alence, en 855, lecondannic. Mais il faut attendre le xii" siècle pourvoî*^ 
Innocent II, en 11 40, désapprouver formellement cette mode de preuve. 



VEN. GUlBERïl VITJfi LIBER III 207 

clerici prae properatione commissis, ille qui furem compella- 
verat, victus ruit. In quo duo constant, aut eum qui furem 
pejerando prodiderat, minus recte fecisse, aut, quod multo 
verius est, legem illegitimam omnino subiisse. Huic enim 
legi certum est nuUum canonem convenisse. Victoria 
denique Ansellus tutior ad tertium prorupit sacrilegium. 
Nam ineffabili commento gazophylacium prorupit, et copio- 
sius aurum gemmasque tulit. Quibus tultis *, celebrato jam 
sacri laticis judicio, in hune cum aliis matriculariis injectus 
est, superque natando convictus, cum quo et alii primi 
damni cognitores : quorum alii furcis illati, aliis vero par- 
sum. Is pariter Iractus spondet se dicturum, demissus diffi- 
tetur. Secundo evectus in furcam, prodere'rem se jurât. 
Reniissus ait : « Sine prœmio nihil faciam. — Appenderis, 
inquiunt. — Et vos nil ^ habebitis, » ait. Inter haec Nico- 
laum castellanum, Guinimari (îliuni -, adolescentem claris- 
simum, infinitis jaculabatur conviciis, cujus manibus heec 
fîebant. Consulitur episcopus^ et magister Ansellus, quid 
facto oporteat. « Melius est, aiunt, ut pecunia sibi detur, 
quam tanta auri quantitas amittatur. » Pacti ergo ei sunt 
quingentos ferme solidos. Quibus sponsis, multuni quod 
in vinea sua condiderat restituit aurum. Pollicitus vero se 
de patria recessurum fuerat, trium autem ei dierum com- 
meatum episcopus spoponderat. In quo spatio cum elabi 
clam vellet, et universos urbis ipsius provideret egressus, 
A'illa non ^ ex perte *^ ejusgrandium fluminumspeciesappare- 
bant, quœ eum progredi omnino vetabant. Palam ergo 
illum recedere sine ullo furto sui fructus haec invisibiliter 
sibi proposita fluenta cogebant. Quo cum ventum foret, et se 
xiolle recedere, quaîdam furiosissima loquens, diceret, 

a. 7it7it7 D. — b. manque D. — c. ex parte D. Texte corrompu. 

1. En rapport avec tollo. Plusieurs exemples sont donnés par Ducange, 
Glossarium, t. VI, p. 662, col. 3. 

2. Je n'ai pas retrouvé dans les chartes la souscription de ce personnage- 
En 1120, dans une charte de Barthélémy, évèque de Laon, il est quest-ion 
du vidanie Elbert (Du Plessis, loc. cit., P. J., n" XV, p. 136-137). 

3. Hugues uu Barthélémy de Vir. 



208 YEN. GUIBERTI VlTii: LIHFIR 111 

tamque * eum episcopus magis urgeret, cœpit quasi extra 
se positus mussitare, quœdam se scilicet adhuc scire quœ 
distulisset dicere. Quod cum per vicedominum didicisset 
episcopus, oecasionem naetus, quoniam se juraverat nil 
plus scire, solidos, quos ei proposuerat dare, subtraxit, et 
carceri relegavit. Qui etiam suppliciis adactus, gemmas 
confracti operis se penes'^ se habere fassus est, et ad locum 
eos ducens, ostendit eas in linteolo sub saxo pendentes. 
Cum bis omnibus quoque phylacteria sacra subduxerat, 
quœ, quandiu^ tenuit, dormire non poterat, quia sanctis fera- 
lem animum concutientibus, tanti eum sacrilegii horror 
invaserat ; igitur et ipse in sublime provectus, appositus est 
ad patres suos, plane diabolos. 



[CAPUT XVI] 

Joannes interea, Suessorum cornes (ut jam stilum ^ ad 
promissa ^ vertamus) , militia solers pacisque studiosus fuit, 
cujus tamen intentio sola sua utilitas fuit^. Nam paterna 
et avita nequitia in exitium matris semper ecclesiae ^ redun- 
davit. Porro mater inter caetera potentiœ suvq miracula lin- 
guam diacono cuidam a gutture exemptam succidi fecit ^ 
oculosque convelli '^. Nimirum id pnesumpsit parricidalis -a 
audacia. Nam Jud^ei cujusdam studio fratrem proprium_-^ 
cupiditate comitatus veneno occiderat; quam ob causam et^ 

Judseum ignis assumpsit f. Et ipsa pridie quam caput jeju 

nii sequebatur, postquam eximie cœnaverat, in ipso suP _ 

a. cumque D. — b. Gorr. de B (et D). per X. — c. qiiamdiu D. 

d. stylum D. — e. Ecclesiq D. — f. absumpsit D. 



1. V. le c. XV, au début. 

2. Nous ne savons rien d'autre sur ce personnage que ce que Guiba 



nous dit. Il convient d'ajouter que Jean était fils de Guillaume Busac, fo" 
dateur de la deuxième dynastie comtale de Soissons, mort vers 1098 ««rrîi/ 
1099 (Art de vérifier les dates, t. II, p. 727). Sur la date de la mort de Jeam^ u, 
des vingt premières années du xii" siècle, v. V Introduction^ p. xlviii. Ra^.p- 
procher ce passage de la préface du De Incarnatione (éd. Dachery, p. 29 -J; 
éd. Migne, col. AH9). 

3. L'historien de Soissons, Leroux [Hist. de Soissons^ t. I, p. 395\ suppc3.se 
que l'animosité de (luibcrt contre Alice de Soissons, provient de ce que 



VEN. GLIBERTI MTM LIBER lll 209 

somni nocte primordio paralisi percussa, officia linguœ 
perdidit, totius corporis invalitudinem incurrit, quodque 
potissimum est, nil deinceps quod ad Deum pertineret 
sapuit, et de caetero poreum vixit. Cui etiam justo Deijudi- 
cio, quasi pro medela, pêne lingua deseeta est. Sic se ab 
initio quadragesimœ usque ad octavas Paschap, cum diem 
clausit, habuit. Inter ipsam autem et hune Joannem et 
episcopum Manassem ^ filios ejus, non modo simultates, 
sed lethalia odia erant, et haec* genuina. Nam genus illud 
vicissim infestos se habent. Certe dum ad tumulum delata 
fuisset, inter sepeliendum mihi cornes isdem de ea qua? sunt 
superius relata narrabat, adjiciens : « Quid, inquit, pro 
ipsa dilargiar, cum pro sua ipsius anima ipsa nil voluerit 
dilargiri ? » 

Denique comes ipse, cui recte dici posset : « Pater tuus 
Amorreus et mater tua Gettea * - » , non modo ad parentem 
regeneravit utrumque, sed multo détériora peregit. Ipse 
Judaeorum et haereticorum perfidiam tantopere coluit, ut, 

a. Hettœa D. 



cette dernière donna son appui à Ursion, désigné par le roi comme évêque 
de Soissons, alors que saint Arnoul avait été élu canoniquement [Gall. 
Christ.^ t. IX, col. 350). Il y eut donc deux évoques sur le trône épiscopal 
de Soissons où Arnoul ne résida jamais (v. Glaeys, Hist. de saint Arnold^ 
évéque de Soissons j... trad. du flamand, Gand, 1889, in-S°). 

1. Manassès avait été élu évoque de Cambrai par le peuple, sans le con- 
sentement du clergé, en 1092, et il tut transféré, en 1103, à Soissons {Gall. 
Christ.^ t. III, col. 23-25). A Soissons, il succédait à Hugues de Pierrefonds; 
il mourut le 1" mars 1109 {Gall. Christ., t. IX, col. 354-355). Il a eu cer- 
taines relations avec l'abbaye de Nogcnt : en 1107, il accorde à Guibert de 
Nogent l'autel de Grécy, tenu en bénéfice de Tévêque de Soissons par Gui, 
fils de Gui de Coucy, « quidam potentium » (Du Plessis, op. cit., P. J., 
n» XI, p. 134) ; la même année, selon la Gall. Christ., t. IX, col. 455, il bénit 
l'église de Plainchâtel, dans laquelle Oulbert, prieur de l'abbaye de Nogent, 
s'était retiré pour y mener la vie érémitique (Du Plessis, op. cit., P. J., 
n" XII, p. 135, sans date). Manassès eut Lisiard pour successeur. 

2. Ezechiel, XVI, 3 : « Et dices : Haec dicit Dominus Deus Jérusalem : 
Radix tua, et gencratio tua de terra Chanaan : pater tuus Amorrhaeus, et 
mater tua Cethaea. » — Le père de Jean et de Manassès, Guillaume Busac, 
devint comte de Soissons en 1019, par son mariage avec Alice, fille de 
Renaud I" qui était mort pendant le siège de sa forteresse de Soissons par 
le roi de France, Philippe I"'. Outre Jean et Manassès, il eut encore comme 
enfants : Renaud II de Soissons; Rantrude, femme dives de Nesles, fon- 
dateur, en 1146, de la nouvelle maison de Soissons; Lithuise, femme de 
GeofTroi III de Donzy; Agnès, femme d'Hervé de Montmorency, sire de 
Marly; Adélaïde {Art de vér. les dates, t. II, p. 727 sq.). 

Yen. Guiherli vila. li 



210 VEN. GUIBERTI VITJi: LIBER lll 

quod Judaeis metum fîdelium impraesumptibile * erat, ipse 
diceret de Salvatore nefaria. Quam maie autem in cœlum 
posuerit os suum ' , intelligi potest ex meo illo libello quem 
contra ipsum, rogatu Bernard! decani, scripsi ^. Quae quo- 
niam ori christiano indieibilia sunt et piis auribus execra- 
biliter exhorrenda, supprimimus. Gum Judaeos attoUeret, a 
Judœis pro insano habebatur, dum verbo sectas eorum 
approbaret, et nostra in promptu sequeretur. 

Et terte in Natali et Passione Dominica, et in hujus- 
modi...^ ta m humilem se prœbebat, ut vix perfidum puta- 
remus. Nocte pasehali se in ecclesia ad vigilandum contu- 
lerat ; religioso cuidam clerico, ut de mysterio dierunx illonim 
aliqua sibi diceret, suggesserat ; qui, cum qualiter passus 
sitDominus, etquomodo ressurexerit, intimasset, exibilans^ 
cornes ait : « Ecce fabula, ecce ventus ! — Si tu, inquit, 
pro vento et fabula, quae dixerim, habes, quid hic vigilas ? 

— Pulchras, ait, mulieres, quae istic coexcubant, libenter 
attende ». Certe cum conjugem juvenculam speciosam 
haberet-^, ea contempta, rugosissimam ita affectabat anum, 
ut, cum intra domum cujusdam Judaei lectum sibi et illi 
sfçpius apparari faceret, nunquam^ tamen stratu cohiberi 
poterat, sed in aliquem angulum turpem, aut certe intra 
apothecam aliquam prae furore libidinis se cum illa sordidis- 
sima contrudebat. Quid, quod cum uxore sua parasitas- 
trum quendam*^, extinctisjam nocte lucernis, sub specie^ 
suis^ cubitum ire mandavit, ut adulterii sui crimen impin- 
geret ! Qme cum non esse comitem ex corporis qualitate 

a. impresiimptibile D. — b. Lacune. D propose festCs . — c. exsibilans D. 

— cf. numquam D. — e. quemdam D. — /'. quibus exponctué B, supprimé 

D. — g. exponctué B. 



1. Lib. Psalm., LXXII, 9 : « Posuerunt in cœlum os suum : et lingua 
eorum transi vit in terra. » 

2. V. Vlntroduclion, p. xix. Comparer à ce que Guibert dit ici de Jean. 
de Soissons, ce que Raoul le Glabre dit de Renard, vicomte de Sens 
{Hisl., l. III, c. VI, p. 69, éd. Prou, Coll. de textes, Paris, 1886, in-8*). 

3. Adeline, ou Adèle, fille de Nivelon de Pierrepont {Art de vér. lesF 
dates, t. II, p. 727). Yves de Chartres s'occupa un instant de la réconcilie!:-' 
avec son mari ^lettre 189, dans Migne, P. L., t. 162, col. 180-181). 



VEN. GllBERTl VlTJi: LIBER III 211 

seii tiret (erat enim cornes fœde pruriginosus), suo quo 
valuit nisu et pedissequarum auxilio, scurram dure ceci- 
dit ^. Quid plura ? Non sanctimonialem, non monacham a 
sua abusione excluserat, nec fratrum plane sanctorum 
unquam rivalitati pepercerat. 

Hujus putidissimi blasphemias cum pati jam Virgo 
Mater, omnium regina, non posset, redeunti ei ab expedi- 
tione regia ^, coUegarum suorum daemonum ad urbem jam 
propinquanti ingens globus apparuit. Qui, hirta coma, 
sensu effero, domum veniens, ea nocte conjuge repuisa, 
cum anu praedicta concubuit, in qua et lethali morte decu- 
buit. Cumque anxiari cœpisset, praedictum clericum, cum 
quo in vigiliis egerat, super urinarum suarum considera- 
tione consuluit. Qui ei de morte respondens cum sua 
anima, et de perpétra tis libidinibus eum conveniret, ille 
intulit : « Vis, inquit, ut leccatoribus, scilicet presbyteris, 
mea erogem ? Ne obolum quidem ! A multis discretioribus 
te didici omnes fœminas debere esse communes, et hoc 
nullius momenti esse peccatum ». Dixit, et nihil aliud 
quam rabiem postea dixit aut fecit. Nam astantem sibi 
conjugem pede volens propellere, cuidam militi... ^, sedente 
ea ^, impegit grandem adeo, ut eum everteret. Tenebantur 
ergo insanissimi hominis manus, ne se suosquedisjiceret^, 
donec defatigaretur, donec virginissimae Genitrici et Deo 
lilio ejus inimicum diaboli extorquèrent ^ spiritum^. 

a. Corr. inintelligible de B. — b. Lacune. D propose alapam ou pu g nu m. 
— c. Les deux mots exponctués B. — d. Corr. de D. disiceret B, — e. extor- 
queret B (et D). 



1. Comme nous ignorons la date exacte de la mort du comte Jean de 
Soissons, il est difficile de dire à quelle expédition du roi de France Gui- 
bert fait ici allusion. Si l'on admet la conjecture des auteurs de VArt de 
vérifier les dates^ qui placent cet événemeut vers 1118 (t. II, p. 728), il 
s agit de l'expédition contre Henri I" (Luchaire, Annales^ n» 233, p. 113), 
ou contre Hugues du Puiset (Id., ibid.^ n" 236, p. 114-115), ou contre Richer 
de Laigle (Id., l'Jbic/., n" 245, p. 119), ou contre Hugues de Crécy (Id., ibid., 
n° 246, p. 119). 

2. L'obituaire de la cathédrale de Soissons place cette mort au 24 sep- 
tembre d'une année indéterminée [Art de vérifier les dates, t. II, p. 728). 
Plusieurs auteurs ont proposé 1131; mais si Guibert est mort peu après 



212 VEIN. GUIBERTl VITJi: LIBER lll 



[CAPUT XVII] 



At quoniam haereticorum, quos hic nefandus amabat^ 
meminimus, quidam rusticus, Clementius nomine, cum 
fratre Ebrardo, apud Buciacum *, proximam Suessioni 
villam, commanebat. Qui, ut vulgabatur, de primoribus 
suae haereseos erat. De hoc ferebat impurissimus ille cornes, 
quod sapientiorem eo neminem comprobasset. Haeresis 
autem ea est, non quae palam suum dogma defendat, sed 
quœ perpetuis'* damnata susurris clandestina serpat. 

Ejus vero talis dicitur esse summa : dispensationem 
Filii Virginis fantasma fa tentur; baptisma parvulorum non 
intelligentium sub patrinisquibuscunque* annuUant; suum 
autem appellant Verbum Dei, quod fit quo nescio rotatu 
longo sermonum; mysterium quod fit in altari nostro ita 
exhorrent, ut ora sacerdotum omnium os inferni appellent ; 
et, si pro velamine suae haereseos aliquotiens inter alios 
nostra sacramenta suscipiant, sic pro dieta habent, ut ea 
die nil amplius edant ; sacra cimiteria a reliqua terra com- 
paratione non dividunt; conjugia damnant, et fructificare 
coitibus ; et certe cum per Latinum conspersi sint orbem, 
videas viros mulieribus cohabitare sine mariti conjugisque 
nomine, ita ut vir cum fœmina, singuluscum singula, non 
moretur, sed viri cum viris, fœminae cum fœminis cubitare 
noscantur ; nam viri apud eos in fœminam nefas est; 
edulia ^ omnium quae ex coitu nascuntur, éliminant ; con- 
venticula faciunt in ypogeis ^ aut pennalibus ^ abditis, 

a. Corr. de D. pepeluis B. — b. qaibuscumque D. — c. edula B (et D). — 
d. hypogeis D. — e. D propose la correction penetralibas ou penatibus. 



1122, s'il a écrit le De vita sua^ 1. III, entre 1115 et 1117, il est impossible 
d'admettre que Jean de Soissons soit décédé après 1118. Nous ne connais- 
sons malheureusement pas de chartes de Jean, que nous voyons seulement 
figurer dans un procès en 1106 (Luchaire, Annales, n** 39, p. 23-24). Sur" 
cette difficulté, v. V Introduction, p. xlviii. 

1. Bucy-le-Long-, dép. de l'Aisne, arr. de Soissons, cant. de Vailly. Gui — 
bert rappelle ce passaj^edans le Depignoribus sancloram, I,|iii (éd. Dachery -» 
p. 339: éd. Migne, col. 622). 




VEN. GUIHERTI VlTiE LIBER III 213 

sexus simul indifferens, qui, candelis accensis, cuidam 
mulierculae sub obtutu omnium, retectis, ut dicitur, natibus, 
procumbenti eas a tergo oEFerunt; hisque mox extinctis, 
chaos undecunque^ conclamant, et cum ea quae ad manum 
venerit prima * quisque coit ; quod si inibi fœmina gravide- 
tur, partu demum fuso in idipsum reditur; ignis multus 
accenditur, a circumsedentibus puer de manu in manum 
per flammas jacitur, donec extinguitur ; deinde in cineres 
redigitur ; ex cinere panis conficitur ; cuique pars pro eucha- 
ristia tribuitur, qua assumpta numquam ^ pêne ab hœresi 
ipsa resipiscitur. 

Si relegas haereses ab Augustino digestas ', nulli magis 
quam Manicheorum ^ ^ reperies convenire. Quae olim cœpta 
a doctioribus, residuum demisit^ ad rustieos, qui vitam se 
apostolicam tenere jactantes, eorum actus solos légère 
amplectuntur. 

A domino ergo Suessorum pontifice, viro clarissimo, 
Lisiardo ^ praefati duo ad examen urgentur. Quibus cum ab 
episcopo ingereretur, quod conventus praeter ecclesiam 
facerent, et hfpretici ab affinibus dicerentur, respondit 
Clementius : « Num legistis, domine, in Evangelio, ubi 
dicitur : « Beati eritis? » ^ Cum esset enim illiteratus, 

a. undecumque D. — b. p^' haste barrée B. — c. Gorr. de B (et D). 
iniqua X. — a. Manichseornm D. 



1. De hœresibus, c. ,xlvi (Mij^nc, P. L., t. 42, col. 5 4 sq.). Sur ce 
mouvement hétérodoxe, cf. Luchaire, dans Lavisse, Hist. de France^ II, 
II, 1901, p. 359, et Lea, Hist. de VJnquis., trad. Reinach, t. I, 1903, p. 125. 
B. Monod (Le moine Giiibert^ p. 209) rattache ces hérétiques aux Vaudois 
et aux Apostoliques. Il est difficile de savoir au fond la vérité sur la doc- 
trine et le rite de la secte soissonnaise; en 1027, mêmes accusations de 
débauche contre les hérétiques d'Orléans (cf. Car lui. de Saint-Père de 
Chartres, p. 109-115). 

2. Les Manichéens formaient une secte chrétienne dont le fondateur 
avait été, au iv" siècle, le prêtre Manès, et qui était fortement imprégnée 
de zoroastrisme persan. Ils croyaient, en particulier, à une opposition 
constante des deux principes du bien et du mal, repoussaient TAncien 
Testament, et admettaient que lenouvcau avait été falsifié. Diverses sectes 
se rattachaient à cette hérésie, celles des Bo^omiles, Cathares, Albigeois, 
Pauliciens et Priscilliens. Cf. Baur, Das Manich&ische Religionsystem, 
Tubingue, 1831, in-8°; Lea, op. cit., t. 1, p. 100 sq. 

3. Anacoluthe. 

4. V. p. 97, n. 2. 

5. ci Luc.\ VII, 22: Jonnn., XlIT, 17. 



214 VEN. GUIBERTl WTTM LIBER III 

quod (( eritis » significaret « haereticos » aestimabat ; puta- 
bat etiam quod hœretici dicerentur, quasi hœreditarii, haud 
dubium quin Dei. Cum ergo discuterentur quid crederent, 
christianissime responderunt, conventicula tamen non nega- 
runt. At quia talium est negare, et semper hebetum clam 
corda seducere, addicti sunt judicio exorcizatae aquae*. 
Gumque in ipso apparatu rogasset me episcopus, ut ab eis 
secreto quid sentirent elicerem, et eis baptisma infantium 
proponerem, dixerunt : (( Qui crediderit et baptisatus fuerit, 
salvus erit » -. Gumque in bona sententia magnam quan- 
tum ad ipsos intelligerem latere nequitiam, interrogavi quid 
putarent super his qui sub aliorum fîde baptisantur. Et illi : 
(( Propter Deum ne nos adeo profunde scrutari velitis. 
Itidem ad singula capitula addentes, nos omnia quiv dicitis 
credimus. » Tune recordans versus illius, in quem Priscillia- 
nista* "^ olim consenserant, scilicet : 

Jura, perjura secretum perdere ^ noli ^ : 

dixi ad episcopum : « Quoniam testes absunt, qui eos talia 
dogmatizantes audierunt, cœpto eos addicite judicio ». 
Erat enim matrona quaedam, quam per annum Clementius 
dementaverat ; erat et diaconus quidam, qui ex praefati ore 
alia capitula maligna audierat. 

Missas itaque egit episcopus, de cujus manu sub his 
verbis sacra sumpserunt : <( Corpus et sanguis Domini 
veniat vobis ad probationem hodie. » Quo facto, piissimus 
episcopus et Petrus archidiaconus, vir fide integerrimus, 

a. prodere I). 



1. Le Ritiiale ecclesiœ suessionensis, Paris, Soissons, 1856, 111-4", p. 241, 
décrit celle cérémonie. 

2. Marc, XVI, 16 : « Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit : 
qui vero non crediderit, condemnabitur. » 

3. Secte chrétienne espagnole, fondée par Priscillien, évoque d'Avila, 
au IV" siècle, se rattachant aux Manichéens, au point de vue doctrinal, 
mais ayant avant tout entrepris la réforme du catholicisme espagnol. Cf. 
A. Puech, dans le Journal des savants^ fév., avr. et mai 1891. 

4. Saint Augustin a lutté avec violence contre les Priscillianistes. Il 
rapporte cette parole de la secte au c. lxx du De hieresibus \^Migne, P. 
A., t. 42, col. 44). 



VEN. GUlBERTi VITJî LIBER 111 215 

qui, ut non subjicerenturjudicio, eorum promissa respuerat, 
ad aquas procedunt. Episcopus cum multis lacrymis leta- 
niam praecinuit, deinde exorcismum fecit. Inde sacramenta 
dedere, se nunquam'"* contra fidem nostram credidisse aut 
docuisse. Clément ius in dolium missus acsi virga supernatat. 
Quo viso, infinitis gaudiis tota effertur ecclesia : tantam 
enim sexus utriusque frequentiam opinio ista conflaverat, 
quantam inibi nemo prœsentium se vidisse meminerat. 
Alter confessus errorem, sed impœnitens ^, cum fratre con- 
victo*^ in vincula conjicitur. Duo alii e Durmantiis villa ^ 
probatissimi haeretici ad spectaculum vénérant, pariterque 
tenti sunt. Interea perreximus ad Belvacense concilium, 
consulturi episcopos, quid facto opus esset -, Sed fîdelis 
intérim populus clericalem verens moUitiem concurrit ad 
ergastulum, rapit, et subjecto eis extra urbem igné pariter 
concremavit. Quorum ne propagaretur carcinus, justum 
erga eos zelum habuit Dei populus. 



[CAPUT XVIII] 

Apud Noviomum ^ ecclesia est parochialis, in beati 
Nichasii honore ab Alduino quondam episcopo ^ dedicata '\ 
Ipsae etiam ejus reliquiœ istuc a Rhemensibus^^' deportatœ 
aliquandiu^ quieverunt, non dico in praedicta ecclesia, sed 
in urbe. Ante hoc ergo ferme quinquennium, cum imminens 
martyris festivitas ^ jussa esset a presbytero debitis feriis 

a. numquam D.— b. impenitens D. — c. Gorr. de B (et D). conjnncto X. 
— d. Remensibus D. — e. aliquamdiu D. 

1. Dormans, dép. de la Marne, arr. d'Épernay, ch.-l. de canton. Cf. D. 
Albert Noël, Not. hist. sur le cant. de Dormans, Reims, 1878, in-8". 

2. V. p. 200, n. 5. 

3. Noyon, dép. de l'Oise, ch.-l. d'arr. 

4. Aldouin ou Hardouin fut évoque de Tournai-Noyon, de 997 à 1030 
environ {Gall. Christ. ^i. IX, col. 993-995). Il est célèbre par sa lutte contre 
le châtelain de la Tour-IIardouin (Lefranc, Hist. de la ville de Noyon, 
p. 22 sq.). 

5. Paroisse de la ville de Noyon (Lefranc, loc. cit., p. 23V 

6. Je ne connais pas de texte se rapportant à cette translation de saint 
Nicaise de Reims à Noyon. 

7. La Saint Nicaise tombe le 11 décembre; la translation du saint se 
célèbre le 21 juillet. 



210 VKN. (iUIBKRTl VI TJ^ LIBER lll 

honora ri, quœdam ea die paupercula sola degens sub matre 
puella suendi quippiam praesumpsit opusculum. Quœ cum 
manibus suenda coaptans fîlum per linguam, ut assolent, 
et labra protraheret, fîli nodus, qui multœ erat grossitiei, 
acsi id prœacutum linguœ summitati adeo inseritur, ut nul- 
latenus exinde eximi posset; nam si ab aliquo tentaretur 
evelli, immodicis misera angustiis angeretur. Cum frequen- 
tia igitur populari calamitosa illa ad episcopalem eccle- 
siam, Regin^p^ martyrum miserieordiam preeatura non 
verbis, cum matre progreditur : loqui enim, filo linguam 
terebrante ac inibi dependente, vix poterat. Quid plura? 
Turba quidem vulgi lacrymose compatiens domum rediit, 
postquam diu laborantem puellulam multumque spectave- 
rat. Illa, die ipso cum nocte sequenti perseverans in petendo, 
comité matre, remansit. Postridie, cum Dominam cœlorum 
ac terras praecordialissimis precibus pulsavissent, et, sicut 
Ansellus presbyter, ecclesia? sacrista, mihi retulit, letaniam 
matre prœnunciante '^, fîlia submurmurante, acsi scirent lite- 
ras mirabili ordine texuissent, fîlia ad Matris Virginis altare 
progreditur, flebiliterque complectitur, moxque iilum inter 
oscula crebra laxatur. Ad theatrum tantie gratiae clerus et 
populus accersit, infinitis laudibus cum Deo Virgo Mater attol- 
litur, quae in eo Reginam martyrum se probavit, quod com- 
missam in martyre ^ culpam pro se sic ulta est, sicut motum 
denique suum in satisfactione ^ placuit. Nec parum martyris 
nobilitas claruit, qui in eo quod pauperculam humilem 
puniit, quantum superbos, quisibi adversantur, adversetur '' 
innotuit. Hoc in eadem qua factum est ecclesia mihiest^ 
relatum, et lîlum mira» grossitiei cum nodo adhuc cruento 
a praefato presbytero ostensum. Simile quid etiam in die 
Annunciationis beatae Maria» * nostra irtate est actum, quod 
a Ratbodo, urbis episcopo -, constat scriptum. 

a. Régine^ D. — b. prœnuntiante D. — c. martyrem D. — d. Corr. de D. 
satisfaciente B. — e. Corr. de D. ai'erselur H. — /. ei D. 

1. Le 25 mai. 

2. Hadbod II fut évêque de Noyon de 1068 à J098 (Gall. Christ., t. IX 



VEN. GLIBERTI VlTi^: LIBER III 217 

In hac ipsa Novigenti, cui, Deo autore* servimus, eccle- 
sia, miles quidam rapinam fecerat, fratrum scilicet boves 
abduxerat, Calniacumque ^ castrum * deveniens, unum de 
bobus comedendum a se, ut putabat, complicibusque deco- 
xerat. Ad primum ergo quod de carnibus illis ori intulit, 
divina virtute percutitur, et uterque ei inter mastigandum 
oculus a fronte et ab ore lingua expromitur, sicque eo dam- 
na to, vellet noUet, residua pra^da redueitur. 

Alter coiitigui lluvii partem, qui Aquila - nuncupatur, 
piscationi suœ ascribere nitebatur, quae ex antiquo prœfati 
loei fratribus debebatur. Cumque fratrum piscator ab illa 
parte fluminis per ipsum militem omnino absterreretur et 
pro hoc ecelesia multis placitis urgeretur, a Domina prœpo- 
tenji in membris aliquibus paraly^os valetudine conquas- 
satur. Sed hoc eu m fortunae, non ultioni divinœ ascriberet, 
dormienti illi piissima Virgo astitit, et aliquot ei alapas 
non sine severitate in facie dédit. Qui exinde experrectus, 
et ex verbere sensatior faetus, ilico*^ nudipes ad me venit^ 
veniam petit, quid beata Maria animositatis sibi intendisset, 
aperuit, usurpa ta remisit. Hoc unum didici, quod nemo 
isti ecelesia:» infensus fuit, qui non ad evidens detrimentum 
venerit, si perse verare delegerit. 

Apud Compendium quidam praepositus regius ^ adversa- 
batur ecclesiae beata? Mariœ et beatorum Cornelii et 

a. authore D. — b. Calviacumque D. — c. illico D, 

col. 996-998). 11 a écrit la vie de sainte Godeberte {AA. SS. BolL, avril, 
t. II, p. 32-36), celle de saint Mcdard {ibid., juin, t. Il, p. 87-95), un sermon 
sur l'Annonciation de Notre-Dame (publ. dans la Gall. Christ.^ Instr., t. X, 
col. 368-372), et d'autres œuvres aujourd'hui perdues. C'est dans le sermon 
sur l'Annonciation qu'est rapportée l'histoire dont parle Guibert : il s'aj^it 
là encore d'une jeune fille de Noyon, mais, comme église, de l'abbaye de 
Notre-Dame {lectio sexta^ col. 370). 

1. Chauny, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton. 

2. L'Ailette. 

3. Il est question d'Aubert, prévôt du roi à Compiègne, dans un acte de 
Raoul, comte de Vermandois, après 1116 (Bib. nat., Ch. et Dipl., t. LIV, 
f" 198. Cf. Luchaire, Hisl. des Instit. monarch., t. II, App. 3, p. 297). A noter 
que Luchaire, parmi les te.xtes concernant les prévôts royaux, ne donne 
pas ce passage de Guibert. Cf. Gravier, Essai sur les prévôts royaux, p. 164. 
— Guibert semble ici faire allusion aux ennuis imaginés par un prédéces- 
seur d'Aubert, le prévôt Renard, contre les moines de Saint-Corneille : 
ce Renard fit détruire un pont qui leur appartenait. Louis VI les rétablit 
dans leurs droits par un diplôme de 1112 (Luchaire, Annales, n" 139, p. "4). 



a 



218 VEÎN. GUIBERTI \ITM LIBER III 

Cy pria ni *. Quem cum foro medio clerici convenirent, et ex 
nomine tantae Dominae tantorumque patronorum, ne id 
faceret denunciarent, ille, sacris in nuUo deferens nomini- 
bus, fœde rogantium ora exprobrando confudit; sed inter 
ipsa verba, cum equo insideret, ruit, et sordidissimas 
bracas, quibus cingebatur, ventris profluvio mox sub se res- 
pexit. 

Et quia de reverentia sanctis exhibenda dicere cœpimus, 
municipium est in eodem pago Belvagensis episcopi^, quod 
Saneti Justi vocatur^ ; in quo, cum seditio mota fuisset et 
enormi insolentia viles quique clientuli cum burgensibus 
baccharentur, clerici saneti pueri ac martyris Justi ^ reli- 
quias ad sedandum^populum in loculo detulerunt. Gui qui- 
dam, oportunior cœteris rêvera parasitus, cum se retulisset 
obvium, gladium irreverens et nequam sacratissimo loculo 
intulit. Qui dicto citius in terram ruens, fœtida, ut ille 
superius, alvi manatione computuit ^. 

In eodem Bellovagensi pago apud quandam ^ villam qui- 
dam presbyter regebat ecclesiam. Quem dum quidam rusticus 
nimio^ insectareturodio, adeoinvaluit,ut eum tradere nitere- 
tur exitio : quia ergo palam non poterat, hune veneficio cor- 
rumpere parât. Bufonem ergo per membra discissum in fîcti- 
lem ejus ampuUulam, qua vinumad missas servare consue- 
verat, trusit : soient autem hujusmodi ad id operis vasa 
fîeri, ut arcto ff et pro ductili coUo ventre projectiora existant. 
Ad missas ergo presbyter veniens, vino illo jam veneficato 
mysteria sacra egit. Quibus expletis, mortifera cœpit exani- 

a. Gorr. de B (et D). scordissimas X. — b. episcopii D. — c. sedendum D. 
— d. computrnit D. — c. quamdam D. — f. nimis D. — g. Corr. de D. 
arto B. 



1. La collégiale de Saint-Corneille de Compiègne, fondée par Charles le 
Chauve, fut transformée en abbaye au milieu du xii" siècle [Gall. Christ., 
t. IX, col. 434 sq.). 

2. Il y a deux Saint-Just dans le dép. de l'Oise : Saint-Just-le-Marais, 
commune du canton de Beauvais, et Saint-Just-la-Chaussée, ch.-l. de canton 
de l'arr. de Clermont, d'où l'on aperçoit les tours de Coucv, et même 
Laon. Il est probable que c'est de cette deuxième localité qu'il s'agit ici. 

3. Il existe trois textes de la Passio saneti Justi (AA. SS. Boll., cet., 
t. yill, p. 338-340; ibid., p. 340-342; Anal. BolL, 1886, t. V, p. 374-380), 
mais nous ne connaissons pas de récit de miracles concernant ce saint. 



MA 



.■d 



VEN. GUIBERTl VITtE LIBER 111 219 

matione defîcere, fastidire cibos, massa* bibitaque rejicere 
et omnino tabescere. Postquam autem diulecto decubuerat, 
tandem vix élabora vit exurgere, veniensque ad ecclesiam, 
vas, unde morbi originem se sumpsisse eognov'erat, tenuit, 
cultroque eoUum obterens-quidquid intro latebat humoris 
per pavimenta profudit. Erat autem idem videre jam ex 
consecratione missœ * semen bufunculis uberrime plé- 
num. Comperit homo, quod prœcordia sua mortibus essent 
addicta, et dum desperatissime prœstolatur imminentia 
fata, aceipit hœc a quodam consilia : « Si vis, ait, pestifera 
quœ coneepisti egerere, aut de sepulchro Marcelli Parisio- 
rum pontifieis ^, aut de altari ejus pulverem tibi afferri 
quœre '2, quem dum cum aqua hauseris, de tua protinus 
salubritate confide ». Quod cum ille facere maturasset, 
sacros cum multis ad sanctum affectibus pulveres ebibit ; 
nec mora cum omni circumstanti virulentia infînitorum 
reptilium globos egessit, malumque universum reddita sos- 
pitate recessit. Nec mirum si Deo prœsens Marcellus hœc 
peragat, qui ab eo corporis interstitio absens olim non 
minora in simili re patrarat ^ ^. 



[GAPUT XIX] 

Quae dicturus sum nostris inaudita temporibus relatione 
cujusdam religiosi ac vere humilis monachi accepi, qui qui- 

a. mansa D. — b. immissœ B. Manque D qui remplace ce mot par des 
points. — c. Ce dernier paragrraphe se trouve reproduit dans AA. SS. BolL, 
nov., I, 261, col. I. 



1 . Saint Marcel fut évéque de Paris au commencement du v" siècle. On 

son nom, 
génér. de 



le fête le 3 novembre. Sur la colléfiriale parisienne qui portait son nom, 
cf. II. Le^rand, Légende du plan de Pans en 1380, dans VHlst 



Paris, 1868, in-i", p. 7i et n. 2. 

2. C.ctte thérapeutique est d'un usage ancien. On sait que Grégoire de 
Tours y a eu recours et de la même façon (De virtutibus S. Marlini, II, i, 
éd. Hordier, 1860, t. II, p. 9i-96). Lisiard, évéque de Soissons, donne un 
l'fUHeignement analogue à propos de saint Arnoul {Viia S. Arnulfi, dans 
.1.1. SS. IfolL, août, t. lïl, p. 255). 

3. (juibert fait allusion à un miracle raconté dans deux vies de 
Sri in t Marcel (.1.1. .S\S. Bol l., nov., t. I, p. 265) : le saint évéque de Paris 
aurait mis en fuite un énorme serpent qui dévorait les restes d'une femme 
adultère. 



220 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III 

dem Joffredus vocatur; Samurensis quondam castri ^ et alio- 
rum castrorum in Burgundia dominus fuit, cujus vita quia 
vero cognata dignoscitur, verba sua personœ ^ conferenda 
putamus. Relatio autem sic se habet. Juvenis quispiam -in 
superioribus terrarum sibi contiguarum partibus fuerat, qui 
fœminae cuidam non uxorio, id est debito, sed usurario, ut 
secundum Solinum ^ loquar, id est indebito amore cohae- 
serat. Is aliquando ^, aliquantisper resipiscens, ad Sanctum 
Jacobum Galieiam ^ oralionis gratia meditatur abire. Sed 
in ipsa piae intentionis massa quiddam fermenti inseritur; 
nam cingulum mulieris seeum in illa peregrinatione aspor- 
tans, eo pro ejus recordatione abutitur, et recta ejusoblatio 
non jam recte dividitur. Inter eundum ergo diabolus occasio- 
nem incursandi hominem nactus, apparet ei in specie Jacobi 
apostoli^, et ait : <( Quo tendis? — Ad Sanctum, inquit, 
Jacobum. — Non bene, ait, vadis. Ego sum Jacobus, ad 
quem properas, sed rem meœ dignitati tecum indignissimam 
portas. Gum enim in totius fornicationis volutabro hactenus 
jacueris, modo pœnitens vis videri, et quasi aliquem boni 
initii praetendens fructum, ad meam te tendere praesentiam 
profîteris, cum adhuc illius obscœnae mulierculte tuae balteo 
accingaris ». Erubuit homo ad objecta, et credens rêvera 
apostolum, infert : u Scio, domine, quondam me et nunc 

a. p« , avec haste barrée B, qui développe en interligne personœ. per 
se D. — b. Gorr. de D. aliquanto B. — c. manque D. 



1. Semur, dép. de la Gôte-d'Or, ch.-I. d'an*. Le chàteau-fort qu'on y voit 
actuellement, classé comme monument historique, date du xiii* siècle. 

2. Il ne s'agit donc pas du seigneur de Semur, comme le début du para- 
graphe pourrait le faire croire, et il faut bien idenlificr seigneur et 
moine. V. aussi p. 222 : « Senior qui htpc mihi retulit. > Ce dominus n'était 
d'ailleurs sans doute qu'un châtelain, Eudes I" Borel, duc de Bourgogne, 
ayant, en 1082, réuni TAuxois, dont Semur faisait partie (Courtépée, Des- 
cription gén. et partie, du duché de Bourgogne, 2* éd., Dijon, 1848, t. 111, 
p. 469). 

3. Solin, qui a résumé l'histoire naturelle de Pline l'Ancien, au m' siècle 
ap. J.-G., a écrit des CoUectanea rerum memorabilium ou Polyhistor, 
recueil de notes et d'anecdotes édité en dernier lieu par Th. Mommsen, 
(Berlin, 1864, in-8). Il a été très employé et interpolé par le moyen âge. 
Je ne vois pas à quel passage de Solin se réfère ici Guioert. 

4. Saint-Jacques de Gompostelle, ancienne capitale de la Galice, prov. 
d'Espagne, fondée au ix" siècle sur un tombeau de Saint-Jacques, miracu- 
leusement retrouvé grâce à la clarté d'une étoile. 



VKN. GLIBERTI VITii LIBER III 221 

etiam flagitiosissime opéra tum. Die, quœso, quid ad tuam 
elementiam profieiseenti eonsilii dabis. — Si vis, ait, 
dignos pro perpetratis turpitudinibus fruetus pœnitudinis 
faeere, membrum illud un de peccasti, veretrum scilicet, 
pro mea et Dei fîdelitate tibi abscinde, etpostmodum ipsam 
vitam, quam maie duxisti, tibi pariter desecto gutture, 
adime. » Dixit, et ab oculis ejus se subtrahens in multa 
mentis hominem perversitate reliquit. 

Ad hospitium igitur nocte perveniens, diabolo, non, ut 
putabat, apostolo, qui se monuerat obedire, prœproperat. 
Dormientibus itaque sociis, mentulam sibi primo praecidit, 
deinde cultrum gutturi immergit. Cum stridorem morientis 
et erepitum sanguinis prorumpentis comités subaudissent, 
exciuntur a somno, et, lumine adhibito, quid circa homi- 
nem factum fuerit, vident; mœrent denique, tam funestos 
sodalis sui exitus attendentes, sed quid a dœmone eonsilii 
acceperit nescientes. Quia ergo qua id causa ei contigerit, 
ignorîirunt, tamen illi curam exequiarum non negarunt ; 
quodque taliter mortuo indebitum fuerat, pro compere- 
grino, ut videbatur, suo missarum officia celebrari manda- 
runt. Quibus ad Deum fideliter fusis, placuit Deo, ut, resar- 
cito vulnere gutturis, vitam per apostolum suum repararet 
extincto. Exurgens igitur homo, et cunctis supra quam 
dici potest redivivum stupentibus fari incipit. Sciscitantibus 
itaque qui aderant, quid animi in se interficiendo habuerit, 
de diabolica sub apostoli nomine apparitione fatetur ; inqui- 
situs quod judicium post sui homicidium in spiritu censura 
subierit, ait : (c Ante Dei thronum sub prœsentia commu- 
nis Domina^ Dei Genitricis Virginis Mariœ, ubiet patronus 
meus apostolus sanctus Jacobus aderat, delà tus sum. Illic 
cum quid de me fîeret coram Deo tractaretur, et beatus 
apostolus, memor intentionis me^e, licet peccatricis et 
adhuc corruptap, pro me Benedictam illam precaretur, ipsa 
ex ore dulcissimo sententiam protulit, homini misero 
indulgendum fore, quem malignitate * diaboli sub sancta 

a. malignilas l). 



222 VEN. GLIBERTI VIT^ LIBER III 

specie siccontigit corruisse. Sic me in saeculum hoc ^ evenit^ 
ad mei eorrectionem , et horum denunciationem *^, Deo 
jubente, redisse^ ». Senior ergo, qui hœc mihi retulit, ab 
eo qui redivivum viderat se audisse narravit. Nam fereba- 
tur etiam, quod cieatrix evidens et insignis illi remansit 
in gutture, quœ miraculum circumferret, et abrasa tentigo 
pertulusum^*, ut sic dicam, ad urinas residuum habuit. 

Celebris quoque relatio est, sed nescio utrum syllabis 
uspiam commendata, quod quidam ad sanctae con versa tio- 
nis habitum exlaico, nisi fallor, conversus, in aliquo monas- 
terio accesserat, professionisque inibi se sacramento devin- 
xerat ;- qui minorem illic regulae observantiam, quam volebat, 
considerans, exacta ab abbate licentia, in aliud quasi reli- 
giosus se contulit, ibique devotione quamplurima vixit. 
Qui post tempus aliquod in valetudinem incidit, ex valetu- 
dine obiit. Qui, a praesentibus excedens, diversarum potes- 
tatum altercationem mox incidit. Nam contrariis virtutibus 
primae professionisirruptionemcausantibus, lucis spirituum 
ratio, quae super bonfe actionis ejus testificatione innite- 
batur, plurimum obtundebatur /". Ad Pétri ergo cœlestis 
janitoris audientiam quœstio provocatur, sed a Petro pro- 
tinus hujusmodi contentio ad divina ora refertur. Re igitur 
ad eumsic delata, dicit Dominus : « Ite ad Richardum jùs- 
ticiarium 2^ et pro sententia quam tulerit facite ». Fuit 
autem isdem Richardus, vir summe potens in terrenis pos- 
sessionibus, sed multo potentior in aequi justique tenori- 
bus. Ad Richardum venitur, causa edicitur, sententia a 

a. hœc B (et D). — b. cxponctué B. — c. denuntiationemD. — d. rediisse 
D. — e. Guizdt, Coll., X, 120, n. 1, corrige pertusum. — /*. obtendente- 
batur D. 



1. = Pertuis (diminutif de periusum). 

2. Richard le Justicier, beau-frère de Charles le Chauve et frère de 
Boson, roi de Provence, fut duc de Bourgogne de 877 à 921. Son surnom 
de Justicier vient de sa sévérité à châtier les coupables. En mourant, il 
disait : « Poenitet me non plus fecisse, quia dum unum nequam peremi, 
centuni salvàvi, et unius latrunculi pro interitu, ejus complices a malis 
perpetrandis suas abstinuerunt manus » (Lebeuf, Hist. dWuxerre, t. II, 
p. 45). 



VEN. GUIBKRTl VITJE LIBER III 223 

Richardo depromitur. « Quoniam, inquit, prioris ^ sponsio- 
nis tenetur reus, perjurium evidens incurrisse dignoscitur, 
nec injustam causam '^ habent dœmones, quamvis eis multum 
justae hominis obvient actiones ; sed mea ex Deo censura 
denunciat, uthaec emendaturus adsfleculum redire debeat ». 
Ad superos itaque ille pridem funus emergens, abbatem 
evocat, quid viderit, insinuât, culpam desertionis ac per- 
jurii publiée fassus, ad pristinum monasterium revertitur. 
Unde noverit omnis qui uspiam quocunque^ sub Dei 
nomine se mansurum stabiliter profite tur, observet quae 
Deo et sanctis poilieetur, quia locum mutare non débet, 
nisi ab iis qui sibimet*' praesunt maie agere compellatur- 

Quoniam de qualitatibus morientium loqui aliquotiens 
utile est, Lauduni homo quidam fœnoribus undecunque 
deditus erat, cujus finis dignam cum exitio vitam egisse 
monstrat*. Nam in extremis agens, cum a paupercula qua- 
dam, persoluto jam debito, usuras exigeret, et illa eum, per 
imminentem sibi exitum obtestans, ut remitteret, implora- 
ret, quod ille pertinacissime abnegaret, illa in arcto ^ posita 
quidquid erat fœnoris acceptum mutuo, prœter unum dena- 
rium, misero^ comporta vit. Cumque et solum illum remitti 
sibi peteret, jurât neutiquam se ille facturum. Quid remo- 
rer ? Quœsiit ^ illa quem vix valuit reperire denarium, et in 
ultimo carnis spiritusque confligio jam stridenti infert. Quo 
ipse moriens sumpto sibi in os posuit ; quem dum quasi 
viaticum deglutisset, animam exhalavit, et ad diabolum 
sub tali tutore migravit, unde et a sacris locis merito extor- 
ris jacuit. 

Apud Attrebates - quid accident super hujus moris 
homine attexam. Is emmenas suas turpibus longo tempore 

a. manque D. — b. in jus tant causam D. — c. quocumqueD. — d. sibinon 
B (et D). Guizot, Coll., X, 121, n. 1. propose la suppression de non. — 
c. Corr. de D. arto B. — f. manque D. — g. quxsivit U. 



1. Il est curieux de constater que Guibert ne fait, pour condamner les 
usuriers, aucune allusion à la lëg^islation canonique. Sur cette législation, 
cf. Funk. Creach. des kirchl. Zinsverboten, Tubingue, 1878, in-8. 

2. Arras, ch.-l. du Pas-de-Calais. 



224 VEN. GL'lBERTl VIT^ LIBER 111 

infercierat lucris. Tandem metallorum plurium montibus 
cumulatis, spuremas attigit horas. Et ecce in hominis 
specie diabolus advenit, bovem nigrum prae se ducens. Qui 
morientis lectulo astans : « Dominus, inquit, meus hune 
tibi bovem mittit. » Cui aeger : « Gratulor, ait, domino meo 
pro munere ». Unde ^ inquit ad uxorem suam : « Et homini 
qui bovem adduxit, appara quod comedat, bovem autem 
intromitte, et bene asserva ». Dixit, et extemplo ^ efflavit. 
Intérim tamen homo tanquam comessurus inquiritur, bovi- 
que pabula deferuntur, sed iieuter reperitur. Factum ergo 
euncti mirantur et horrent, nec boni quippiam taies mune- 
rum missionei^ portendere censent. Funere apparat© , et cor- 
pore in libitina locato, processio clericorum, consueta mor- 
tuis officia praebiturorum, domum usque pervenit. Sed 
dœmones famulo suo exequias célébrantes tantam aeris 
turbam in eorum adventu exsuscitant, ut repentinus turbo, 
cum serena essent omnia, frontem domus, quam ymber- 
gam* dicunt, pêne subverteret, et partem lecticae in^ medio 
positae sublevaret. Haec de talibus pauperum corrosoribus 
dixisse sufficiat. 

Nemo autem miretur, quod idem maligni spiritus in ludi- 
ficandis aut laedendis hominibus hoc tempore multum pos- 
sunt; nimirum quia qu» faciunt, bestialiter, et non in 
nomine Domini, faciunt. Unde in pago Vilcassino^ non 
ante multos annos factum comperimus, quia scilicet cujus- 
dam deloci proceribus homines alicubi sub eadem regione 
venabantur. Taxonem-^ ergo maie fugacem cavea» intruden- 
tes, immo cum dœmonem intrusissent, intrusisse putantes, 
sacco excipiunt. Quem summa vi inde eximentes et plus 
quam animal illud patitur, ponderosum sentientes, cum 
asportare nocte jam incidente cœpissent, ecce vox a monle 

a. vade D. — b. Gorr. de D. extimplo B. — c. im D. 



1. = Gouttière. Mot en rapport avec imber. 

2. Le Vexin. 

3. = Blaireau. 



VEN. GUIBERTI VITJ5 LIBER 111 225 

contiguo per mediam sylvam^ ruit. « Audite, inquit, audite ». 
Gumque altrinsecus post ipsos plurimae succlamassent 
voces : « Quid illud ? », vox denuo intulit : « Caduceum, inquit, 
hinc * portant. » Qui forsitah sic et merito vocabatur, et 
multos eadere fecit. Quo dieto, infînitœ deemonum copiée 
undecunque^ quasi ad eruendum proruunt in tantum, ut 
nemus universum ex frequentia obrui videretur. Diabolo 
ergo, quem ferebant, non taxone projecto, pêne ameutes 
effecti fugam ineunt. Qui domum venientes, nec mora tem- 
poris mortui sunt * . 

In ipsa provincia rusticus quidam crure intecto, pedibus 
nudis, super fluminis crepidinem, dum e labore rediret, 
extrema sua lavaturus, sabbatho vesperascente, desederat. 
Mox ab imo aquœ ipsius, inqua diluebat vestigia, diabolus 
ejus pedibus innexuit. Gumque rusticus, se ligatum sen- 
tiens, a vicinis adjutorium inclamasset et ad domum pro- 
priam delatus fuisset ab eis, cœperunt rude hominum genus 
omni artifîcio agere, siquomodo valerent compedes terere^. 
Diu ^ ergo circa hune inutilem circuitum eluctantes nihil 
efficiunt, suos quique nisus eludunt. Spiritualia enim spiri- 
tualibus comparanda sunt. Tandem post rotatus diuturnos 
homo se inter eos peregrinus immiscuit, ad compeditum ipsis 
spectantibus sese proripuit, et in momento resolvit. Quo 
facto, expedite recessit, nec quis esset interrogare licuit. 

Daemonia autem mulierum amores, et ipsos etiam concu- 
bitus afFectantia ubique affatim celebrantur, et nisi puderet, 
a nobis plurima dicerentur. Sunt quoque qumdam in nequi- 
tiis infligendis atrocia, aliqua vero solis contenta ludibriis 2. 
Sed stilum/'jam ad lœtiora vertamus '^. 

a. Corr. de D. média sylva B. — h. huic B. hune D. — c. undecum- 
que D. — d. Corr. de D. terare B. — e. dui D. — /*. stylum D. 

1. Toute cette histoire est un bizarre amalgame des légendes concernant 
Pan et Mercure. Il serait curieux de rechercher par quels intermédiaires 
l'attribut de Mercure, le caducée, a passé pour devenir un emblème démo- 
niaque. 

2. On sait le parti que Michelet a tiré de semblables données dans son 
curieux livre de La Sorcière. 

3. Cette phrase annonce des épisodes heureux qui ne se trouvent pas 

Ven. Giiiberli cUh. I) 



226 VEN. GUIBERTI VITJE LIBER III 

Audivi nuperrime a quodam montis Cassini ^ monacho 
quod inferam. Posé Aldebrannum ^, qui Gregorius appella- 
tur Septimus, quidam prsedicti cœnobii abbas^ Desiderius 
nomine ^, papatum ambierat. Qui siquidem cum de cardi- 
nalibus Romanœ foret ecclesiœ, exemptis ab ecclesia Bene- 
dicti domini nostri ^ amplissimis rébus, pecunia pontifica- 
tum obtinuit. Qui ad prima missarum, quœ ad sedem 
apostolicam celebravit, officia, cum versus ad populum 
« Pax vobis » dicturus esset, corruit, et caput in pavimento 



dans les trois paragraphes suivants. Il n'y a pourtant pas lieu, semble-t-il, 
de les considérer comme interpolés. Peut-être y a-t-il eu simplement une 
erreur dans la numérotation des folios des manuscrits anciens. En tout 
cas, la phrase en question se rattache assez bien au texte du chapitre xx, 
et c'est peut-être la raison pour laquelle Dachery a supprimé les para- 
graphes intermédiaires (cf. Introduction^ p. xl-xli). 

1. Célèbre montagne de l'Italie du sud où saint Benoît fonda, vers 530, 
Tabbaye du même nom. Cf. TosJLi, Storia délia badia di Monte Cassino, 
Naples, 1841-43, 3 vol. 

2. Hildebrand, né à Soana, moine bénédictin, peut-être prieur de Gluny, 
cardinal sous-diacre en 1055, légat, élu pape le 22 avril 1073, mort à Saleme 
le 25 mai 1085. 

3. L'abbé Didier, dont Guibert parle ici, est celui qui devint pape sous 
le nom de Victor III. Né à Bénévent vers 1027, abbé du Mont-Gassin en 
1057, élu pape le 24 mai 1086, mort au Mont-Cassin le 16 septembre 108T, 
Victor III n'apparaît ni dans le Liber Pontificalis (éd. Duchesne, t. Il, 
p. 292), ni dans la Chronica Monasterii Casmensts (Continuation du livre III 
par Pierre Diacre, dans Mon. Germ. Hist., in-f°, SS., t. VII, p. 747 sq.), 
comme simoniaque. Didier, selon Pierre Diacre, a été désigné par Gré- 
goire VII pour lui succéder : « is enim praeter id quod primum presbyter 
cardinalis Romanaî tune ecclesiae esset, et prudentia maxima, et religione 
singulari, et principum circummanentium amicitia multa polleret... » 
(p. 747) ; il s'est d'ailleurs opposé à sa propre élection, combattue par le 
cardinal d'Ostie, au temps où l'antipape Guibert régnait encore. Bien plus, 
dans un svnode tenu à Bénévent, il a vigoureusement attaqué les simo- 
niaques {ihid.^ p. 751); et, dans un chapitre qu*il présida encore au Mont- 
Gassin, « sub districtissimo anatheniate interdixit, ne quis successorura 
suorum auderet vendere vel alienare terratium, ecclesias, villas, velquas- 
cumque possessiones huic Casinensi cœnobio pertinentes » (p. 753). En 
mourant, il légua au couvent un grand nombre d'objets que Pierre Diacre 
énumère, ce qui contrarie, semble-t-il, la dernière affirmation de Guibert. 
Enfin, les œuvres même de Didier (Migne, Patrol. lat., t. 149, col. 961-1018), 
le fait que Deusdedit lui a dédié son recueil canonique (Duchesne, op. cil., 
p. 292, n. 1), son épitaphe même (Mabillon, AA. SS. Ord. S. Ben., saec. VI, 
t. II, p. 617), s'opposent à la tradition rapportée par Guibert. Au demeu- 
rant, la chute de Didier peut s'expliquer par suite d'une poussée au cours 
des violences qui se produisirent à son élection. Sur Victor III, cf. F. Hirsch, 
Desiderius von Monte Cassino als Papst Victor III dans les Forschungen 
zur deutschen Geschichte, t. VU, p. 1 sq. 

4. Saint Benoît, né à Norcia (Ombrie) vers 480, créa les fameuses règles 
bénédictines, fonda le couvent du Mont-Gassin vers 530 et mourut le 21 mars 
543. 



VEN. GUIBERTI \ITM LIBER U[ 227 

(jravissime lœsit, Inde sublatus, quadam cum nocte dor- 
miret^ apparaît ei beatus Benedictus, dicens. « Quare 
prsesumpsisti ad tantum symoniacus accedere officium? 
Quin et sacrilegium detestabile commissisti^ qui mihi res 
meas furtive subduxisti, et tuo merito valde incompeten- 
tia^ usurpasti. Désiste igitur^ et ex hac turpi ruina casti- 
gatiorem te reddito^ quia, si in cœpto perseverare delcgeris, 
fœdissimum in proximo exitium contra te provocahis. » 
Quod ille audiens, et pro commisso duplici multipliées 
pœnas verens, prœsertim quas tanta tant nobilis ac poten- 
tis heri auctoritas intentarat, indebitam sibi prorsus sedem 
liquit, ad prœlibatum monasterîum rediit, inquo pro hujus 
excessus satisfactione, qui insane tumuerat, sane humilis 
anno integro portarius extitit, ex quo comprobata humili- 
tate, quia plurimum utilis erat, abbatisare secundo pronie- 
ruit. 

Longe aliter tamen, ut multotiens audivi, contigit cuidani 
Floriacensi ^ monacho, qui primus, pacta Francorum régi - 
pecunia, prœnominatam gloriosi domini Benedicti ecclesiani 
viro sanctissimo ac eruditissimo Abboni abbati'^ prœripuit '\ 
Quœ cuni idem Abbo insecutus fuisset, ut eum corripiens, 
oberrantem scilicet ovem, custodiœ relegaret, eum forte 
Aureliarâs o /fendit. Cujus adventu symoniacus ille com- 

a. incompententia B. 



J. Fleury, aujourd'hui Saint-Benoît-sur-Loire (Loiret, arr. de Gien), 
célèbre abbaye fondée vers 650 et où le corps de saint Benoît fut conservé 
après sa translation hors d'Italie ((îai/.C/iWsf., t. VIII, col. 1541 sq.). Sur les 
rapports de Fleury et du Mont-Cassin, cf. Les miracles de saint Benoit^ 
publiés par E. de Certain, Paris, 1858, in-8«> {Soc. de VHist. de France). 

2. Il ne peut s'agir à cette date que de Hugues Gapet qui confirma en 
988 l'élection d'Abbon {Gall. Christ., t. VIII, col. 1548). 

3. Saint Abbon, né vers 945, près d'Orléans, abbé de Fleury en 988, mort 
le 13 novembre 1004. Sa vie a été racontée par Aimoin (Migne, Patrol. lat., 
t. 139, col. 387-414). 

4. L'histoire des démêlés d'Abbon avec ses moines au début de son abba- 
tial n'est pas bien connue. Les auteurs de la Gall. Christ, (t. VIII, cr>l. 
1548) et Mabillon [Elogium S. Maioli, dans les A A. Ord. S. Ben., sacc. V, 
t. VII, p. "776) y font allusion d'une façon peu précise. Aimoin, dans sa vie 
d'Abbon dit (Migne, Patrol. lat., 1. 139, col. 393) : « Et quamvis, ut in talibus 
fieri assolet, aliqui ex fratribus huic electioni pervicaciter renisi essent, 
tamcn plurimorum et, ut post patuit, sanioris consilii priuvaluit auctoritas. » 



228 VEN. GUIBERT[ VIT^ LIBER III 

perto, nec effuffium uspiam reperiens^ ad latrinas, quasi alvi 
eum pondus urgeret, se contulit. Abbone itaque superve- 
niente, requiritur, sed nusquam persona reperta, sola ejus 
cuculla unco appensa reperitur, quia soli sacro habitui, dis- 
perdito illo, reverentia debebatur. 

Vidi et Veranum virum no bile m, cogna tum meum, cum 
etiam vis regia adniteretur^ tantis injuriis ac vilipensioni 
addictum, ui ab abbalia ^ ultro exponeretur. In eos autem, 
qui prœsumunt primi crimina, gravius ulscisci solet Deus. 
Audiviet ante aliquot annos, cum plurimum a régula exer- 
rarent iidem Floriacenses, fœdis beatissimuni patrem'^ 
plures ipsoruni mortibus addixisse^. 



[CAPUT XXJ 

Apud Anglos beatissimus martyr Eadmundus rex ^, 
sicut quondam et nunc quoque prodigiosus existit. Taceo 
de ejus corpore pigmentis non hominum, sed cœlestibus 
hactenus incorrupto, in quo aesi viventis unguium ac cri- 
nium excrementa miramur ^. Sed illud dicere est, quod in 

a. Les trois précédents paragraphes manquent D. Ff. 106 et v*» B. 



1. Le fait raconté ici par Giiibert est trop vague pour qu'on puisse 
ridentifier. S'agirait-il d'un abbé de Fleury, effectivement nommé Veranus, 
et qui fut élu en 1080? (Gall. Christ., t. VIII, col. 1554). 

2. L'histoire. de l'assassinat d'Abbon par les moines révoltés de La Réole, 
le 13 novembre 100 i, a été racontée non seulement par Aimoin (loc. cit.^ 
col. 412-413), mais par les moines de Fleury dans \ Epistola encyclica de 
cœde Abbonis abbatis (pub. par Baluze, MiscelL, t. II, p, 114, et L. Delisle, 
Rouleaux des morts, Paris, 1866, in-8°, p. 35-36). 

3. Edmond fut roi d'Est-Anglie, après Offa, en 855. Il lutta contre les 
envahisseurs danois et fut pris par eux en 870 ; ayant refusé d'abjurer, il 
fut martyrisé. Il fut d'abord enseveli à Hoxne, puis à Bury. La ville de 
Toulouse a prétendu posséder de ses restes (cf. J. Lestrade, Pages d'hist. 
et d'art sur Saint-Sernin de Toulouse, dans la Rev. des Pyrénées^ 1904, 
p. 297-318, sur les reliquaires de saint Edmond, et rappelant la création 
récente d'une commission par l'archevêque de Toulouse pour vérifier l'au- 
thenticité de ces reliques). En France, la vie de saint Edmond a été écrite 
au XI" siècle par Abbon de Fleury (dans Migne, P. L., t. 139, col. 507-520). 

4. Cf. Abbon, Vita S. Eadmundi,c.\iy^col. 516: « ... .Sed,mirum dictu! 
cum illud prctiosum corpus martyris putrefactum putaretur ob diuturnum 
spatiuni transacti temporis, ita sanum est repertum et incolume, ut non 



VEN. GUIBERTI WTM LIBER III 229 

tanto miraculo positus a nemine patitur se videri. Abba 
ejus loci * nostrorum temporum quidam per se seire voluit, 
utrum caput, olim in passione decisum, corpori foret, uti 
vulgabatur, unitum. Actis itaque cum suo capellano jeju- 
niis, detexit, aspexit quœ praetulimus, carnibus nusquam 
flaccentibus, acsi dormientis, omnia visus et tactus periculo 
addidieit, alter a capite, alter a pedibus utrum haberet 
attraxit, solidumque cognovit ; sed mox utriusque manus 
perpétua imbecillitate contabuit *. 

Mira adhuc dieam. Capreolum in monasterio monachi a 
parvo nutrierant. Qui cum pecuali laseivia bac illacque 
per aedifîcia ipsamque eeclesiam oberraret, casu^ tibiam fre- 
git. Cumque tribus claudicans pedibus pedetentim^, quo 
poterat modo excursitans loci omnia peragraret, forte 
ingressus eeclesiam ad màrtyris feretrum ire contendit. 
Gui mox, ut bestiali curiositate se subdidit, tibiae sanitatem 
recepit. Quid faciet pius martyr, si petatur iideliter in 
Humana natura, qui liberalitatem ingenitam, et, ut rectius 
dicam, serenitatem regiam sic ostendit in fera ? 

Et sanctus Witonus "^ apud urbem Wintonium ^ se in 

A. Gorr.deD. casi exponctué B. — b. pedentim D. 

dicam caput redintegratum et compaginatum corpori, sed omnino in eo 
nihil vulneris nihil cicatricis apparuerit. Sicque cum reverentia nominan- 
dus sanctus rex et martyr Eadmundus, integer et viventi simillimus, ad 
praedictum locuni est translatus, ubi adhuc in eadem forma exspectat 
oeata resurrectionis gaudia promissa. » — Le texte de Guibert a échappé à 
M. E. Glarke dans sa Chronicle of Jocelin of Brakelond, Londres, 1903, 
in-18, où l'auteur donne un tableau de l'abbaye de Bury au xiii' siècle. 

1. L'abbaye de Bury-Saint-Edmunds, fondée vers 1021, fut brûlée en 
1327 par les habitants de la ville et du plat-pays, exaspérés contre les 
moines. 

2. Abbon de Fleury raconte de même, au ch. xvi (loc. cit.^ col. 518-519), 
la punition d'un curieux qui fut frappé de folie. 

3. Guibert emploie cette graphie parce qu'il voit un rapport entre 
le nom de la ville de Winchester. ( Wintonium) et celui du fondateur du 
couvent célèbre de cette ville. Saint Swithin fut évêque de Winchester 
et mourut en H6^ [Monast. anglic, 2" éd., 1846, t. I, p. 205 sq.). On con- 
naît deux vies de saint Swithin, l'une de Gosselin, moine de Saint-Omer, 
mort en 1098 [AA. SS. BolL, juillet, t. I, p. 290-291), l'autre, en vers, de la 
fin du x" siècle, par un moine de Winchester {AA. SS. BolL, août, t. I, 
p. 98-100); du même siècle, par un autre moine du même lieu, une his- 
toire de la translation et des miracles du saint {AA. SS., Boll., juillet, t. I, 
ibid., p. 292-293, et un autre récit des miracles {ibid., p. 294-299). 

4. Winchester, comté de Hampshire; on y transiéra, dans le dernier 
tiers du vu" siècle, l'évêché de Dorchester. 



230 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER lll 

signis hucusque prœbuit efiîcacem. Namnon ante multatem- 
pora monachus utramque horribiliter exulceratus manum, 
ut hac in parte esset elephantioso omni deterior^ eo prorsus 
ad omnia erat desti tutus ofïîcio. Gui sanctus, cum a suis 
absentatum vigiliis ^ hac de causa nocte offendisset, appa- 
ruit, et generali cur abesset psallentio ^ inquisivit ^. Illico 
ille torturam et purulentiam manuum occasionem absentiœ 
sancto suggessit. « Porrige, inquit, hue manus ». Quibus 
exporrectis, sanctus utramque constrinxit et universam 
scabiosam illam cutem ab eo quasi chirothecas extraxit, et 
leniorem ^ pueruli carne substituit ^. 

Brachium beati Arnulfi martyris ^ in oppido, unde eram 
oriundus, habebatur, quod a quodam locis illis illatum 

a. acquis ivit D. — b. B (et D) corrige leviorem. 



1. La fête de saint Swithin tombe le 2 juillet. 

2. = Chant des psaumes, c'est-^-dire ici chapitre. 

3. Ce miracle n'est pas rapporté dans les textes cités p. 229, n. 3. 

4. Il ne s'agit pas ici de saint Arnoul, évêque de Soissons, mort en 
1087, dont la vie et les miracles ont été racontés par Hariulf, abbé d'Aldeu- 
bourg, et Lisiard, évoque de Soissons, et dont les restes, au temps même de 
Guibert, en vertu d'une décision du concile de Beauvais, furent transférés 
à Tournai, en mai 1121 {AA. SS. Boll., août, t. III, p. 231-259; cf. p. 223-225. 
des remarques intéressantes sur l'histoire de ces reliques), mais d'un saint 
Arnoul dont la vie est assez mal connue. Ce saint vécut probablement sous 
Glovis; on en a fait, malgré le silence de Grégoire de Tours, un évêque de 
Tours; il aurait été martyrisé dans la forêt d'Yveline, et sa vie, attribuée 
}\ saint Ouen, offre des bizarreries inacceptables [A A. SS. Boll., juillet, 
t. IV, p. 403- i07). Ses reliques, plus ou moins authentiques, ont été hono- 
rées en particulier dans le Valois ycï. Commentaire à sa vie, A A. SS Boll., 
loc. cil., p. 401-402); un moine de Crépy, Lescelin, mort après 1031, a écrit 
une vie de saint Arnoul en vers {toc. cit., p. 407-409), et un autre moine 
sa translation et ses miracles {loc. cit., p. 415-416). C'est en son honneur 
que fut fondée l'abbaye de Saint-Arnoul à Crépy-en-Valois, par le comte 
d'Amiens, Gautier le Blanc, en 1008 {Gall. Christ., t. X, col. 1484). — Les 
textes qui se rapportent à ce saint ne nous permettent pas de fixer 
exactement le lieu où était conservée la relique dont parle Guibert, et par 
suite, la patrie même de notre auteur. Casimir Oudin nous renseigne sur 
l'histoire du second bras de saint Arnoul. conservé à Guise (v. p. 234), 
et transféré aux abbayes de Bucilly, puis de Jovilliers (Comment., loc. cit., 
p. 401-402). D'autre part, on sait par un sermon publié par Martène {Thés, 
anecd., t. 111, col. 1681) et par un catalogue de reliques, dressé en 1532 
(A. du Moutier, Neustria Fia, p. 59), qu'à l'église Saint-Ouen de Rouen 
était conservé un autre bras de saint Arnoul : cela fait déjà trois bras. Il 
est bien possible néanmoins que la relique dont Guibert parle ici, ait été 
conservée à Crépy même, dans Téglise de Saint-Arnoul. D'autre part, on 
sait qu'à Clermont-en-Beauvaisis, le culte de ce saint était en honneur 
(Comment., loc. cit., p 402), et c'est dans cette localité que Mabillon fait 
naître Guibert {Ann. Ord. S. Ben., l. LX, n. 36-38, t. IV, p. 49). 



YEN. GUIBERTI VITiË LIBER 111 231 

cum oppidanos reddidisset ambiguos, ad probationem igni- 
bus est injeclum, sed exinde saltu subito estereptum. Suc- 
ciduo denique tempore, quidam consobrinus meus, de 
castri primoribus, gravissima est passione percussus. Gui 
brachium beati martyris cum fuisset ingestum, valitudo 
loco se mutans ad tactum ejus locum ferebatur in alium. 
Cumque vis illa diffugeret, et fugienti e vestigio sa cri bra- 
chii tactus insiste ret, ad ultimum post aliquot in vultu 
membrisque discursus, in ipso juguli scapularumque con- 
fînio, tota morbi illius violentia evagans, sublata paululum 
in modum mûris cute, pariter glomerata, sine dolore deli- 
tuit. Cujus rei causa quotannis omnes clericos, qui ejus fes- 
tivitati intersunt, eo die, quoad vixit, lautissime pavit, 
ejusque posteri facere hodieque non desinunt. Quod bra- 
chium avi mei non uxor, sed familiaris quaidam ad taies 
usus ^ fœmina satis solers ad sœculum opimo auro lapidi- 
busque contexit. 

Gusia* hujus Laudunensis pagi castellum est, in quo 
beati Arnulfî itidem brachium ess;^ dicitur. Quod fures cum 
direpto ecclesiae thesauro pariter diripere voluissent jamque 
tenerent, de eorum sese manibus extorsit, nec uspiam ferri 
quivit. Hoc ipsi fures, cum residuis quae asportaverant 
deprehensi, hora ipsa, qua erant efferendi in furcas, con- 
fessi sunt. In auro, quo ipsum colitur* brachium, locusest, 
quo nullo inclusorum artificio gemma ulla potuit cohiberi. 
Inserta enim nec mora laxabatur. Mutata cum opifîce, et 
opifex ac opificium cassabatur ^. 

Leodegarium martyrem-,signis egregium, ad subventio- 
nes alacrem non nescimus. Ego enim adhuc pusio, optime 
tamen horum memor, sub matre agens diebus paschalibus 
febre quotidiana atrociter aestuabam. Sub oppido autem 

a . manque D. — b. Gorr. de D. comitnr B. — c. Les deux précédents 
paragraphes sont reproduits dans A A. SS. BolL, juill., IV. 401. 



1. Guise, dép. de l'Aisne, arr. de Vervins, ch.-l. de canton. 

2. Saint Léger mourut le 2 octobre 678 (A A. SS. BolL, oct., t. L p. 419V 



232 YEN. GLIBKRT[ VITJi LIBER lll 

eratecclesia sub nomine sanctorum Leodegarii et Machuti*, 
cui continuum olei lumen mater mea fide humili ministra- 
bat. Cum ergo quidquid pêne est victuum fastidirem, evo- 
catis ipsa duo bus clericis, capellano suo et magistro meo, 
sub eorum custodia eo me deferri praecipit. Juxta pravita- 
tem ^ vero veteris usus, ecclesia illa ad jus ejus pertinebat. 
Venientes ergo illuc * elerici, stratum ante altare sibi et 
mihi nocte illa fieri imperarunt ^. Ecce nocte média intra 
eandem*^ ecclesiam cœpit terra quasi malleis concuti, ali- 
quotiens serae arcarum cum multo strepitu circumvelli, 
crepitus aliquando quasi virgarum super arcas audiri. Gle- 
rici vero a sonitu experreeti, cœperunt multum ne timor in 
deterius me verteret formidare. Quid plura ? Eis mussitanti- 
bus, subaudivi tamen, ex eorum contubernio, et lampadis 
praelucentis solatio, parce timui. In bis noctem transiens, 
ita sospes ad mat rem redii, acsi nihil incommodi pertulis- 
sem, et qui pridem lautissima horrueram, communem jam 
promptus ad cibum, non minor sum repertus ad pilam. 

Rex Anglorum senior* Guillelmus^'^ turrim in ecclesia 
magnifici Dionysii^^(cujus quam futura plurima, si perfice- 
retur ac persisteret, fuerat magnitudo !) ex suis strui fecerat. 

a. Corr. de D. parvitatem B. — b. illuc erao D. — c. impetrarunt D. 
— d. eamdem D. — e. Corr. de D. Guillemus lî. 



1. Le culte de saint Machut, qu'on appelle aussi saint Malo, Maclou ou 
Mahout, et celui de saint Léger ont été trop répandus dans le nord-ouest 
de la France, pour qu'il soit possible de déterminer l'église dont parle ici 
Guibert. Sur le culte de saint Léger, v. AA SS. Boll., oct., 1. 1, p. 455 sq.— 
Saint Machut est un disciple de saint Brandan et vécut au vi* siècle. Ses 
deux vies les plus anciennes sont extrêmement légendaires (cf. L. Duchesne. 
dans Rev. celt., 1890, t. XI, p. 1 sq.). La vie écrite par Sigebert de Gembloux 
au xi« siècle (Migne, P. L., 1. 160, col. 729-746) ne donne aucune indication 
sur le culte du saint. Les Prolégomènes aux deux vies, publiées par Dom 
Plaine et A. de la Borderie (Rennes, 1884, in-8, p. 22-23), signalent seule- 
ment comme lieux de Picardie où le culte de saint Machut a été observé : 
Montreuil (abbaye de Sainte-Sauve), Amiens (le Carmel), Arras, Arguel, 
Bucigny, Onvillers, Henencourt (quatre paroisses du diocèse d'Amiens), 
Oignies, du diocèse d'Arras. 

2. Guillaume le Conquérant (1066-1087), ou Guillaume le Roux (1087- 
1100, plutôt le premier à cause du qualificatif (?) senior. 

3. Abbaye de Saint-Denis en France. La construction des tours fut, en 
effet, reprise par Suger {De rébus in administratione sua gestis, c. xxix, 
éd. Lecoy de la Marche, p. 191). 



YEN. GUIBERTI WTM LIBER III 233 

Quod opus quoniam ab ariifîcibus minus erat ordinale con- 
textum, videbatur in dies sui parturire ruinam. Cumque 
plurimum ab Ivone, tune temporis abbate*, et a monachis 
timeretur, ne veteri damnum basilicae novi operis ruina 
infligeret (erat autem ibi ^ beati Eadmundi altare, et quorum 
nescio aliorum), talis visio solicito abbati se intulit. 
Honestae multum habitudinis dominam in medio beati Dio- 
nysii ecelesiae stantem videbat, quae sacerdotali more exor- 
cismum aquœ faciebat. Cumque abba fœminae autoritatem * 
miraretur, qme insolita faceret, contemplabatur, quod, post 
aquœ benedietionem, eam hac illacque dispergeret, postque 
dispersionem, qua disperserai, circumquaque signum crucis 
exprimeret. Nec mora temporis turris ruit, sed nuUam 
ecelesiae partem, dum rucret, laesit. Illa enim Benedictà 
inter mulieres, cujus ventris benedictus est fructus ^, sua 
eam benedictione juxta abbatis visa munierat. Alias ergo 
ruens hominem subter ambulantem operuil. Cum itaque 
compertum esset omnibus virum lapidibus adopertum, 
humanitatis causa congé riem ab eo dimovere cœperunt. 
Tandem exhaustis cementi^et saxorum montibus, perveni- 
tur ad illum ; quem, mirum dictu, sospitem alacremque 
repçriunt, acsi domi desedisset. Quadri nempe e regione-^ 
alter alteri sese compaginantes, ipsi aediculam confecerunt. 
Non ergo ei, sub diutina nescio quot dierum inibi mora, 
famés, non metus, non insolentissimus excluso homini 
calcis odor offecit. 

Excellenlissimam igitur Mariam cœlorum ac terrae patro- 
nam, cum Dionysio, totius Francia? domino ^, libriponamus 
clausulam. 

a. Corr. de B (et D). ubi X. — b. authoritatem 1). — c. cse menti 1). — 
d. Lacune selon D qui suppose invocentes (pour invocantes). 



1. Yves fut abbé de 1075 à 1094 {Gall. Christ., t. VII, col. 365-366). Cest 
sous son abbatiat que Suger entra à Saint-Denis. Entre son abbatiat et 
celui de Suger se place Tabbatiat d'Adam. 

2. Lmc, I, 42 : « Et exclamavit voce magna, et dixit : Benedictà tu inter 
mulieres, et benedictus fructus ventris tui. » 

3. Dans le sens primitif de la ligne droite, ligne normale. 



APPENDICE I 

TEXTE DE l'obITUAIRE DE LAON *. 

[VIP Kal. maii... Obitus Waldrici, venerabilis episcopi, 
de quo habemus altare de Moissi -. — Hic vir, magni cordis 
et in secularibus strenuus, qui civium Laudunensium exi- 
gente superbia, suis quibusdam privatis legibus urbem 
regencium, per illustrem Francie regem Ludovicum aliosque 
patrie proceres Laudunensem procuravit eassari commu- 
nia m. Ex quo dictorum civium non jam ira,sed rabie ferali- 
ter incitata, eundem episcopum ac ministeriales, quos cas- 
tellanum quoque et vicedominum cum aliis urbis proceribus 
crudeliter ac turpiter trucidarunt, sicut in quarto Guiberti, 
abbatis Novigenti, viri religiosi ac magne auctoritatis*, libro 
plenius continetur hiis verbis :] — [c. VII], Ruptis igitur 
comunitatis predicte federibus, tantus furor burgensium 
corda corripuit, ut omnibus clausis venalibus in necem 
episcopi et complicum ejus dato invicem juramento conspi- 
rarent. — [c. VIII] Inter quos erat homo funestissimus, 
nomine Teudegaldus, ecclesie Beati Vincentii capite census, 
Ingelramni Codiciacensis diu ofiîcialis atque prepositus, 
qui transitorias redibitiones apud pontem, qui Soordi dici- 
tur, observans, commeantium paucitatem aucupans, eos 
rébus omnibus spoliabat et ne quando eis contra ipsum 
interpellare liceret enectos in flumine supplumbabat. Fur- 
torum, latrociniorum ejus numéros cum sit referre nullius, 
cordis nequicias, vultu teterrimo^ preferebat. Is in offensam 
incidens Ingelramni, totum se ad communiam Lauduni 

a. tetterimo ms. 



1. Bibl. de Laon, ms. 341, p. 96-97. Écriture du xiii" siècle, sauf la pre- 
mière ligne. — Cf. Introduction^ p. xliii-xli. 

2. Commune du canton de Craonne, arr. de Laon, dép. de TAisne. 



firiiWhiir II - 



236 APPENDICE I 

transtulerat. Ipse dux et incentor tanti facinoris cum aliis 
conjuratis a die Cène dominice, qua communia fuit dissi- 
pata, per VIP®™ saeros dies continuos opus nefarium perfî- 
cere satagebat. Feria igitur quinta sequenti sacrorum die- 
rum paschalium, post meridianas horas oportunitate nacta, 
per média m urbem tumultus increpuit communiam incla- 
mancium^^. || Tune per mediam béate Virginis ecclesiam 
cumensibus, bipennibus, arcubus ac securibus, clavas lan- 
ceasque fe rentes, cuin maximo agmine curiam pontificalem 
intravere burgenses. Quo eomperto, proceres adepiscopum, 
cui presidium super hoc incursu, si contingeret, juraverant 
se laturos, undecumque concurrnnt. In quo concursu Gui- 
nemaruscastellanus, vir nobilis et pulcherrime habitudinis, 
senior et moribus innocens, cum per ecclesiam clipeotantum 
munitus et hasta procurreret, mox ut atrium presulis introi- 
vit, a quodam Raimberto, qui compater ejus erat, bipenni 
in occipitio percussus primus occubuit. Nec mora, Raine- 
rus qtiidam nobilis, cum acceleraret ingredi palatium, 
lancea feritur a tergo, gradibus capelle nitens eamque subire 
volens, ibique prosternitur, et paulo post ab inguine infe- 
rius ex igné palatii conciematur. Ado vicedominus armis 
acer, acrior animo, cum ad episcopi domum tendens ab 
uni verso impeteretur cuneo, hasta et gladio tantopere res- 
titit, ut très de insistentibus sibi in momento prosterneret. 
Deinde pransoria aule conscensa, cum prêter cetera corpo- 
ris sui vulnera, jam ei saucia reddidissent genua, ipsis 
demum genibus incumbens, tamdiu hinc inde confodiens, 
obsidentes propugnavit, donec fatigatum quidam corpus 
telo trajecit, quem post paululum earumdem domorum 
ignis usque ad extremos cineres redegit. Porro episcopum 
insolens vulgus aggreditur, cum autem pro menibus aule 
prostreperetur, episcopus cum quibusdam qui sibi opitula- 
bantur, lapidum jactibus, sagittarumque ictibus, quoad 
potuit, repugnavit. Sed cum acerrimos plebis insultus tole- 
rare amplius non valeret, sumpta cujusdam mancipii sui 
veste, in cellarium ecclesie confugiens, intra parvam tonu- 
lam se condidit, et a fideli quodam clientulo fronte obstrusa 



APPENDICE 1 237 

introconclusus, se latere putabat. Cumque hac illacque 
discurrentes ubi esset, non episcopus, sed furtifer^ concla- 
marent, unum de puerulis ejus corripiunt, sed in fide ejus 
nil quod sibi libère t efïîciunt. Alterum atrectantes, nutu 
perfidi quo esset querendus accipiunt. Ingredientes igitur 
cellarium et circumquaque rimantes, prefatus Teudegaldus, 
quem ceteris acrius oderat, vestigabat episcopum. Cumque 
per singula eum vasa disquirerent, iste pro fronte tonnule, 
in qua latebat homo, substitit, et recusso obice scissitatur 
ingeminando quis esset. Cumque eo fustigante gelida vix 
ora movisset, infert : « Captivus », inquit. Solebat autem 
ipse episcopus eum Ysengrinum irridendo vocare, propter 
lupinam ejus speciem. Ait ergo scelestus ad presulem : 
« Hiccine est dominus Ysengrinus repositus ». Revulsus 
igitur Christus Domini de vasculo capillis detrahitur, 
ictu multiplici pertunditur, et sub divo in claustri clericalis 
angiporto an te domum Godefridi capellani statuitur. 
Cumque eis miserabiliter supplicaret, jurejurando ipsis 
astruere volens se nunquam deinceps eorum episcopum 
futurum, infinitas eis pecunias prebiturum, depatria reces- 
surum, omnesque econtra obfîrmatis animis insultarent, 
Bernardus quidam cognomento de Brueriis, elevata bipenni 
sacrum episcopi verticem truculenter excerebrat ; qui eum 
pre nimia vulneris angustia laberetur inter tenentium 
ma nus, antequam decideret, ab alio quodam sub ocularibus 
per médium nasi ex transversa percussus occubuit. Ibi 
pessundata et tibias conciderunt, et vulnera plurima indi- 
derunt. At Teudegaudus videns in ejus digito anulum, eum 
facile non posset extorquere ab eo digitum mortuo, ense 
precidit, anulumque corripuit. I ta que expoliatus ad nudum 
in angulum ante capellani sui domum proicitur. Deusmeus, 
quis retexat, quot in jacentem a transeuntibus sunt ludi- 
bria jacta verborum, quot glebarum jactibus, quot saxis, 
quot pulveribus est corpus ejus oppressum ! — [c. IX] Interea 
pars furentis vulgi domos ministerialium episcopi obsedit 

a. ou fur ci fer. 



238 APPENDICE 1 

eosque ferociter trucida vil, alia pars domui thesaurarii pri- 
mumfocum injecit, de qua in ecclesiam prosiliens, pulcher- 
rime diebus tante soUempnitatis ornatam incendit, denrium 
palatium episcopale corripuit. Cumque cremaretur ecclesia 
atque palatium, dictu mirabile ! ticio utrum nescio an carbo 
ad monasterium virginum convola vit, et Sancti Johannis 
ecclesiam succendens, béate etiam Marie, que Profunda 
dicitur, et Sancti Pétri in cineres convertit. Asserunt certe 
qui huic interfuerunt flagitio, ita tune diem diei sequenti 
continuatim, ut nulla noctis occumbitum opacitatis signa 
pretenderint. Quibus cum obicerem claritatem ignium hoc 
fecisse, sacramentis astruebant, quod et verum erat, igjies 
interdiu obrutos consumptosque fuisse. — [c. A'^] In crastino 
igitur, quoniam nemo pêne erat, qui jacens episcopi cada- 
ver sine jactu aut probro preterisset, magister Anselmus, 
qui se hesterno, cum seditio estuaret, abdiderat, ad hujus 
flagitii actores preces fudit, ut hominem, vel quia nomen 
habuerat et insigne pontificis, quoquo modo humari permit- 
terent. Vix annuunt. Delatus igitur ad ecclesiam Sancti 
Vincentii, non dico quod episcopo, sed nec quod christiano 
competeret, in exequiis habuit. Terra receptui ejus semica- 
vata, corpus est introbrevi tabula sic compressum, ut pec- 
tus ejus et venter prope usque ad crepitum premerentur. 
In tantum enim arguebantur exequtores funeris, ut corpus 
exanime quo possent nequius attrectarent. Cum autem plu- 
rimi preterfluxissent dies, Radulphus, Remensis archiepis- 
copus, Laudunum venit, violatam reconciliaturus ecclesiam, 
mortuisque jam sepultis exequias sollempniter celebravit. — 
[Hec et alia quamplurinia, ad tam immane facinus perti- 
nentia, memoratus abbas, qui hiis diebus presens aderat, 
plena fide ac veritate conscripsit. In hujus igitur tanti ac 
tam miserabilis flagitii lamenta bilem memoriam, statutum 
est in capitulo nostro anniversarium dicti pontificis singulis 
annis sollempniter celebrari, et in vigilia sex denarios toti- 
demque in missa canonicis assistentibus distribui]. 



APPENDICE II 

Tableau de concordance du manuscrit, des éditions complètes 

et de Védition Duchesne. 



Ed. 


Bourgin 




Ms. B 


E. Du- 
chesne 


Ed. 


Dachery 


Ed. Mi§riie 


I. c. 


1. p. 


1 


f. 30 




L. I. c. 


I. p. 456 


L. I. 


c. I. col. 837 


— 


II 


4 


30 V» 




— 


Il 457 




II 839 


- 


m 


8 


32 




— 


III 458 




III 841 


_ 


IV 


12 


33 V" 




— 


IV 459 


— 


IV 843 





V 


14 


34 




— 


V 460 




V 845 


« 


VI 


17 


35 V" 




— 


VI 461 


— 


VI 846 


_ 


VII 


19 


36 




— 


VII 462 


— 


VII 848 


— 


VIII 


22 


36 v 




— 


VIII 463 




viii 849 


— 


IX 


24 


37 




— 


IX 463 


— 


IX 850 


_ 


X 


27 


38 




— 


X 464 




X 852 


_ 


XI 


30 


38 V" 






XI 467 


— 


XI 853 


^ 


XII 


36 


40 Vu 






XI 467 


— 


XII 856 


- 


XIII 


42 


43 V» 




— 


XII 469 




XIII 860 


_ 


XIV 


47 


45 




— 


XIII 470 


— 


XIV 862 


- 


XV 


51 


47 




— 


XIV 472 


— 


XV 865 


_ 


XVI 


58 


50 




— 


XV 474 




XVI 869 


. 


XVII 


64 


52 






XVI 476 


— 


XVII 872 


- 


XVIII 


69 


54 




— 


XVII 478 




xviii 876 


- 


XIX 


74 


56 




— 


XV m 480 


— 


XIX 879 


- 


XX 


80 


58 






XIX 481 




XX 882 


. 


XXI 


81 


58 V" 






XX 482 


— 


XXI 883 


- 


XXII 


83 


59 V" 




— 


XXI 482 




XXII 884 


. 


XXIll 


84 


60 




— 


xxii 483 


— 


XXIII 885 


. 


XXIV 


89 


62 




— 


XXII 484 


— 


XXIV 888 


. 


XXV 


92 


63 




— 


xxiii 485 




XXV 889 


- 


XXVI 


9i 


64 






XXIV 486 


— 


XXVI 891 


U.c. 


I. p. 


99 


f. 65 V" 








L. Il 


. c. I. col. 893 




II 


105 


68 




L II. c. 


i. p. 487 




Il 897 




III 


112 


69 V" 




— 


II 489 




m 899 




IV 


116 


71 






III 491 




IV 902 




V 


118 


71 V" 




— 


IV 492 


— 


V 903 




VI 


12 i 


73 v 




___ 


V 493 
VI 49 i 




VI 906 



240 



APPENDICE H 



Ed. 


Bourgin 




Ms. B. 


E. Du- 
chesne 


Ëd 


. Dachery 


• 


Ed. 


Migne. 




L. III. c 


I. p. 


129 


f. 7.5 




L. III. 


c. I. p. 


496 


L.III.c. 


i.col.907 




— 


II 


130 


75 v« 




— 


II 


496 




II 909 






m 


132 


76 


p. 321 


— 


m 

9 


496 


— 


III 909 




— 


IV 


137 


77 


322 




IV 


498 


— 


IV 911 




— 


V 


144 


79 v" 


323 


— 


V 


500 


— 


V 915 




— 


VI 


149 


81 






V 


501 


— 


VI 917 






VII 


155 


83 


325 




VII 


503 




VII 921 






vin 


165 


86 V 


323 


— 


VIII 


506 




viii 926 




— 


IX 


169 


87 v« 




— 


IX 


507 


— 


IX 928 






X 


174 


89 v« 




— 


X 


509 




X 931 




— 


XI 


17- 


90 v« 


323 


— 


XI 


509 


— 


XI 933 






XII 


185 


93 






XII 


512 




XII 937 




— 


XIII 


191 


94 v» 




— 


XII 


513 




xiu 940 






XIV 


194 


96 


327,330 




XII 


514 


— 


XIV 942 






XV 


205 


99 V 






XIV 


517 


— 


XV 947 




— 


XVI 


208 


100 






XV 


518 


— 


XVI 949 




— 


XVII 


212 


101 




— 


XVI 


519 




XVII 951 




— 


XVIII 


215 


102 v« 






XVII 


520 


— 


xviii 953 




— 


XIX 


219 


103 v° 






XVIII 


521 


— 


XIX 953J 




^"~ 


XX 


228 


106 v» 




■ 


XIX 


523 




XX 958[ 





1. Le chapitre vu de rédition présente comprend les vi et vu de réditioii Da- 
chery (vi et VI bis Migne.) 



TABLE ALPHABÉTIQUE 
DES NOMS PROPRES 



J'ai imprime en ég^yptienne les formes latines, en itAlique les noms 
de lieux, en petites capitales les noms de personnes. 



Abbo.n (saint), abbé de Fleury, 
p. 227-228. 

Adalbéron, abbé de Saint-Vincent 
de Laon, p. 139-14i, 174; voy. 
Mainard. 

Adalbéron, évoque de Laon, p. xxin, 
129-130,161. 

Adam, châtelain d'Amiens, p. 198- 
205; voir Aleaume, le Castillon. 

Adelelmus, voy. Aleaume. 

Adelinb, femme du comte de Sois- 
sons, Jean, p. 210, et n. 3. 

Ado, voy. Adon. 

Ai»ON, vidame de l'évêché de Laon. 
p. 165-166,171; 176, 236. 

Ai7e^<e, affluent dé rOise, p. 80, 102, 
152, 217. 

Alard, abbé de Florennes, p. xviii, 
n. 9. 

Albano, ville d'Italie ; voy. Ri- 
chard. 

Aldebrannus, voy. Gréj^^oire VU. 

Alduinus, voy. Hardouin. 

Aleaume, fils du châtelain d'Amiens, 
p. 201. 

Aleran, défenseur du Castillon 
d'Amiens, p. 205. 

Alice, mère de Jean, comte de Sois- 
sons, p. xxvii, 208-209. 

Ambianenses. Ambiani. voy. 
Amiens. 

Ven. Guiberli vita. 



Amiens (ville, diocèse), p. xiii, 
XLViii, 24, 110, 111, 159, 197; voy. 
Adam, le Castillon, Enguerrand 
de Coucy, saint GeofTroi, saint 
Firmîn, saint Acheul, Vermond. 

Andegavensis, voy. Anjjrers. 
Angers (ville, diocèse), p. 188, 189. 

Angli, Anglia, Anglicus, p. 43, loo, 

117, 130, 137, 138, 143, 144, 155, 

157, 158, 191,192,193, 228. 
A>XE de Russie, femme dilenri I", 

roi de France, puis de Raoul de 

Valois, p. 28 et n. 2. 
Anseau, sacriste de léglise Saint- 

Nicaise de Noyoïi, p. 216. 
Anseau, voleur d'objets précieux à 

Laon, p. 206-208. 

Ansellus, voy. Anseau, Anselme. 

Anselme, clerc de Laon, p. xiv, xxxi. 
XLVii, 139, 140, 142, 144, 150, 174- 
175,207,238 ; voy. Raoul. 

Anselme (saint), abbé du Bec, arche- 
vêque de Cantorbéry, p. vii,xiv, 
XXXI, 66, 96,117. 

Aoste, ville d'Italie, p. 66. 

Appuli, p. 35. 

Aquila, voy. Ailette. 

Armenoarde, femme de Roger, sire 
de Montaigu, p. 172. 

AuxoiL .saint), p. n, 230-231. 



242 



. TABLE ALPHA BÉIIQUE DES NOMS PROPRES 



Arras^ ch.-I. du Pas-de-Calais* 

p. 223. 
Artaldus, voy. Artaud. 
Artaud, archevêque de Keinis, 

p. 91. 
Âscelinus, surnom d'Adalbéron; 

voy. Adalbéron. 
Attrebates, voy. Arras. 
Albert, prévôt royal à Compièf^ne, 

p. 217, n. 3. 
Augiensis, Augium, voy. Eu. 
Augustana, voy. Aoste. 
Aurelianis,voy. Orléans. 
Avignon, ch.-l. de la Vaucluse, 

p. 143; voy. Saint-Rouf. 
Avinio, voy. Avignon. 

Bagneux, commune de l'Aisne, 
p. X. 

Barisiacum Sancti Amandi, voy. 
Barizis. 

Barizis, commune de TAisne, 
p. 146-147. 

Barthklemy de \'ir, évéïiue de 
Laon, p. XI, xiv, xvii, xlviii, 195 
etn. 2, 207 et n. 3. 

Batlle-Ahhey (monastère de), en An- 
gleterre, p. 8S. 

B eau vais {\'\\\c, diocèse, pays}, ch.- 
1. de rOise, p. n, xiii, xlviii, 19,24, 
.S4, 215, 218; voy. Gui, Lisiard, 
Henaud, Saint-Quentin, Saint- 
Symplioricn. 

/iec (le) monastère, p. 66, 96, 117; 
voy. saint Anselme. 

Beccensis, voy. le Bec. 

Bellovacum, Bellovagensis, voy. 
Beau vais. 

Bellum, voy. Battle-Abbey. 

Belvacensis, Belvagensis, voy. 
Beauvais. 

Benedictus, voy. saint Benoît. 

Biîxoît (saint), fondateur de Tordre 
des Bénédictins, p. 226, 227 : voy. 
Fleury, Mont-Cassin. 

Bernard, doyen de l'église de Sois- 
sons, p. XIX, 210. 

Bernard de Bruyères, assassin de 
révoque de Laon, Gaudri, p. 168, 
237. 



BoÉMoxD, prince d'Antioche, 

p. XXI. 

Botuensis, voy. Boves. 

Bourgogne, p. 29,184, 220 ; voy. Ri- 
chard le Justicier. 

Bourguignon, prêtre du diocèse de 
Laon, p. 184. 

Boves, commune de la Somme, p. 
133; voy. Enguerrand de Coucy. 

Breleuil-sur-Noye, commune de 
rOise, p. XV, 24,26, 97. 

Britannia, Britannicus, p. 100, loi, 

103. 

Britoilensis, Britoilum, voy. Bre- 

teuil. 
Britones, p. loo, 103. 
Brueriae, voy. Bruyères. 
Bruno (saint), fondateur de l'ordre 

des Chartreux, p. xxv, 30, 32, 34, 

35. 

Bruyères, commune de TAisne, 

p. 168 ;voy. Bernard. 
Buciacum, voy. Bucy. 
Bucy-le-Long, commune de l'Aisne, 

p. XXXIV, 212; voy. Clémence, 

Evrard. 

Burgundia, Burgundus, voy. Bour- 
gogne. 

Bury -Saint- Edmonds (monastère 

de), en Angleterre, p. 229. 
Busenciacus, voy. Buzançais. 
Buzançais, commune de l'iiidre, 

p. 187. 

Gadomus.voy. Caen. 

Cae/i, ch.-l. du Calvados, p. 91. 

Galabri,p. 35. 

Galniacum, voy. Chauny. 

Cambrai, sous-préf. du Nord, voy. 

Manassès. 
Canlorbéry, ville d'Angleterre, 

p. 66, 96, 117; voy. saint Anselme. 
Gantua, Gantuariensis, voy.Cantor- 

béry. 

Garisiacensis, voy. Quierzy. 
Garnotensis, voy. Chartres. 
Garolus, voy. Charlemagne. 
Gartusia, voy. Grande-Chartreuse. 
Gastanentum. voy. Catenoy. 
Gastellio, voy. le Castillon. 



TABLli ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES 



213 



CastUlon (le), forteresse d'Amiens. 

p. XXIII, XLix, 198, 201-202 ; voy. 

Adam, Aieaume, Aleran. 
Gatalauni, voy. Châlons. 
Catenoy, commune de l'Oise, p. 48, 



n. i. 



Chàlons-sur-Marne, ch.-l. de la 

Marne, p. 126. 
Charlkmagnb, empereur, p. 130. 
Charles de Lorraine, p. 130, n. 2. 
Chartres, ch.-l. d'Eure-et-Loir, 

p. 61. 
Chàteau-Porcierij commune des 

Ardennes, p. 135. 
Chauny, commune de l'Aisne, 
p. 124, 125, 217 ; voy. Guascelin. 
Glarimons, voy. Glermont. 
Clémence, hérétique de Bucy-le- 

Long, p. 212-215. 
Glementius, voy. Clémence. 
Clermont-en-Beauvaisis, sous-préf. 

de l'Oise, p. ii, m, 19. 
Clermont'Ferrand, ch.-l. du Puy- 
de-Dôme, p. xiii. 
Gluniacus, voy. Cluny. 
Clnny (monastère de), p. 48, 57, 
200 ; voy. Geoffroy, Hugues, 
Pierre. 
Godiciacensis, Godiciacus, voy. 

Coucy-le-Château. 
Gompendium, voy. Compiègne. 
Compiègne, sous-préf. de l'Oise, 

p. 19, 217-218; voy. Aubert. 
Cordoiie, ville d'Espagne, p. 3S. 
Gorduba, voy. Cordoue. 
Coucy-le-Château, commune de 
l'Oise, p xxxiv, 101, 106, 153,181 ; 
voy. Ënguerrand, Nogeiit, Tho- 
mas. 
Greciacum, voy. Crécy-sur-Serre. 
Crécy-sur-Serre, commune de 

l'Aisne, p. x, 203. 
Crépy-en-Valois, commune de 
l'Oise, p. II, xiii-xiv, 28, n. 3. 

Dani. p. 80. 

Dexys (saint), p. 232,233. 
Desiderius; voy. Didier. 
DiniEH, abbé du Mont-Cassin, 
p. 226-227: voy. Victor lll. 



Dijon, ch.-l. de la Côte-d'Or, p. 140. 
Dionysiùs, voy. saint Denis. 
Divio, voy. Dijon. 
Dormans, commune de TAisne, 
p. 215. 

Durmantiae, voy. Dormans. 

Eadmundus, voy. saint Edmond. 

Eaduardus, voy. Edouard. 

Ebalus, archidiacre de Laon, p. 138. 

Ebrardus, voy. Evrard. 

Edmond (saint), roi d'Angleterre, 
p. 228-229, 233. 

Édoi'ard le Confesseur, roi d'An- 
gleterre, p. 130. 

Enouerrand, évèque de Laoïi. p. 132- 
137. 

Enouerram>, sire de Coucy, comte 
d'Amiens, p. xi-xii, xlviii, 133-136, 
137, 138, 145, 153, 166, 167, 178, 
180-181, 195, 196, 197-206, 235 ; voy. 
Sybille, Tcugaud, Thomas. 

Essecestria, voy. Exe ter. 
Kssoinmes, commune de l'Aisne, 

p. I8i. 
Etienne de Garlande, chancelier de 

Louis VI, roi de France, p. xxiv, 

194-195. 
Eu, commune de la Seine-Inférieure, 

p. XV, 119 ; voy. Geoffroi, Guil- 
laume, Lesceline. 
Eudes, abbé de Saint-Symphoricn 

de Beauvais, p. xx. 
Evrard, écuyer d'Adon, p. 171, 182. 
Evrard, hérétique de Bucy-le-Long, 

p. 212-215. 
Evrard, père de Guibert, p. ii-iii, 

9, 12, 20, 37, 38, 41, 43, 4i, 45, 46, 

47, 69,70, 71. 

Evrardus, voy. Evrard. 

/ixe/er, ville d'Angleterre, p. 191-192. 

Ezosimus, voy. Essommes. 

Feranus, voy. la Fère. 
Fêre (la , commune de l'Aisiie, 
p. 181. 

Flandriae, p. 159. 

Flaviacensis, Flavicensis, voy. 
Saint-Gernier. 



244 



TABLE ALPHABÉTIQUE DÉS NOMS PROPRES 



Fleury (monastère de), p. 227-228 ; 

voy. Abbon, Vcrain. 
Florennes (monastère de), p. xviii ; 

voy. Alard. 
Floriacensis, voy. Fleury. 
FiRMiN (saint), p. xxix. 
Franci, Francia, Francicus, p. 22, 

24, 26, 28, 29, 30, 43, 111, 131, 147, 
158, 184, 194, 206. 

Galdricus, voy. Gaudri. 

Galicia, voy. Saint-Jacques de 
Gompostelle. 

Gallia, Gallicanus, p. 149, I5l. 

Galterius, Galterus, voy. Gautier. 

Garnier, abbé de Saint-Germer, 
p. II, viii, 52, n. 1, 67, n. 2, 68. 

Gaudri, évoque de Laon, p. vi, xiv, 
XXI, XXV, xLii, 137-177, 183-185, 
194-195, 196, 235-238 ; voy. Ber- 
nard, Geolïroi, Gérard, Guil- 
laume, Raimbert, Raoul, Rorigon, 
Saint- Vincent de Laon, Teugaud. 

Gautier, archidiacre de Laon, 
p. 138, 148, 152, 154, 155, 157, 165- 
202 : voy. Gui, Robert. 

Gautier II, comte de Pontoise, 
p. 130. 

Gautier, évoque de Meaux, p. 24, 
n. 2. 

Geoffroi, chapelain de Gaudri, 
évêque de Laon, p. 167, 237. 

Geoffroi, comte d'Eu, p. 119, n. 1. 

Geoffroi, moine (? ancien sire de 
Semur), p. xxxii, 219-220. 

Geoffroi, abbé de Saint-Médard de 
Soissons, p. xviii, n. 9. 

Geoffroi (saint), abbé de Nogent- 
sous-Coucy,puis évêque d'Amiens, 
p. IX, XIV, XXIX, XLViii, 108-112, 
197-198, 200-201, 203, 204-205. 

GÉRARD, doyen rural, p. 160. 

GÉRARD de Quierzy, châtelain de 
Saint-Jean de Laon, p. xlviii, 145- 
157, 161, 165, 169, 173, 176, 179, 
180, 185,196, 202. 

Geremarus, voy. Germer. 

Germer (saint), p. xvi, 61, 80, 94 et 
n. 1. 

Gervais, ai'clievcque de Reims, p. 30. 



(xervasius, voy. Gervais. 
Girardus, voy. Gérard. 
Godefridus,voy. Geoffroi, Godefroi. 
Godefroi, comte de Namur, p. 135- 

136. 
Grande-Chartreuse (monastère de 

la), p. 30, n. 1, 33, 34, 35, 200, 204; 

voy. saint Bruno, saint Geoffroi. 
Gratianopolitanum, voy. Grenoble. 
Grégoire VII, pape, anciennement 

moine sous le nom d'Hildebrand 

(Aldebrannus), p. 226. 
Grenoble (ville, diocèse), ch.-l. de 

l'Isère, p. 32, 33. 
Gualdricus, Gualdrius, voy. Gaudri. 
Gualterius, Gualterus, voy. Gau- 
tier. 
Guascelin, châtelain de Chauny, 

p. 124. 
Gui, amant de Sy bille, la femme d'En- 

guerrand de Coucy, p. 181-182. 
Gui, archidiacre de Laon, p. 148, 

152, 155, 173, 202 ; voy. Gautier. 
Gui, évêque de Beauvais, p. v, vi, 

XIV, 48, 57. 
Gui, trésorier de l'église de Laon, 

p. 169-170. 
Guido, voy. Gui. 
Guillaume, chambrier de Gaudri, 

évêque de Laon, p. 173-174. 
Guillaume I*% comte d'Eu, p. 119, 



n. 4. 



Guillaume II, comte d'Eu, p. 119- 

120. 
Guillaume l"*', comte de Nevers, 

p. 34 etn. 1. 
Guillaume, dit Busac, comte de 

Soissons, p. 119, n. 4, 209. n. 2 ; 

voy. Alice, Jean, Manassès. 
Guillaume, fils d'Haduin, noble de 

Laon, p. 173, 180, 182. 
Guillaume le Conquérant, roi 

d'Angleterre, p, 43, 91, 232. 
Guillaume le Roux, roi d'Angleterre, 

p. 88, 232. 
Guillelmu3, Guillemus, voy. Guil- 
laume. 
GuiMAR, châtelain de Tévêque de 

Laon, p. 165, 172, 176, 182, 207, 236; 

voy. Nicolas. 



■« 



TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES 



245 



Guinemarus. Guinimarus, voy. 

Guimar. 
Guise^ commune de TAisnc, p. ii, 

234. 
Gusia, voy. Guise. 

Haduix, noble de Laon, p. xi.viii, 

173, 180, 182; voy. Guillaume. 
IIardouin, évêque de Noyon, p. 215. 
Hklinand, évêque de Laon, p. 108, 

130, 132. 
HÉLisENDE, femme de Guillaume I*'. 

comte d'Eu, p. 119. 
Henri, abbé d*Homblières, de Saint- 
Rémi de Reims, de Nogrent-sous 

Coucy, p. 107-108. 
Henri IV, empereur d'Allemagne, 

p. 32.| 
Henri I", roi d'Angleterre, p. 138. 
Henri I", roi de France, p. m, xxiv, 

28, 131. 
Henricus, voy. Henri. 
Hierosolyma, Hierosolymitanus, 

voy. Jérusalem. 
Homblières (monastère d'), p. 107 ; 

voy. Henri. 
Hubert, évêque de Senlis, p. 149- 

150. 
Hucbertus, voy. Hubert. 
Hugo, voy. Hugues. 
Hugues (saint), abbé de Cluny, p. 57. 
Hugues, évoque de Laon, p. 194. 
Hugues, moine de Saint-Médard de 

Soissons, p. 125. 
Hugues Capet, roi de France, p. 227. 

et n. 2. 
HuGUEsde Die, légatpontifical, p. 31 , 

48. 

Humiliarensis, voy. Homblières. 

Ingebramnus, Ingelrannus, voy. 

Enguerrand. 
Isengrin, surnom de Tcugaud, 

p. 187, 237. 
Italia, p. 124. 
Ivo, voy. Yves. 

Jacques (saint), p. 220-222; voy. 
Saint-Jacques de Conipostelle. 



Jean, abbé de Saint-Germer, p. iv, 

117. 
Jean, abbé de Saint-Nicaise de 

Reims, p. 126-127. 
Jean, comte de Soissons, p. xix, 

XLViii, 120, 208-211 ; voy. Adeline, 

Alice, Guillaume Busac, Manassès. 
Jean, esclave maure de Gaudri, 

l'évêque de Laon, p. 160, 164. 
Jérusalem, ville d'Asie-Mineure, 

p. 101,103, 105, 178, 183. 
Joffredus, voy. Geoffroi. 
Johannes, voy. Jean. 
Judith, femme de Simon de Valois, 

p. 28, n.1, p. 29. 
Jura, pays de France, p. 29. 
Jurensis, voy. Jura. 
JusT (saint), p. 218. 

Landricourt, commune de l'Aisne, 

p. XlII. 

Langres, sous-préfecture de la 
Haute-Marne, p. xiii, 140, 143 ; 
voy. Saint-Mammès. 

Laon (ville, diocèse, pays), p. xiii, 
xxxiii, xxxiv, xLViii, 79, 101, 129, 
145, 152, 159, 176, 179-183, 185-197, 
202, 204, 205, 208, 223, 224, 235- 
238 ; voy. Adalbéron, Barthélémy, 
Ebalus, Enguerrand, Gaudri, 
Gautier, Gui, Hugues, Louis VI, 
Notre-Dame-la-Profonde, Saint- 
Jean, Saint-Pierre, Saint-Vincent. 

Laudunensis, Laudunum, voy. 
Laon. 

LÉGER (saint), p. ii, 234. 

Lehummum, voy. Lihons. 

Leodegardis, voy. Liégearde. 

Leodegarius, voy. saint Léger. 

Lesceline, autre forme du nom 
d'Hélisende. 

Liégearde, femme mio par la mère 
de Guibcrt au Purgatoire, p. 72, 80. 

Lihons-en-Sangterre (monastère 
de), p. 190. 

LingonsB, Lingonia, voy. Langres. 

LisiARD, archidiacre de Beauvais, 
p. IV, 97. 

LisiARD, évoque de Soissons, p. x, 
XIV, xxi, 97, n. 2, 183, 213-215. 



^Êt 



216 



TABLE ALPHA BÉTlorR DKS NOMS PROPRES 



Lorraine^ pays de France, p. 129. 
Lotharingia, Lotharingus, voy. 

Lorraine. 
Louis V, roi de France, p. 130, et 

n. 1. 
Louis VI, roi de France, p. xiii, 

xxiii, XXIV, 153, 161, 162, 201-206. 
Ludovicus, vov. Louis. 
Luxeuil (monastère de), p. 23. 
Luxovium,.voy. Luxeuil. 

Machut (saint), p. ii, 232, n. 1 ;voy. 

Saint- Léger. 
Mainard, abbé de Saint-Nicolas-des- 

Prés de Ribemont, p. 139, n. 4, 

14i. 
Majus monasterium. voy. Marmou- 

tiers. 
Manassès I, archevêque de Reims, 

p. 30,31, n. 3. 
Manassès II, archevêque de Reims, 

p. XXI, 91. 
Manassès, évêquede Cambrai, puis 

de Soissons, p. x. xiv, 209; voy. 

Alice, Guillaume Busac, Jean. 
Manducans, voy. Robert. 
Marcel (saint), p. 219. 
Marle^ commune de l'Aisne, p. 178, 

204 ; voy. Thomas. 
Marmoutiers (monastère de), p. 26. 
Marna, voy. Marie. 
Mathilue. reine d'Angleterre, p. 91. 
MÉMSENDE, fille de Thomas de 

Marie, fiancée d'Aleaume, p. 201, 

et n. 1. 
Mère de Guibert, p. m, iv, v, ix-x, 

8, 12, 18, 21, 36-53. 61, 69, 70,71- 

7 4, 78-80, 82, 89, 116-118, 234-235. 
Moissi, voy. Moussy. 
Monsacutanus, Monsacutus, voy. 

Montaigu. 
Mons Suessonicus, voy. Mont de 

Soissons. 
Moniaiyu. commune de l'Aisne, 

p. xLvii, 172, 181 ; voy. Armen- 

garde, Roger. 
Mont-Cassin (monastère du), p. 224 : 

voy. saint Benoît, Didier. 
Mont de Soissons^ hameau de 

l'Aisne, p. 179. 



Monl Saint-Quentin (monastère du\ 

voy. Saint-Quentin. 
Moussy, commune de l'Aisne, p. 235. 

A^amur, ville de Belgique, voy. 

Godefroi . 
Xesles, commune de l'Aisne, p. 190: 

vov. Raoul. 
Nevernensis, voy. Nevers. 
Nevers (comte de), p. 34. 
Neustria, p. 23 ; voy. Northmannia. 
Nicolas, châtelain de Laon, fils de 

Guimar, p. 207. 
Nigella, voy. Nesle. 
\offent (monastère de), p. m, ix-xui, 

XXXIV, 79, 98, 101-128, 188, 217: 

voy. GeofTroi, Henri. 
Normani, p. 43. 
Norbert (saint), p. xiv-xv, xviii, 

XIX, XXV. 

Northmanicus, Northmannia, p. 

23,158. 
y otre-Dame-la-Pro fonde (monastère 

de), p. 170, 238. 
Notre-Dame-de-Noffeni-sous-Coucy, 

voy. monastère de Nogent. 
Nouvion-Catillon ( ou VAbbesse) 

commune de l'Aisne, p. 203-205. 
Novigentum, Novingentum, voy. 

Nogent, Nouvion. 
Noviomagensis, Noviomum, voy. 

Noyon. 
Noyon, commune de l'Oise, p. 122, 

145, 158, 215-216 ; voy. Anseau, 

Hardouin, Radbod, Saint- 

Nicaise. 

Omont, moine de Saint-Germer. 

p. 92-94. 
Orléans (ville, diocèse), ch.-l. du 

Loiret, p. 194, 227. 
Otmundus, voy. Omont. 

Pascal II, pape, p. xiii, xxii, xxiv, 
140-144, 149, 153-161 ; voy. Pierre. 

Paschalis, voy. Pascal. 

Péronne. sous-préf. de la Somme, 
p. 109 : voy. Saint-Quentin-du 
Mont. 

Perronna, vov. Péronne. 



TABLE ALPHABÉTIQUE DKS NOMS PROPBES 



247 



Petripontensis, voy. Pierrepont. 

Petrus, voy. Pierre. 

Philippe I", roi de France, p. xxiv, 

2X, 131, 152, 153, 154, 155, 162. 
Pierre, archidiacre de l ejrlise de 

Soissons, p. 214. 
Pierre, moine de Chiny, camérier 

de Pascal II, pape, p. 1 i3. 
Pierrepont, commune de l'Aisne, 

p. 181 ; voy. Adeline. 
Pontisara, voy. Pontoise. 
Pontoise, sous-préf. de Seine-et- 

Oise, p. 130: voy. Gautier. 
Porcensis, voy. Château-Porcien. 

Portien. 
Portien, pays de France, p. xiii, 135, 

136 ; voy. Roger. 
Profunda, voy. Notre-Dame. 

Qnierzy, commune de l'Aisne. 

p. 145; voy. Gérard. 
QriLius, roi des Saxons, fondateur 

de Nojcent, p. 100-105. 

RAunnn, évcquc de Noyon, p. 226. 
Radulfus Radulphus, voy. Haoul. 
Raimbert, ami de Gaudri, évoque do 

Laon, p. 165, 236. 
Rainaldus. voy. Renaud. 
Rainbertus, voy. Raimbert. 
Rainerius. Rainerus. voy. Renier. 
Rainsendis. voy. Raisinde. 
R.visixoE. abbesse de Saint-Jean de 

Laon, p. 206. 
RvoiL. archevêque de Reims, p. xiv, 

176-177, 200, 203, 20 i, 238. 
Raoi.'l. comte de Valois, p. 28-29. 
Raoil, écuyer de Gaudri, évoque 

de Laon, p. 169, 176. 
Raoil, frère d'Anselme, clerc de 

Laon. p. XIV, xxxi ; voy. An- 
selme. 
Raoitl, siredeNesle, p. 190. 
Ratbodus, voy. Radbod. 
Reims (ville, diocèse), sous-préf. de 

la Marne, p. 30, 31, 91, 126, 200, 

215, 238 ; voy. Artaud, Ilélinand. 

Manassès, Raoul, Saint-Xicaise. 

Saint- Rémi. 
Remensis. vov. Reims. 



Remies, commune de l'Aisne, 

p. XIII. 

Renaud, chevalier à Reauvais, p. 72. 
Renier, parent de Guibert, noble 

de Laon, p. xv, 164, 165, 171, 176. 

182, 236. 
Rhemi, Rhemensis, voy. Reims. 
Ribemont, commune de l'Aisne, 

p. 139 ; voy. Saint-Nicolas-des- 

Prés. 
Ribodimontensis, voy. Ribemont. 
Richard, évoque d'Albano, léguât en 

France, p. 111. 
Richard le Justicier, duc de Rour- 

gogne. p. 222-223. 
Robert, assassin de Gautier, l'archi- 
diacre de Laon, p. 202. 
Robert-Colombe, moine de Saint - 

Germer, p. 87. 
Robbrt-Mangeant, noble de Laon. 

p. 182. 
Roger, comte de Poitiers, p. 135. 
Roger, sire de Montaigu, p. 172 : 

voy. Armengarde. 
Rome, ville d'Italie, p. 121, 139, 1 U), 

1*9,152,161, 194 ; voy. Suburre. 
RoRiGON, frère de Gaudri, évoque 

de Laon, p. 147-148. 
Rothardus, voy. Rouard. 
Rothomagensis, Rothomagus, voy. 

Rouen. 
Rouard, neveu de saint GeotTroi, 

l'évéque d'Amiens, p. 205. 
Rouen, ch-1. de la Seine-Inférieure. 

p. XXVII, 118, 138, 141, 143. 

Sninl-Acheul ^monastère de . à 

Amiens, p. 20 i. 
Saint-.\mand (^monastère de), en 

Flandre, voy. Barizis. 
Snint-RennU (monastère de), voy. 

Fleury. 
Saint-Claude, sous-préf. du Jura, 

p. 29, n. 2. • 

Saint -Corneille (monastère de), à 

Compiègne, p. 217-218. 
Saint-Denis imonastère de), près 

de Paris, p. 232-233 : voy. Yves. 
Saint-Germer-de-Fly (monastère et 

ville de . p. ii, v, x, xxxii. 48-52. 



248 



T.MU.K ALPHA nÉTIOlIE DKS NOMS PROPRES 



()1, 60, «0, 81, 82-90, 92-94, 96, 98, 
1 16, 120 ; voy. Garnier, Jean, 
Omont, Robert-Colombe, Suger. 
Saint- Jacques-de-Composlelle (mo- 
nastère dei, en Galice, p. 220-222. 
Saint-Jean (monastère de), à Laon, 
p. 145, 149. 172, 174, 202-203, 206, 
238 ; voy. Gérard de Quierzy, 
Raisinde. 
Saint-Just. commune de TOise, 

p. 218. 
Saint-Léger-et-Saint-Machut, église 

indéterminée, p. 232. 
Saint-Mammès (églisede',à Langres, 

p. 143. 
Saint-Médard (monastère de), à 
Soissons, p. XX, 125 ; voy. Geofîroi, 
Hugues. 
Saint-Michel (monastère de), au 

Tréport, p. 119. 
Saint-Nicaise (église de), àXoyon, 

p. 215 ; voy. Anseau. 
Saint-Xicaise (monastère de), à 

Reims, p. 126 ; voy. Jean. 
Saint-Nicolas-des-Bois (monastère 
de), au diocèse de Laon, p. xix, 
153-154 ; voy. Sifîroi. 
Saint-NicoIas-deft-Prés (monastère 

de), à Ribemont, p. 139. 
Saint-Oyen (monastère de), à Saint- 
Claude, p. 28, n. 1, 29. 
Saint-Pierre-an-Marc hé (église de), 

à Laon, p. 170, 238. 
Saint-Quentin, sous-préf. deTAisne, 

j>. 57, 158. 
Saint-Qnentin (monastère de\ à 

Heauvais, p. 48, 83. 
Snint-Qiientin-dn-Mont (monastère 

de), c\ Péronne, p. 109. 
Saint-Rémi (monastère de). àReims, 

p. xi-xii, 107. 
Saint-Rouf (monastère de^, h Avi- 
gnon, p. 143. 
Saint-Sifntj)horien (monastère de), 

à Beauvais, p. xx : voy. Kudes. 
Sninl-Vincent (monastère de), à 
Laon, p. XIX, 139, 16 i, 166. 171, 
171, 175. 176, 180, 182, 185, 235, 
238 : voy. Adalbéron, Gaudri, 
Siffroi . 



Sainte-Madeleine (monastère de), k 

Versigny, p. 173. 
Sainte- Vierge^ voy. Notre-Dame. 
Saiximon, ami de Guibert. p. vi, xx. 
Samurensis, voy. Semur. 
Sanctum Aceolum, voy. Sainl- 

Acheul . 
Sanctum Eugendum, voy. Saint- 
Oyen . 
Sanctus JacobusGalicia, voy. Saint- 
Jacques de Compostelle. 
Sanctus Leodegarius, voy. Saint- 
Léger. 
Sanctus Nichasius, voy. Saint- 
Nicaise. 
Sanctus Ruffùs, voy. Saint-Rouf. 
Saxones, p. loo. 
Scoti, p. 43, 121 . 
Semur, sous-préf. de la Côte-d'Or, 

p. 220 ; voy. Geoffroi. 
Senlis, sous-préf. de TOise, 

p. 149; voy. Hubert. 
Siffroi, abbé de Saint-Nicolas-des- 
Bois, p. xix. 
Silvanectensis, voy. Senlis. 
Simon, comte de Valois, p. xxv, 28- 

29. 
Soissons (ville, église, pays), p. ;[in, 
80, 139, 145, 152, 205, 206, 208 ; voy. 
Adeline, Alice, Bernard, Guil- 
laume, Jean, Lisiard, Menasses, 
Pierre, Saint-Médard. 
Soordus, voy. Sort. 
Sort^ commune de l'Aisne, p. 167, 

235. 
Stephanus, voy. Etienne. 
Suburra, voy. Suburre. 
Suburre, quartier de Rome, p. 124. 
Suessi, Suessionensis, Suessonicus, 

voy. Soissons. 
SuoER, prieur de Saint-Germer. 

p. 80. 
Suggerius, voy. Suger. 
Sulri, ville d'Italie, p. 124, n. 5. 
SviTHiN (saint), p. 229-230 ; voy. 

Winchester. 
Sybillk, femme d'Enguerrand de 
Coucy, p. 135, n. 2,145, 196,205: 
voy. Enguerrand, Gui, Thomas. 



TAItl.K AI.PHAHÉTtOrK DES NOMS PROPRES 



249 



Teudebaldus, voy. Thibaud. 

Teudegaldus, Teudegaudus. voy. 
Teiigaud. 

Teijcjai i>, prévôt dEnpiicrrand de 
Coucy, assassin de Gaiidri, 
IV'vêque de Laon, p. 166-168, 180, 
195-196. 235, 237 ; voy. EnjJTUor- 
rand. Gui, Isengrin, Thonias. 

Teutonice, p. liT. 

Theodericus, voy. Thierry. 

TninArn (saint), p. xxv, 25. 

Thierry, moine de Laon, p. 159. 

Thomas de Marie, fils d'Engiierrand 
de Coucy, p. xi xii, xlvii-xlviii, 
160, 177-1S2, 196-205 ; voy. 
Enguerrandy Louis VI, Mélisende. 

Tomacus, voy. Tournai. 

Tornum Porcense, voy. ChAteau- 
Porcien . 

7^ou mai, ville de Flandre, p. 159. 

Tours (pays de), p. 187, 189. 

Tous-les-Sainls (église dei, à GhA- 
lons-sur-Marne, p. 126. 

Trecasses, voy. Troyes. 

Tréport{\c„ commune de la Seine- 
Interieure, p. 119 ; voy. Saint- 
Michel. 

Trinité (la\ monastère de, p. 91 ; 
voy. Caen. 

Troyes, ch.-l. de l'Aube, p. 111. 

Turonicus. voy. Tours. 

Ulterisportus, voy. IcTréport. 



Urbain H, pape, p. xiu, p. 20, n. 1, 

p. 30, n. 2, 131, n. 5. 
Urbs. voy. Rome. 

Vkrain, pareilt de Guibert, ? abbé 
de Fleurv, p. 228. 

Veranus, voy. Vérain. 

Vermoxii, vidame de Tévêché d'A- 
miens, p. 198, 199, 201. 

Versigny, commune de l'Aisne, 
p. 173 ; voy. Sainte-Madeleine. 

Versiliacensis, voy. Versigny. 

Vêtus Portus, voy. le Tréport. 

V'e.Tin, pays de France, p. 81. 

Victor III, pape, moine sous le nom 
de Didier, p. xxxii, 226-227. 

Vilcassinus, Vulcassinus, voy. 
Vexin. 

Waldricus, voy. Gaudri. 
Winchester, ville d'Angleterre 

p. 191, 229. 
Wintoniensis, Wintonium, voy. 

Winchester. 
Witonus, voy. saint Swithin. 

YsENfiix, voy. Isengrin. 

YvKs, abbé de Saint-Denis, p. 233. 

Yves, prévôt royal à Laon, p. 148- 

li9, 194. 
Yves, religieux clunisien de Saint- 

Quenlin, p. 57. 



ADDITIONS ET CORRECTIONS 



P. VIII, n. 1,1. ;i, Ch/îlon, lis. Chalon. — P. xxi, n. 11, 1. 2, enuw- 
tiandum, lis. enuAitiandiim ; n. 12, 1. 2, christianœ, lis. christiana?. — 
P. XLi, n. 2, ajouter R. Poupardin, Catal. des mss, des coll. Duchesne 
et Bréquigny,PdLTis, 1905, in-S**. — P. xlvii, 1. 3 des n., deux, lis. 
trois. — P. 7, 1. 10, Gratia, lis. Gratias. — P. 11, n. 2, 1. 1, justifi- 
caciones, lis. justifica/iones. — P. 15, n. f, ajouter D. — P. 24, n. 2, 
1. 7, siègre, lis. siècle ; 1. 10, /? tombé. — P. 30, 1. 5, rcctor, lis. rec- 
tor. — P. 31, n. 1, virgule après extollL — P. 43, n. 3, 1. 2, 1054, 
lis. 1053. — P. 44, 1. 7, virgule au lieu de point-virgule après ut. — 
P. 48, n. 4, Mono^, lis. Monoc/. — P. 52, 1. 22, contuitt, lis. contuiti/. 
— P. 62, 1.21, supprimer la virgule après mihi. — P. 69, n. a, ac/, 
lis. a/). -- P. 71, 1. 23, reporteries guillemets 1. 34 après infantis, — 
P. 76, dernière 1., ejecim/is, lis. ejecimws ; n. 1, 1. 2, inn, lis. in. - 
P. 80, n. 6, 1. 1, comme dans, lis. comme de. — P. 81, 1. 1 (di)rigo, 
lis. (di)/igo. — P. 88, pas de virgule après alter, 1. 9. — P. 91, n. 7, 
1. 3, £" tombé. — P, 95, 1. 24, un point après Domine. — P. 108, 1. 5 
dos notes, pas de parenthèse. — P. 111, 1. 15, pas de virgule après 
la parenthèse. — P. 114, 1. 8, iamem, lis. iamen. - P. 121, 1. 22, 
pas d'appel de note. — P. 129, n. 3, 1. 4, E tombé. — P. 135> 1. 6, 
virgule au lieu de point-virgule après sustulerat. — P. 138, 1. 10, pas 
d'appel de note 1. — P. 146, 1. 27, quidem, lis. quidam. — P. 160, 
n. c, 5®, lis. 6^. — P. 170, 1. 9, pas de virgule après pa//â's. — P. 172, 
n. 1, 1. 2, Chartes, lis. Chartres ; 1. 13, pas de virgule après la paren- 
thèse. — P. 176, 1. 22, al/i, lis. ah'i. — P. 185, n. c/, placer le point 
avant D. — P. 187, 1. 4 des notes, 3, lis. 2. — P. 202, n. 4, 1. 5, 6, lis. 
S. — P. 213, n. 1, ajouter R. Alphandéry, Les idées morales chez les 
hétérodoxes latins au début du XIIÎ^ siècle, Paris, 1903, in-8°. — 
P. 217, 1. 1, virgule après ai/ /orf?. — P. 224,1. 2, spuremus. lis. suprê- 
mes. — P. 235, 1. 24, pas de virgule après nequicias. 



TABLE DES MATIÈRES 



Pages. 

Introduction i 

I. Vie de Guiherl de Nogenl i 

II. Œuvres de Guiherl de Nogent xvi 

III. Idées de Guibert. La critique historique de 

Guiherl xxii 

IV. Le c( De vila sua »> xxxv 

Bibliographie lui 

Table analytique lvii 

De vita sua liber I 1 

Liber II . 99 

Liber III 129 

Appendice I 235 

Appendice II 239 

Table des noms propres 241 

Additions et corrections 251 



MAÇON, PROTAT PHARES, IMPRIMEURS. 



■ den»iiar»<iiai 1 1 



... M II 



Mttles Oandenses. iiuliti. 



ftMqa» artésienne iwa- 



I.11IIK luiiiv, l'd. ni Cbrooitltie luurMat- 
Iiuiii la iintiiitbc tiii* tl'a|>iiit le rr ' 
lIl«,^TA^n |Jï>Br_ SS,. av. «il*.-. I 
tnlk-cLitm , -..- 3 

M iwlBlIfh aux liLBtllntioDB privée* aqx époque* mArovla^] 

peaaeetoarolln^itiie. imblJc*(inrM.THinm^ ii>i«.-. r . Hpnitt 
(jU^i^utM ■■<L>iii|iliiii'es \\imy \e¥. «uiinn'li'li-iir^ î\ I» ■'••Ikrl.ÎMii. 



fl Ub«rteaaiiKliil-' 
<.M*J - 

■ MlStlrs A Vblatntre du Pa.i-1 
tga'en 1314, vuiiii.». pi.r ct..-v, i.» 

I pour li'i -iiinvrltilviiri A la c-lIrcUm- 



OMonnaucB Cn! 



DncQmentsrËi : 
Obarle» VJl ^i 



n Onaticl6i-« au Pranoi 



1'«*.-C<i»l.-I1(I8S8.,I«ÏT 



MAiu aires de Phili,i,>i- ii' 




DO KOT REMOVE 

OR 
MUTILATE CARE